Pierwszy rok życia to czas bardzo intensywnych zmian. Dziecko stopniowo rozwija umiejętności związane z ruchem, komunikacją, poznawaniem świata oraz relacjami z innymi osobami.
Rodzice często określają okresy szybkiego rozwoju jako „skoki rozwojowe”. Warto jednak wiedzieć, że popularny kalendarz skoków przypisanych do konkretnych tygodni życia nie jest narzędziem diagnostycznym i nie powinien służyć do oceniania, czy dziecko rozwija się prawidłowo.
Czym są skoki rozwojowe u niemowląt?
Określenie „skok rozwojowy” jest popularnym sposobem opisywania okresu, w którym rodzice zauważają u dziecka nowe umiejętności lub zmianę zachowania.
Może się wydawać, że dziecko w krótkim czasie:
- zaczyna inaczej reagować na otoczenie,
- wydaje nowe dźwięki,
- sprawniej chwyta przedmioty,
- uczy się obracania, siadania lub przemieszczania,
- bardziej interesuje się ludźmi i zabawą,
- zaczyna rozumieć proste komunikaty.
Rozwój układu nerwowego rzeczywiście jest bardzo dynamiczny, ale poszczególne umiejętności nie pojawiają się u wszystkich dzieci według identycznego harmonogramu.
Czy istnieje siedem skoków rozwojowych?
Popularny model skoków rozwojowych zakłada, że niemowlęta przechodzą określone okresy gwałtownej zmiany w podobnym wieku, a przed nimi stają się bardziej płaczliwe, wymagają więcej bliskości i gorzej śpią.
Model ten nie jest jednak obecnie traktowany jako uniwersalny schemat rozwoju dziecka.
Wczesne badania dotyczące tak zwanych okresów regresji prowadzono na niewielkich grupach niemowląt. Późniejsze badania przynosiły różne wyniki, dlatego nie można na ich podstawie przewidzieć, że konkretne zachowanie wystąpi u każdego dziecka dokładnie w 5., 8., 12. czy 40. tygodniu życia.
Nie ma również medycznej podstawy, aby uznawać określony tydzień za moment, w którym dziecko powinno być bardziej płaczliwe lub mieć gorszy apetyt.
Skoki rozwojowe czy kamienie milowe?
W pediatrii znacznie częściej mówi się o kamieniach milowych rozwoju.
Są to umiejętności pojawiające się u większości dzieci do określonego wieku w takich obszarach jak:
- rozwój społeczny i emocjonalny,
- komunikacja i język,
- myślenie i poznawanie świata,
- motoryka duża i mała.
Kamienie milowe również nie są egzaminem ani datą graniczną. Dzieci rozwijają się w różnym tempie, a pojedyncza umiejętność powinna być oceniana w kontekście całego rozwoju.
Rozwój dziecka około 2. miesiąca
Około 2. miesiąca wiele niemowląt zaczyna coraz wyraźniej reagować na osoby znajdujące się w ich otoczeniu.
Możesz zauważyć między innymi, że dziecko:
- patrzy na twarz opiekuna,
- uśmiecha się w odpowiedzi na uśmiech lub głos,
- wydaje dźwięki inne niż płacz,
- reaguje na głośny dźwięk,
- obserwuje poruszającą się osobę,
- podczas leżenia na brzuchu próbuje unosić głowę,
- porusza obiema rękami i nogami.
Nie ma natomiast potrzeby oczekiwać w 5. tygodniu nagłego „wyostrzenia wszystkich zmysłów” ani konkretnego okresu kryzysu poprzedzającego te umiejętności.
Rozwój dziecka około 4. miesiąca
Około 4. miesiąca kontakt z dzieckiem często staje się coraz bardziej interaktywny.
Wiele niemowląt:
- uśmiecha się, aby zwrócić na siebie uwagę,
- zaczyna chichotać,
- głuży i odpowiada dźwiękami na mowę opiekuna,
- obraca głowę w stronę znajomego głosu,
- utrzymuje głowę stabilniej,
- ogląda własne dłonie,
- sięga w kierunku zabawek,
- przynosi dłonie do ust,
- podpiera się na przedramionach podczas leżenia na brzuchu.
Nie każde dziecko będzie jednak wykonywało te czynności dokładnie w tym samym tygodniu.
Rozwój dziecka około 6. miesiąca
W okolicach półrocza dziecko zwykle staje się coraz bardziej aktywnym uczestnikiem zabawy.
Może między innymi:
- rozpoznawać znajome osoby,
- śmiać się,
- wydawać różnorodne dźwięki,
- prowadzić z opiekunem „rozmowę” poprzez naprzemienne wokalizacje,
- sięgać po interesującą zabawkę,
- poznawać przedmioty również za pomocą ust,
- obracać się z brzucha na plecy,
- podpierać się rękami podczas próby siedzenia.
To również okres coraz większego zainteresowania otoczeniem, ale nie trzeba przypisywać tych zmian jednemu konkretnemu „piątemu skokowi”.
Rozwój dziecka około 9. miesiąca
Około 9. miesiąca rozwój społeczny, komunikacyjny i ruchowy jest zwykle bardzo wyraźny.
Dziecko może:
- reagować na swoje imię,
- być bardziej nieufne wobec obcych osób,
- reagować, kiedy opiekun wychodzi z pomieszczenia,
- bawić się w „a kuku”,
- powtarzać ciągi sylab, takie jak „mamama” lub „bababa”,
- szukać przedmiotu, który zniknął z pola widzenia,
- samodzielnie przyjmować pozycję siedzącą,
- siedzieć bez podparcia,
- przekładać przedmiot z jednej ręki do drugiej.
To właśnie w tym okresie częściej obserwuje się zachowania związane z lękiem separacyjnym. Nie oznacza on jednak obowiązkowego „skoku” przypadającego na konkretny tydzień.
Rozwój dziecka około 12. miesiąca
Pod koniec pierwszego roku wiele dzieci ma już coraz większe możliwości poruszania się i komunikowania swoich potrzeb.
Około 12. miesiąca dziecko może:
- uczestniczyć w prostych zabawach z opiekunem,
- machać na pożegnanie,
- nazywać rodzica w charakterystyczny sposób,
- reagować na słowo „nie”,
- wkładać przedmiot do pojemnika,
- szukać ukrytej zabawki,
- podciągać się do pozycji stojącej,
- przemieszczać się przy meblach,
- chwytać małe przedmioty kciukiem i palcem wskazującym.
Samodzielne chodzenie nie jest umiejętnością, którą każde zdrowe dziecko musi posiadać dokładnie w dniu pierwszych urodzin.
Podobnie pierwsze słowa mogą pojawiać się w różnym czasie. Nie należy zakładać, że w 40. tygodniu dziecko powinno już układać wieżę z klocków, rysować kredkami i wypowiadać pierwsze słowa.
Czy płacz i gorszy sen oznaczają skok rozwojowy?
Nie zawsze.
Dziecko może okresowo:
- więcej płakać,
- częściej budzić się w nocy,
- potrzebować więcej bliskości,
- mieć inny apetyt,
- być bardziej drażliwe.
Takie zmiany mogą towarzyszyć intensywnemu rozwojowi, ale mogą mieć także wiele innych przyczyn.
Warto wziąć pod uwagę między innymi:
- głód,
- zmęczenie,
- infekcję,
- ból lub dyskomfort,
- zmiany związane z ząbkowaniem,
- zmianę rytmu dnia,
- nowe otoczenie,
- większą potrzebę kontaktu z opiekunem.
Nie należy więc tłumaczyć gorączki, wyraźnego pogorszenia apetytu, apatii czy nietypowego płaczu „skokiem rozwojowym” bez rozważenia innych przyczyn.
Lęk separacyjny a rozwój niemowlęcia
W drugiej połowie pierwszego roku życia dziecko coraz lepiej rozumie, że opiekun istnieje również wtedy, kiedy znika z pola widzenia.
Może wtedy:
- płakać przy rozstaniu,
- protestować, gdy opiekun wychodzi z pokoju,
- potrzebować więcej czasu przy kontakcie z nieznanymi osobami,
- mocniej reagować na zmiany.
U części dzieci wyraźniejszy lęk separacyjny pojawia się około 9. miesiąca, ale zakres wieku jest szeroki.
Pomocne są przewidywalne pożegnania, spokojna reakcja opiekuna oraz krótkie zabawy, w których osoba lub przedmiot znika i ponownie się pojawia, na przykład „a kuku”.
Skoki rozwojowe i kamienie milowe u wcześniaków
U dzieci urodzonych przedwcześnie rozwój w pierwszych miesiącach warto oceniać z uwzględnieniem wieku skorygowanego.
Oblicza się go, odejmując od wieku metrykalnego liczbę tygodni, o które dziecko urodziło się przed terminem.
Przykładowo dziecko urodzone 8 tygodni przed terminem, które ma obecnie 4 miesiące, ma około 2 miesięcy wieku skorygowanego.
Wiek skorygowany wykorzystuje się zwykle przy ocenie rozwoju wcześniaków do około 2. roku życia.
Dlatego szczególnie u wcześniaka porównywanie zachowania z internetowym kalendarzem „skoków” według liczby tygodni od narodzin może prowadzić do niepotrzebnego niepokoju.
Jak wspierać rozwój niemowlęcia?
Nie trzeba organizować dziecku specjalnych „treningów” związanych z każdym skokiem.
Najważniejsza jest codzienna, bezpieczna interakcja.
W pierwszym roku warto:
- reagować na sygnały i potrzeby dziecka,
- mówić, śpiewać i czytać na głos,
- naśladować dźwięki wydawane przez niemowlę,
- zapewniać bezpieczny czas na podłodze i swobodny ruch,
- regularnie układać dziecko na brzuchu podczas czuwania i pod nadzorem,
- pozwalać mu sięgać po bezpieczne przedmioty i je badać,
- bawić się w proste zabawy naprzemienne,
- nazywać przedmioty i czynności wykonywane w ciągu dnia,
- zapewniać bezpieczną przestrzeń do samodzielnego odkrywania otoczenia.
Rozwój najlepiej wspiera kontakt z drugim człowiekiem, zabawa i swobodne poznawanie otoczenia dostosowane do możliwości dziecka.
Kiedy skonsultować rozwój dziecka?
Kamienie milowe służą przede wszystkim do obserwowania rozwoju i wychwytywania sytuacji wymagających dokładniejszej oceny.
Porozmawiaj z pediatrą, jeśli:
- dziecko nie osiąga jednej lub kilku ważnych umiejętności oczekiwanych w jego wieku,
- masz wątpliwości dotyczące jego ruchu, kontaktu, słuchu, wzroku lub komunikacji,
- rozwój wyraźnie różni się od wcześniejszego przebiegu,
- dziecko urodziło się przedwcześnie lub ma inne czynniki zwiększające ryzyko zaburzeń rozwoju.
Szczególnie ważnym sygnałem jest utrata wcześniej nabytej umiejętności. Jeśli dziecko przestaje robić coś, co wcześniej potrafiło, nie należy czekać na kolejny „skok rozwojowy”, lecz omówić tę zmianę z lekarzem.
Ocena kamieni milowych nie zastępuje profesjonalnego badania przesiewowego rozwoju. Takie badanie może być wykonane także wtedy, gdy rodzic lub lekarz ma jakiekolwiek wątpliwości.
Podsumowanie
Rozwój niemowlęcia w pierwszym roku jest bardzo dynamiczny, ale nie odbywa się według jednego kalendarza siedmiu skoków. Popularne tygodnie skoków mogą być interesującym sposobem opisywania doświadczeń rodziców, nie powinny jednak służyć do przewidywania zachowania dziecka ani oceniania jego rozwoju.
Znacznie bardziej użyteczna jest obserwacja kamieni milowych w zakresie ruchu, komunikacji, poznawania świata i relacji społecznych. Jeśli dziecko rozwija się inaczej niż oczekujesz albo traci wcześniej nabyte umiejętności, warto porozmawiać z pediatrą zamiast czekać na zakończenie kolejnego „skoku”.