W rozpoznaniu znaczenie mają czas trwania dolegliwości, ich związek z konkretną ekspozycją, badanie dziecka oraz odpowiednio dobrane testy. Szczególnej ostrożności wymaga ocena objawów u niemowlęcia, u którego infekcje i inne przyczyny nieżytu nosa występują częściej niż typowa sezonowa alergia na pyłki.
Czym jest alergia wziewna?
Potoczne określenie „alergia wziewna” najczęściej odnosi się do reakcji na alergeny obecne w powietrzu, które mogą wywoływać alergiczny nieżyt nosa, zapalenie spojówek albo objawy astmy.
W alergicznym nieżycie nosa układ odpornościowy reaguje na konkretny, zwykle nieszkodliwy alergen. Dochodzi między innymi do wytwarzania przeciwciał IgE oraz uwalniania mediatorów stanu zapalnego, w tym histaminy.
Histamina uczestniczy w powstawaniu świądu, kichania i wodnistej wydzieliny, ale nie jest jedyną substancją odpowiedzialną za objawy. Alergiczny stan zapalny jest bardziej złożonym procesem.
Czy niemowlę może mieć alergię wziewną?
Alergiczny nieżyt nosa może występować u małych dzieci, jednak jego rozpoznanie u niemowlęcia nie zawsze jest łatwe. Katar, zatkanie nosa i kaszel w tym wieku znacznie częściej mogą być związane z infekcją, suchym powietrzem, drażniącymi substancjami albo budową dróg oddechowych.
Sezonowa alergia na pyłki zwykle wymaga wcześniejszego kontaktu z alergenem i rozwinięcia uczulenia, dlatego jest mniej typowa w pierwszych miesiącach życia. Wcześniej mogą ujawniać się reakcje na alergeny występujące w domu przez cały rok, takie jak roztocza, pleśnie lub alergeny zwierząt.
Podejrzenie alergii jest bardziej uzasadnione, gdy objawy:
- powtarzają się po określonym kontakcie,
- utrzymują się przez dłuższy czas bez typowego przebiegu infekcji,
- nawracają w określonej porze roku,
- pojawiają się podczas kontaktu ze zwierzęciem, kurzem lub pleśnią,
- obejmują świąd nosa albo oczu,
- współistnieją z AZS, astmą lub inną chorobą alergiczną.
Co najczęściej wywołuje alergię wziewną?
Do częstych alergenów wziewnych należą:
- pyłki traw, drzew i chwastów,
- roztocza kurzu domowego,
- zarodniki pleśni,
- alergeny kota, psa i innych zwierząt,
- alergeny karaluchów.
W przypadku zwierząt alergenem nie jest sama sierść. Białka wywołujące reakcję znajdują się między innymi w złuszczonym naskórku, ślinie i wydzielinach zwierzęcia, a następnie osiadają na meblach, dywanach i ubraniach.
Dym papierosowy, spaliny, intensywne zapachy, aerozole i zanieczyszczenia powietrza nie są typowymi alergenami. Są natomiast silnymi substancjami drażniącymi i mogą nasilać katar, kaszel oraz objawy astmy zarówno u dzieci z alergią, jak i bez niej.
Alergia czy infekcja – jak je odróżnić?
Nie istnieje jeden objaw, który zawsze pozwala pewnie odróżnić alergię od przeziębienia. Pomocne mogą być jednak określone różnice.
Za alergią częściej przemawiają:
- napady kichania,
- świąd nosa, podniebienia lub oczu,
- wodnista, przejrzysta wydzielina,
- zaczerwienione i łzawiące oczy,
- brak gorączki,
- powtarzalny związek z konkretnym alergenem,
- sezonowe nawroty lub objawy trwające przez cały okres ekspozycji.
Za infekcją częściej przemawiają:
- gorączka,
- ból gardła,
- ból mięśni i gorsze samopoczucie,
- stopniowy rozwój objawów w ciągu kolejnych dni,
- kontakt z innymi chorymi osobami,
- ustąpienie dolegliwości wraz z zakończeniem infekcji.
Kolor wydzieliny nie pozwala samodzielnie rozpoznać zakażenia bakteryjnego. Żółta lub zielona wydzielina może pojawić się również w przebiegu zwykłej infekcji wirusowej.
Brak gorączki nie jest objawem, który powinien sam w sobie niepokoić. Wiele łagodnych infekcji przebiega bez podwyższonej temperatury.
Objawy alergii wziewnej u dziecka
Alergiczny nieżyt nosa może powodować:
- częste kichanie,
- świąd i pocieranie nosa,
- wodnistą wydzielinę,
- zatkanie nosa,
- oddychanie przez usta,
- świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu,
- spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- kaszel, szczególnie w nocy,
- trudności ze snem i zmęczenie wynikające z niedrożności nosa.
Świszczący oddech, uczucie duszności, szybki oddech albo ograniczenie aktywności nie powinny być traktowane jako zwykły objaw kataru alergicznego. Mogą wskazywać na zajęcie dolnych dróg oddechowych i wymagają oceny w kierunku astmy lub innej choroby.
Wymioty i biegunka nie są typowymi objawami alergii wziewnej. Jeśli występują, należy brać pod uwagę infekcję, alergię pokarmową albo inne problemy zdrowotne.
Jak diagnozuje się alergię wziewną?
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu i badania dziecka. Lekarz może zapytać:
- kiedy pojawiają się objawy,
- jak długo trwają,
- czy mają charakter sezonowy,
- czy nasilają się w domu, na zewnątrz lub przy zwierzęciu,
- czy dziecko ma AZS, świszczący oddech lub inne alergie,
- czy podobne choroby występują w rodzinie,
- jak objawy wpływają na sen, karmienie i aktywność.
Pomocne może być prowadzenie notatek obejmujących datę, miejsce, pogodę, kontakt ze zwierzęciem, sprzątanie, czas przebywania na zewnątrz oraz nasilenie objawów.
Do potwierdzania uczulenia stosuje się przede wszystkim:
- punktowe testy skórne,
- badania krwi oznaczające swoiste IgE wobec wybranych alergenów.
Testy powinny być dobierane na podstawie wywiadu. Szerokie panele obejmujące przypadkowe alergeny mogą wykazać uczulenie, które nie ma związku z objawami dziecka.
Dodatni wynik oznacza obecność uczulenia, ale nie potwierdza samodzielnie, że dany alergen powoduje dolegliwości. Wynik musi odpowiadać historii ekspozycji i objawów.
Od jakiego wieku można wykonywać testy alergiczne?
Nie jest prawdą, że testy alergiczne można wykonywać dopiero po ukończeniu trzeciego roku życia.
Testy skórne i oznaczenia swoistych IgE mogą być wykonywane również u młodszych dzieci, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie alergii. U niemowląt reakcja skóry może być słabsza, a interpretacja bardziej wymagająca.
Punktowe testy skórne u dzieci poniżej drugiego roku życia powinny być przeprowadzane przez doświadczonego specjalistę, w warunkach umożliwiających właściwą interpretację i leczenie bardzo rzadkiej reakcji ogólnoustrojowej.
Badanie krwi może być rozważane między innymi wtedy, gdy dziecko:
- ma rozległe zmiany skórne,
- przyjmuje lek przeciwhistaminowy, którego nie można odstawić,
- źle toleruje nakłucia skórne,
- nie ma dostępu do właściwie przeprowadzanych testów skórnych.
Jak ograniczyć kontakt z pyłkami?
Całkowite usunięcie pyłków z otoczenia nie jest możliwe. Można jednak ograniczać ekspozycję w okresie wysokiego pylenia.
Pomocne może być:
- sprawdzanie aktualnych komunikatów o stężeniu pyłków,
- ograniczanie długiego pobytu wśród traw i intensywnie pylących roślin,
- zamykanie okien w czasie bardzo wysokiego stężenia pyłków,
- korzystanie z filtracji powietrza w samochodzie,
- zmiana ubrania po powrocie do domu,
- mycie twarzy i dłoni oraz, w razie potrzeby, włosów,
- unikanie suszenia pościeli i ubrań na zewnątrz w szczycie pylenia,
- stosowanie okularów przeciwsłonecznych u starszego dziecka.
Nie trzeba całkowicie rezygnować z wychodzenia z domu. Zakres ograniczeń powinien być proporcjonalny do nasilenia objawów oraz zaleceń lekarza.
Jak ograniczyć kontakt z roztoczami kurzu domowego?
Roztocza żyją przede wszystkim w materacach, pościeli, tapicerowanych meblach, dywanach i innych miejscach gromadzących kurz oraz złuszczony naskórek.
Przy potwierdzonej alergii pomocne może być:
- regularne pranie pościeli w temperaturze odpowiedniej do jej tkaniny,
- stosowanie pokrowców barierowych na materac i poduszkę,
- ograniczenie liczby ciężkich tekstyliów w sypialni,
- regularne sprzątanie na wilgotno,
- odkurzanie urządzeniem z odpowiednim filtrem,
- ograniczenie nadmiernej wilgotności w mieszkaniu,
- pranie zabawek tekstylnych zgodnie z instrukcją producenta.
Zamrożenie pluszowej zabawki może zmniejszyć liczbę żywych roztoczy, ale nie usuwa zgromadzonych w materiale alergenów. Nie można więc zapewniać, że samo włożenie zabawki do zamrażarki całkowicie rozwiąże problem.
Nie ma potrzeby usuwania wszystkich zabawek, zasłon i dywanów bez potwierdzonej alergii. Radykalne zmiany w domu warto wprowadzać dopiero po ustaleniu rzeczywistego czynnika wywołującego objawy.
Alergeny zwierząt i pleśń w domu
Nie należy automatycznie usuwać zwierzęcia z domu wyłącznie na podstawie kataru dziecka lub dodatniego testu bez zgodnych objawów.
Jeżeli alergia na zwierzę zostanie potwierdzona, warto omówić ze specjalistą między innymi:
- niewpuszczanie zwierzęcia do sypialni dziecka,
- regularne pranie posłania i tekstyliów,
- odkurzanie tapicerowanych powierzchni,
- mycie rąk po intensywnym kontakcie ze zwierzęciem,
- ograniczanie kontaktu twarzy dziecka z sierścią i śliną.
W przypadku pleśni najważniejsze jest usunięcie przyczyny wilgoci, na przykład przecieku, skraplania wody lub niewłaściwej wentylacji. Samo zamalowanie widocznych zmian nie usuwa problemu.
Czy oczyszczacz powietrza pomaga?
Oczyszczacz z odpowiednim filtrem może ograniczać część cząstek unoszących się w powietrzu. Nie usuwa jednak wszystkich alergenów i nie zastępuje leczenia.
Największe znaczenie może mieć jako część szerszego postępowania obejmującego:
- rozpoznanie rzeczywistego alergenu,
- regularne sprzątanie,
- właściwą wentylację,
- ograniczenie dymu i substancji drażniących,
- leczenie zalecone przez lekarza.
Urządzenie powinno być dobrane do wielkości pomieszczenia, regularnie czyszczone, a filtry wymieniane zgodnie z instrukcją. Oczyszczacz wytwarzający ozon nie jest właściwym wyborem do pokoju dziecka.
Oczyszczanie nosa solą fizjologiczną
Sterylny roztwór soli fizjologicznej może pomagać w usuwaniu wydzieliny i części alergenów z nosa. Jest postępowaniem uzupełniającym, a nie leczeniem przyczyny alergii.
U niemowląt należy stosować produkt przeznaczony dla ich wieku i używać go delikatnie, zgodnie z instrukcją. Zbyt duże ciśnienie może powodować dyskomfort i nie jest potrzebne do codziennej higieny nosa.
Jednorazowej ampułki bez konserwantów nie należy przechowywać po otwarciu ani używać ponownie. Nie należy również stosować tej samej ampułki jednocześnie do nosa i oczu.
Sól fizjologiczna:
- nie zastępuje leku przeciwhistaminowego ani donosowego leku przeciwzapalnego,
- nie zapobiega rozwojowi alergii,
- nie usuwa uczulenia na konkretny alergen,
- nie powinna być podawana do nosa pod silnym ciśnieniem.
Jak leczy się alergiczny nieżyt nosa?
Leczenie powinno być dostosowane do wieku dziecka, rodzaju objawów oraz ich wpływu na sen, oddychanie i codzienne funkcjonowanie.
Może obejmować:
- ograniczanie kontaktu z potwierdzonym alergenem,
- roztwory soli do nosa,
- leki przeciwhistaminowe odpowiednie do wieku,
- donosowe glikokortykosteroidy,
- w wybranych przypadkach inne leki zalecone przez lekarza,
- immunoterapię alergenową.
Donosowe glikokortykosteroidy są lekami przeciwzapalnymi i należą do podstawowych metod leczenia nasilonego albo przewlekłego alergicznego nieżytu nosa. Skuteczność zależy od regularnego stosowania i prawidłowej techniki aplikacji.
Leków obkurczających naczynia błony śluzowej nosa nie należy stosować u małych dzieci bez zalecenia lekarza. Zbyt długie używanie donosowych preparatów obkurczających może nasilać niedrożność nosa.
Dawki i rodzaj leków powinien dobrać pediatra lub alergolog. Nie każdy preparat dostępny bez recepty jest przeznaczony dla niemowląt i małych dzieci.
Na czym polega odczulanie?
Immunoterapia alergenowa, nazywana odczulaniem, polega na regularnym podawaniu kontrolowanych dawek konkretnego alergenu w celu zmniejszenia reaktywności organizmu.
Może być podawana:
- podskórnie w postaci zastrzyków,
- podjęzykowo w postaci preparatu stosowanego w jamie ustnej.
Nie jest leczeniem przeznaczonym dla każdego dziecka z katarem. Przed rozpoczęciem konieczne jest:
- potwierdzenie alergicznego mechanizmu objawów,
- wykazanie związku objawów z konkretnym alergenem,
- ocena nasilenia choroby,
- dobranie odpowiedniego, dostępnego preparatu,
- wykluczenie przeciwwskazań.
Immunoterapię najczęściej rozważa się u dzieci powyżej piątego roku życia, szczególnie gdy objawy są nasilone, utrzymują się mimo prawidłowego leczenia albo kontaktu z alergenem nie da się skutecznie ograniczyć. Pięć lat nie jest jednak bezwzględną granicą – decyzję podejmuje alergolog indywidualnie.
Terapia zwykle trwa kilka lat. Może zmniejszać nasilenie objawów i zapotrzebowanie na leki, ale nie gwarantuje całkowitego ustąpienia alergii.
Alergia wziewna a astma
Alergiczny nieżyt nosa i astma często współistnieją. Przewlekłe objawy ze strony nosa nie oznaczają jednak, że u każdego dziecka rozwinie się astma.
Stwierdzenie, że „nieleczona alergia prowadzi do astmy”, jest zbyt kategoryczne. Wspólne występowanie chorób wynika między innymi z podobnych predyspozycji i mechanizmów zapalnych.
Oceny lekarskiej wymagają:
- powtarzający się świszczący oddech,
- kaszel podczas biegania, zabawy lub śmiechu,
- nocne napady kaszlu,
- duszność,
- szybkie męczenie się,
- nawracające trudności z oddychaniem.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Konsultacja z pediatrą jest wskazana, gdy:
- objawy trwają długo lub często powracają,
- katar utrudnia karmienie albo sen,
- dolegliwości pojawiają się regularnie po określonej ekspozycji,
- dziecko stale oddycha przez usta,
- głośno chrapie lub występują przerwy w oddychaniu podczas snu,
- pojawia się przewlekły kaszel,
- leczenie nie przynosi poprawy,
- potrzebna jest diagnostyka alergologiczna.
Szybkiej oceny wymagają także jednostronna, cuchnąca albo krwista wydzielina z nosa, ponieważ może wskazywać między innymi na obecność ciała obcego.
Pilnej pomocy medycznej wymagają:
- trudności z oddychaniem,
- wyraźne wciąganie przestrzeni między żebrami podczas oddechu,
- sinienie ust lub twarzy,
- nagła wiotkość lub trudność z obudzeniem dziecka,
- gwałtownie nasilający się świszczący oddech,
- obrzęk języka albo gardła.
Podsumowanie
Alergia wziewna u dziecka może powodować kichanie, wodnisty katar, zatkanie nosa oraz świąd nosa i oczu. Za alergią przemawia przede wszystkim powtarzalny związek objawów z konkretnym alergenem, a nie sam brak gorączki.
Testy alergiczne można wykonywać również u małych dzieci. U niemowląt ich dobór i interpretacja powinny należeć do doświadczonego specjalisty, a dodatni wynik musi odpowiadać obserwowanym objawom.
Ograniczanie ekspozycji, sól fizjologiczna i oczyszczacz powietrza mogą być elementami postępowania, ale nie zastępują leczenia. Przy duszności, świstach, problemach ze snem lub długotrwałych objawach dziecko powinno zostać zbadane przez lekarza.