Karmienie piersią dostarcza dziecku składników odżywczych oraz wielu biologicznie aktywnych składników, które uczestniczą między innymi w ochronie przed zakażeniami i rozwoju układu odpornościowego.
Najlepiej udokumentowane korzyści dotyczą pierwszych miesięcy i lat życia, szczególnie mniejszej częstości niektórych zakażeń. Część długoterminowych zależności, na przykład dotyczących otyłości, cukrzycy czy rozwoju poznawczego, jest obserwowana w badaniach populacyjnych, ale może zależeć również od wielu innych czynników rodzinnych, społecznych i zdrowotnych.
Jak długo zaleca się karmienie piersią?
WHO i UNICEF zalecają rozpoczęcie karmienia piersią w pierwszej godzinie po porodzie, jeśli jest to możliwe, oraz wyłączne karmienie piersią przez około pierwszych 6 miesięcy życia.
Około 6. miesiąca należy rozpocząć podawanie odpowiednio dobranych pokarmów uzupełniających i można kontynuować karmienie piersią do 2. roku życia lub dłużej.
American Academy of Pediatrics również rekomenduje wyłączne karmienie piersią przez około 6 miesięcy oraz dalsze karmienie wraz z żywnością uzupełniającą do 2 lat lub dłużej, tak długo, jak jest to pożądane przez rodzica i dziecko.
Zalecenia populacyjne nie oznaczają jednak, że każda rodzina musi karmić w dokładnie taki sam sposób lub przez określony czas. Sposób żywienia dziecka powinien uwzględniać zdrowie mamy i dziecka, możliwości karmienia, dostępne wsparcie oraz potrzeby rodziny.
Co zawiera mleko kobiece?
Mleko kobiece dostarcza energii, białka, tłuszczów, węglowodanów, witamin i składników mineralnych potrzebnych niemowlęciu.
Zawiera również liczne składniki bioaktywne, między innymi:
- przeciwciała, szczególnie wydzielniczą IgA,
- laktoferynę,
- lizozym,
- oligosacharydy mleka kobiecego,
- komórki układu odpornościowego,
- czynniki wzrostowe i regulatory odporności.
Skład mleka zmienia się w czasie i dostosowuje do etapu laktacji oraz częściowo do potrzeb rozwijającego się dziecka.
Nie należy jednak przypisywać pojedynczym składnikom mleka gwarantowanego działania zapobiegającego konkretnym chorobom. Korzyści karmienia piersią wynikają z całego sposobu żywienia i złożonego składu mleka.
Jakie korzyści karmienie piersią może przynosić dziecku?
Najbardziej konsekwentne dane wskazują, że karmienie piersią wiąże się z mniejszą częstością niektórych chorób w okresie niemowlęcym i dzieciństwie.
Dotyczy to przede wszystkim:
- ostrego zapalenia ucha środkowego,
- zakażeń przewodu pokarmowego i biegunek,
- ciężkich zakażeń dolnych dróg oddechowych,
- nagłego zgonu niemowlęcia, czyli SIDS.
Nie oznacza to, że karmione piersią dziecko nie zachoruje. Karmienie piersią jest jednym z wielu czynników wpływających na zdrowie dziecka.
Karmienie piersią a infekcje
Mleko kobiece zawiera przeciwciała i inne składniki uczestniczące w odpowiedzi immunologicznej oraz kształtowaniu mikrobiomu jelitowego.
Badania i metaanalizy wskazują na związek karmienia piersią z mniejszą częstością między innymi biegunek, zapalenia ucha środkowego i ciężkich infekcji dolnych dróg oddechowych.
Nie należy jednak określać karmienia piersią jako sposobu „wzmacniania odporności”, który chroni przed wszystkimi zakażeniami. Układ odpornościowy dziecka rozwija się pod wpływem wielu czynników, a karmienie piersią jest jednym z nich.
Czy karmienie piersią zapobiega alergiom?
Karmienie piersią jest zalecane ze względu na liczne korzyści zdrowotne, ale jego rola w zapobieganiu alergiom jest bardziej złożona.
Aktualne stanowisko ESPGHAN wskazuje, że ochronny wpływ karmienia piersią na rozwój alergii na białka mleka krowiego nie został konsekwentnie potwierdzony.
EAACI również nie rekomenduje zmiany czasu wyłącznego karmienia piersią specjalnie w celu zapobiegania alergii pokarmowej.
Nie ma więc podstaw do obiecywania, że karmienie piersią zapobiegnie alergii, atopowemu zapaleniu skóry lub astmie.
Przy rozszerzaniu diety nie zaleca się natomiast niepotrzebnego opóźniania wprowadzania pokarmów alergizujących tylko dlatego, że dziecko jest karmione piersią.
Karmienie piersią a celiakia i gluten
Starsze zalecenia sugerowały, że wprowadzenie glutenu podczas kontynuowania karmienia piersią może zmniejszać ryzyko celiakii.
Aktualne stanowisko ESPGHAN z 2024 roku tego nie potwierdza.
Karmienie piersią, niezależnie od jego długości i wyłączności, nie zmniejsza ryzyka rozwoju celiakii. Nie wykazano również działania ochronnego wynikającego z wprowadzania glutenu w czasie, gdy dziecko nadal jest karmione piersią.
Gluten może być wprowadzany jako element żywności uzupełniającej po ukończeniu 4. miesiąca życia, zgodnie z aktualnymi zasadami rozszerzania diety.
Karmienie piersią a otyłość, cukrzyca i rozwój poznawczy
Badania obserwacyjne wykazują związek karmienia piersią z mniejszą częstością nadwagi i otyłości w późniejszym dzieciństwie oraz z niższym ryzykiem niektórych chorób metabolicznych.
Podobne związki obserwowano w przypadku cukrzycy typu 1 i typu 2.
Nie oznacza to jednak, że karmienie piersią samo w sobie zapobiega tym chorobom. Na ryzyko wpływają również genetyka, dieta w późniejszych latach, aktywność fizyczna, masa ciała rodziców, warunki społeczno-ekonomiczne oraz wiele innych czynników.
W części badań dzieci karmione piersią osiągały również nieco lepsze wyniki w testach poznawczych. Interpretacja tych danych jest trudna, ponieważ na rozwój poznawczy silnie wpływają także wykształcenie rodziców, środowisko domowe, genetyka i jakość opieki.
Dlatego lepiej mówić o obserwowanym związku niż o tym, że karmienie piersią bezpośrednio zwiększa inteligencję lub zapewnia lepszy rozwój mózgu.
Czy karmienie piersią może łagodzić ból dziecka?
Tak. Karmienie piersią podczas niektórych krótkich procedur medycznych może pomagać zmniejszać reakcję bólową niemowlęcia.
Badania obejmujące między innymi szczepienia, nakłucie pięty i pobieranie krwi wskazują, że dzieci karmione podczas procedury mogą krócej płakać i uzyskiwać niższe wyniki w skalach bólu.
Efekt prawdopodobnie wynika z połączenia ssania, bliskości, kontaktu z rodzicem, zapachu, smaku mleka i innych bodźców uspokajających.
Dlaczego mleko kobiece jest ważne dla wcześniaków?
U wcześniaków i dzieci z małą masą urodzeniową mleko mamy ma szczególne znaczenie żywieniowe i immunologiczne.
WHO rekomenduje mleko własnej mamy jako pierwszy wybór. Jeżeli jest ono niedostępne lub niewystarczające, dla wcześniaków i dzieci z małą masą urodzeniową preferowane może być bezpieczne mleko dawczyń z banku mleka.
W porównaniu z mieszanką mleko dawczyń wiąże się między innymi z mniejszym ryzykiem martwiczego zapalenia jelit u wcześniaków.
Jednocześnie mleko kobiece samo nie zawsze pokrywa zwiększone zapotrzebowanie żywieniowe bardzo niedojrzałych dzieci. U dzieci urodzonych przed 32. tygodniem lub z bardzo małą masą urodzeniową zespół neonatologiczny może rozważyć wzmacnianie, czyli fortyfikację mleka dodatkowymi składnikami odżywczymi.
Dlatego żywienie wcześniaka powinno być ustalane indywidualnie przez zespół neonatologiczny.
Korzyści karmienia piersią dla mamy
Karmienie piersią wiąże się również z korzyściami zdrowotnymi dla kobiety.
Badania populacyjne wykazują niższe ryzyko:
- raka piersi,
- raka jajnika,
- cukrzycy typu 2,
- nadciśnienia tętniczego.
Ryzyko tych chorób zależy jednak od wielu czynników. Karmienie piersią nie daje gwarancji ochrony przed nowotworem czy chorobą metaboliczną.
Dla części kobiet karmienie bezpośrednio z piersi jest również wygodne, ponieważ mleko jest dostępne bez przygotowywania butelki. Dla innych karmienie, odciąganie i organizacja laktacji mogą być obciążające. Warto więc unikać przedstawiania karmienia piersią jako rozwiązania, które jest z definicji łatwiejsze dla każdej mamy.
Karmienie piersią a więź z dzieckiem
Karmienie piersią zapewnia dużo fizycznej bliskości i kontaktu skóra do skóry, co może wspierać budowanie relacji z dzieckiem.
Nie jest jednak warunkiem stworzenia bezpiecznej więzi.
Bliskość można budować również podczas karmienia butelką poprzez trzymanie dziecka blisko ciała, kontakt wzrokowy, spokojną reakcję na jego sygnały, dotyk, przytulanie i kontakt skóra do skóry.
Rodzic, który nie może lub nie chce karmić piersią, nadal może stworzyć z dzieckiem bliską i bezpieczną relację.
Kiedy warto szukać wsparcia w karmieniu?
Warto poprosić o pomoc położną, pediatrę lub specjalistę laktacyjnego, jeśli:
- karmienie jest bolesne,
- dziecko ma trudności z uchwyceniem piersi,
- nie słychać efektywnego połykania,
- dziecko ma mniej mokrych pieluszek niż oczekiwano dla wieku,
- nie przybiera prawidłowo na wadze,
- mama obawia się, że produkcja mleka jest zbyt mała,
- pojawiają się nawracające zastoje, ból lub zapalenie piersi.
Potrzeba dokarmiania mlekiem modyfikowanym lub zakończenia karmienia piersią nie oznacza niepowodzenia. Najważniejsze jest bezpieczne i odpowiednie żywienie dziecka oraz zdrowie mamy.
Podsumowanie
Karmienie piersią ma dobrze udokumentowane korzyści zdrowotne dla dziecka i mamy. Najmocniejsze dane dotyczą mniejszej częstości niektórych zakażeń w dzieciństwie oraz szczególnego znaczenia mleka kobiecego dla wcześniaków.
Część długoterminowych korzyści, takich jak mniejsze ryzyko otyłości, cukrzycy czy różnice w funkcjach poznawczych, opiera się głównie na zależnościach obserwacyjnych i nie powinna być przedstawiana jako gwarantowany skutek karmienia. Karmienie piersią nie ma także potwierdzonego działania zapobiegającego celiakii ani wszystkim chorobom alergicznym.