Skala Brazeltona, czyli Neonatal Behavioral Assessment Scale (NBAS), to narzędzie służące do obserwacji zachowania i funkcjonowania neurobehawioralnego noworodka lub małego niemowlęcia. Pozwala przyjrzeć się między innymi temu, jak dziecko reaguje na bodźce, reguluje swoje stany aktywności, porusza się i wchodzi w kontakt z otoczeniem.
NBAS nie zastępuje badań medycznych wykonywanych po porodzie i nie służy do oceniania inteligencji dziecka. Jej celem jest przede wszystkim stworzenie indywidualnego profilu zachowania niemowlęcia oraz pokazanie jego mocnych stron i obszarów, w których może potrzebować większego wsparcia opiekunów.
Czym jest skala Brazeltona (NBAS)?
Neonatal Behavioral Assessment Scale została opracowana w 1973 roku przez amerykańskiego pediatrę T. Berry'ego Brazeltona i jego współpracowników. Obecnie stosowana jest jej czwarta edycja.
Założeniem skali jest spojrzenie na noworodka nie tylko przez pryzmat parametrów medycznych i odruchów, ale także jako na aktywnego uczestnika kontaktu z otoczeniem. Zachowanie dziecka może dostarczać informacji o tym, jak reaguje ono na światło, dźwięk, dotyk, twarz i głos człowieka oraz jak radzi sobie ze zmianami pomiędzy snem, czuwaniem i płaczem.
NBAS określa się jako ocenę neurobehawioralną. Nie daje jednego końcowego wyniku typu „dobry” lub „zły”. Zamiast tego tworzy profil różnych obszarów funkcjonowania dziecka.
Skala Apgar a skala Brazeltona - czym się różnią?
Skala Apgar i NBAS mają zupełnie inne zadania.
Skala Apgar służy do szybkiej oceny stanu noworodka bezpośrednio po urodzeniu. Ocenia się pięć parametrów:
- czynność serca,
- oddychanie,
- napięcie mięśniowe,
- reakcję na bodźce,
- zabarwienie skóry.
Każdy z nich otrzymuje 0, 1 lub 2 punkty. Łącznie dziecko może więc uzyskać maksymalnie 10 punktów. Ocena jest wykonywana standardowo w 1. i 5. minucie życia, a przy wyniku poniżej 7 w 5. minucie powtarza się ją co 5 minut do 20. minuty.
Skala Apgar nie służy do przewidywania przyszłego rozwoju neurologicznego ani inteligencji dziecka.
NBAS jest natomiast znacznie bardziej rozbudowaną obserwacją zachowania i funkcjonowania układu nerwowego. Może zostać wykonana w kolejnych dniach i tygodniach życia, a nie tylko bezpośrednio po porodzie.
Co ocenia skala NBAS?
Badanie pozwala obserwować kilka wzajemnie powiązanych obszarów funkcjonowania noworodka.
Należą do nich między innymi:
- regulacja autonomiczna - sposób reagowania organizmu na stymulację i oznaki przeciążenia,
- organizacja ruchowa - napięcie i sposób poruszania się dziecka,
- organizacja stanów - przechodzenie między snem, czuwaniem i płaczem,
- regulacja stanów - sposób wyciszania się i reagowania na wsparcie opiekuna,
- uwaga i interakcje społeczne - reakcje na twarz, głos, dźwięk i bodźce wzrokowe.
Obserwuje się również odruchy noworodkowe oraz zachowania mogące świadczyć o stresie lub przeciążeniu bodźcami.
W polskiej wersji materiałów NBAS opisuje się 28 prób behawioralnych, ocenę odruchów oraz dodatkowe elementy pozwalające scharakteryzować zachowanie dziecka. Nie chodzi jednak o zdobycie jak największej liczby punktów. Poszczególne elementy tworzą razem profil funkcjonowania niemowlęcia.
Jak wygląda badanie skalą Brazeltona?
Badanie przeprowadza przeszkolony specjalista. Dziecko powinno być w stabilnym stanie zdrowia, a warunki powinny umożliwiać spokojną obserwację jego zachowania.
W trakcie badania specjalista może między innymi:
- obserwować dziecko podczas snu, czuwania i płaczu,
- sprawdzać reakcję na światło i dźwięk,
- obserwować śledzenie wzrokiem twarzy lub przedmiotu,
- sprawdzać reakcję na głos człowieka,
- obserwować zdolność do stopniowego ograniczania reakcji na powtarzający się bodziec,
- oceniać napięcie mięśniowe i odruchy,
- sprawdzać, w jaki sposób dziecko reaguje na próby uspokojenia.
Sama obserwacja dziecka zajmuje zwykle około 20–30 minut, ale całe spotkanie z rodziną może trwać dłużej, ponieważ obejmuje także rozmowę przed badaniem i omówienie obserwacji z rodzicami.
Badanie jest dostosowywane do aktualnego stanu dziecka. Nie chodzi o wykonanie wszystkich prób za wszelką cenę, ale o obserwowanie niemowlęcia w taki sposób, aby mogło pokazać swoje możliwości bez nadmiernej stymulacji.
Kiedy można wykonać badanie NBAS?
NBAS można stosować od urodzenia do końca 2. miesiąca życia dziecka.
U wcześniaków polskie Centrum NBAS wskazuje możliwość przeprowadzenia badania od około 35. tygodnia wieku biologicznego, pod warunkiem że dziecko pozostaje w stabilnym stanie medycznym.
Nie ma obowiązku wykonywania badania natychmiast po porodzie. Termin warto dobrać do stanu zdrowia i rytmu dziecka.
Co badanie może dać rodzicom?
Jedną z ważnych cech NBAS jest możliwość wspólnej obserwacji dziecka przez specjalistę i rodziców.
Rodzice mogą dzięki temu lepiej zauważyć:
- jak dziecko sygnalizuje zmęczenie lub przeciążenie,
- jak reaguje na głos i twarz opiekuna,
- jakie sposoby uspokajania są dla niego pomocne,
- kiedy jest gotowe na kontakt, a kiedy potrzebuje przerwy,
- jak komunikuje potrzeby nie tylko poprzez płacz, ale również ruch, mimikę, spojrzenie i zmianę stanu aktywności.
Nie chodzi więc o znalezienie obszarów, nad którymi rodzice muszą „pracować”, ale o lepsze dopasowanie sposobu opieki do indywidualnych sygnałów dziecka.
Badania nad wykorzystywaniem NBAS jako narzędzia wspierającego relację rodzic-dziecko wskazują na możliwe korzyści, ale jakość dostępnych dowodów pozostaje niska lub bardzo niska. Nie należy więc przedstawiać badania jako metody o gwarantowanej skuteczności.
Czy skala Brazeltona wykrywa zaburzenia rozwojowe?
NBAS może zwrócić uwagę na nietypowe reakcje lub obszary, w których dziecko potrzebuje dokładniejszej obserwacji, ale nie jest samodzielnym badaniem diagnostycznym rozpoznającym zaburzenia neurologiczne czy rozwojowe.
Nie służy również do:
- oceny inteligencji,
- przewidywania talentów dziecka,
- prognozowania jego osobowości,
- rozpoznawania konkretnej choroby na podstawie samego wyniku skali.
Jeśli podczas obserwacji pojawią się niepokojące sygnały, specjalista może zalecić dalszą ocenę pediatryczną, neurologiczną, fizjoterapeutyczną lub inną odpowiednią diagnostykę.
Czy badanie NBAS jest obowiązkowe?
Nie. Skala Brazeltona nie należy do rutynowych obowiązkowych badań przesiewowych każdego noworodka w Polsce.
Nie oznacza to jednak, że stan dziecka po porodzie oceniany jest wyłącznie za pomocą skali Apgar. Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem opieki okołoporodowej noworodek powinien zostać zbadany klinicznie przez lekarza oddziału neonatologicznego w pierwszych 12 godzinach życia. W kolejnych dniach wykonuje się również przewidziane badania przesiewowe i obserwuje rozwój dziecka.
NBAS jest dodatkowym narzędziem, które można wykorzystać, jeśli rodzice chcą lepiej poznać sposób funkcjonowania dziecka albo specjalista widzi wartość w bardziej szczegółowej obserwacji jego zachowania.
Podsumowanie
Skala Brazeltona, czyli NBAS, jest pogłębioną oceną neurobehawioralną noworodka i małego niemowlęcia. Pozwala obserwować sposób reagowania na bodźce, regulację stanów, ruch, odruchy oraz interakcję z opiekunami.
Nie jest odpowiednikiem skali Apgar, nie daje jednej końcowej oceny i nie służy do przewidywania inteligencji ani samodzielnego diagnozowania zaburzeń rozwojowych. Jej największą wartością jest indywidualne spojrzenie na zachowanie dziecka i możliwość wykorzystania tych obserwacji do lepszego dopasowania codziennej opieki.