„Zatrucie ciążowe” i „gestoza” to starsze, potoczne określenia. Współcześnie właściwym terminem jest stan przedrzucawkowy, czyli preeklampsja.
Jest to poważne powikłanie ciąży związane z nowym nadciśnieniem tętniczym pojawiającym się po 20. tygodniu oraz objawami wskazującymi na zaburzenia funkcjonowania narządów mamy lub łożyska. Preeklampsja może przebiegać początkowo bez wyraźnych dolegliwości, dlatego regularne pomiary ciśnienia i kontrola podczas wizyt prenatalnych są bardzo ważne.
Czym jest zatrucie ciążowe, czyli stan przedrzucawkowy?
Stan przedrzucawkowy jest zaburzeniem nadciśnieniowym charakterystycznym dla ciąży. Najczęściej rozwija się po 20. tygodniu, zwykle w trzecim trymestrze, ale może wystąpić także wcześniej oraz po porodzie.
Nie jest to „zatrucie” organizmu w dosłownym znaczeniu. Choroba jest związana między innymi z nieprawidłowym funkcjonowaniem łożyska, naczyń krwionośnych oraz reakcją organizmu ciężarnej.
Preeklampsja może wpływać na:
- układ krążenia,
- nerki,
- wątrobę,
- układ nerwowy,
- układ krzepnięcia,
- łożysko i wzrastanie dziecka.
Kiedy może wystąpić stan przedrzucawkowy?
Preeklampsja rozwija się zwykle po ukończeniu 20. tygodnia ciąży.
Jeśli pojawia się przed 34. tygodniem, określa się ją jako preeklampsję o wczesnym początku. Częściej wiąże się ona z większym ryzykiem powikłań i może wymagać intensywniejszego monitorowania.
Stan przedrzucawkowy może również wystąpić po porodzie, nawet jeśli podczas ciąży ciśnienie było prawidłowe.
Jak rozpoznaje się stan przedrzucawkowy?
Rozpoznanie nie opiera się wyłącznie na białku w moczu.
Preeklampsję można rozpoznać, gdy po 20. tygodniu pojawia się nowe nadciśnienie tętnicze oraz co najmniej jeden z następujących problemów:
- białkomocz,
- zaburzenia funkcji nerek,
- zaburzenia funkcji wątroby,
- małopłytkowość lub inne zaburzenia hematologiczne,
- objawy neurologiczne, na przykład silny ból głowy lub zaburzenia widzenia,
- obrzęk płuc,
- zaburzenia funkcji łożyska, na przykład zahamowanie wzrastania płodu lub nieprawidłowe przepływy.
Oznacza to, że kobieta może mieć stan przedrzucawkowy nawet bez białkomoczu, jeśli występują charakterystyczne objawy uszkodzenia innych narządów.
W diagnostyce lekarz może zlecić między innymi:
- powtórne pomiary ciśnienia tętniczego,
- ocenę białka w moczu,
- morfologię krwi z liczbą płytek,
- parametry funkcji nerek,
- enzymy wątrobowe,
- USG oceniające wzrastanie dziecka i przepływy naczyniowe,
- KTG, jeśli jest wskazane.
Jakie są objawy stanu przedrzucawkowego?
Preeklampsja może przez pewien czas nie powodować żadnych objawów odczuwanych przez ciężarną. Pierwszym sygnałem może być dopiero podwyższone ciśnienie podczas rutynowej wizyty.
Objawy, które wymagają szczególnej uwagi, to:
- silny, utrzymujący się ból głowy,
- niewyraźne widzenie, mroczki, błyski lub inne zaburzenia widzenia,
- silny ból w nadbrzuszu lub pod prawym łukiem żebrowym,
- nudności lub wymioty pojawiające się w drugiej połowie ciąży, szczególnie z innymi objawami,
- nagły obrzęk twarzy lub dłoni,
- nagły lub bardzo szybki przyrost masy ciała związany z zatrzymywaniem płynów,
- duszność lub trudności w oddychaniu,
- wyraźne pogorszenie samopoczucia.
Obrzęk stóp i kostek jest częsty w prawidłowej ciąży, dlatego sam w sobie nie oznacza stanu przedrzucawkowego. Niepokojące jest przede wszystkim jego nagłe nasilenie oraz współwystępowanie innych objawów.
Jakie ciśnienie w ciąży powinno niepokoić?
Wartość 140/90 mm Hg lub wyższa po 20. tygodniu ciąży wymaga ponownego pomiaru i oceny medycznej.
Jednorazowy podwyższony wynik nie zawsze oznacza preeklampsję, dlatego rozpoznanie opiera się na powtarzanych pomiarach i całym obrazie klinicznym.
Ciśnienie skurczowe 160 mm Hg lub wyższe albo rozkurczowe 110 mm Hg lub wyższe jest uznawane za ciężkie nadciśnienie i wymaga pilnej oceny medycznej.
Nadciśnienie w ciąży często nie powoduje żadnych objawów, dlatego prawidłowe samopoczucie nie wyklucza problemu.
Kto ma większe ryzyko preeklampsji?
Stan przedrzucawkowy może wystąpić także u kobiety bez znanych czynników ryzyka, ale prawdopodobieństwo jest większe między innymi przy:
- preeklampsji w poprzedniej ciąży,
- przewlekłym nadciśnieniu tętniczym,
- przewlekłej chorobie nerek,
- cukrzycy typu 1 lub 2 występującej przed ciążą,
- chorobach autoimmunologicznych, takich jak toczeń lub zespół antyfosfolipidowy,
- ciąży mnogiej,
- pierwszej ciąży,
- otyłości,
- starszym wieku ciężarnej,
- preeklampsji u matki lub siostry,
- długim odstępie od poprzedniej ciąży,
- ciąży uzyskanej metodą in vitro.
Obecność jednego lub kilku czynników nie oznacza, że preeklampsja na pewno wystąpi. Może jednak wpływać na sposób prowadzenia ciąży i decyzję o profilaktyce.
Czy można zmniejszyć ryzyko stanu przedrzucawkowego?
Nie można całkowicie zapobiec każdemu przypadkowi preeklampsji, ale u kobiet ze zwiększonym ryzykiem istnieją metody pozwalające to ryzyko ograniczyć.
Jedną z najlepiej udokumentowanych metod jest stosowanie małej dawki kwasu acetylosalicylowego u odpowiednio zakwalifikowanych kobiet.
Profilaktykę rozpoczyna się zwykle od około 12. tygodnia ciąży, najlepiej przed 16. tygodniem. Dokładną dawkę i czas stosowania ustala lekarz.
Nie należy rozpoczynać przyjmowania aspiryny samodzielnie.
WHO zaleca również suplementację wapnia w populacjach i u kobiet, u których spożycie wapnia z dietą jest niskie.
Nie ma natomiast podstaw do rutynowego zalecania w celu zapobiegania preeklampsji:
- leżenia w łóżku,
- ograniczania soli w diecie,
- suplementów magnezu,
- witamin C i E,
- oleju rybiego,
- czosnku.
Jakie powikłania może powodować preeklampsja?
Preeklampsja może mieć łagodny lub ciężki przebieg. W ciężkich przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań.
U mamy mogą wystąpić między innymi:
- rzucawka, czyli napad drgawek związany z preeklampsją,
- udar mózgu,
- zespół HELLP,
- uszkodzenie wątroby lub nerek,
- obrzęk płuc,
- zaburzenia krzepnięcia krwi,
- przedwczesne oddzielenie łożyska.
U dziecka mogą wystąpić:
- zahamowanie wzrastania płodu,
- gorsze funkcjonowanie łożyska,
- konieczność wcześniejszego porodu,
- powikłania związane z wcześniactwem,
- w ciężkich przypadkach obumarcie wewnątrzmaciczne.
Zespół HELLP obejmuje hemolizę, podwyższone enzymy wątrobowe oraz małą liczbę płytek krwi i jest stanem wymagającym pilnej opieki medycznej.
Jak leczy się stan przedrzucawkowy?
Postępowanie zależy od wieku ciąży, wartości ciśnienia, wyników badań, objawów mamy oraz stanu dziecka.
Może obejmować:
- częstsze pomiary ciśnienia,
- regularne badania krwi,
- monitorowanie funkcji nerek i wątroby,
- USG oceniające wzrastanie płodu i przepływy,
- KTG w odpowiednich wskazaniach,
- leki obniżające ciśnienie tętnicze,
- siarczan magnezu w celu zmniejszenia ryzyka drgawek w cięższych przypadkach,
- kortykosteroidy przy przewidywanym wcześniejszym porodzie, jeśli są wskazane.
Kobieta bez ciężkich objawów może czasem być prowadzona ambulatoryjnie z bardzo ścisłym nadzorem. Ciężkie nadciśnienie, pogorszenie wyników badań, objawy neurologiczne, obrzęk płuc albo nieprawidłowy stan dziecka są wskazaniami do intensywnej opieki, często w szpitalu.
Rutynowe leżenie w łóżku nie jest leczeniem preeklampsji.
Kiedy konieczne jest zakończenie ciąży?
Ostateczne postępowanie zależy przede wszystkim od ciężkości choroby i wieku ciąży.
Przy preeklampsji bez ciężkich cech, jeśli stan mamy i dziecka jest stabilny, często dąży się do ukończenia ciąży około 37. tygodnia.
Przy preeklampsji z ciężkimi cechami zakończenie ciąży jest zwykle rozważane od około 34. tygodnia po ustabilizowaniu stanu mamy.
Jeżeli stan mamy lub dziecka się pogarsza, poród może być konieczny wcześniej, niezależnie od wieku ciąży.
Przed 34. tygodniem, w wybranych stabilnych przypadkach, lekarze mogą czasem przez krótki czas kontynuować ciążę pod bardzo ścisłym nadzorem, aby umożliwić między innymi podanie kortykosteroidów przyspieszających dojrzewanie płuc dziecka.
Sama preeklampsja nie oznacza automatycznie konieczności cesarskiego cięcia. Jeśli warunki na to pozwalają, możliwy jest poród drogami natury.
Stan przedrzucawkowy po porodzie
Preeklampsja nie zawsze kończy się w momencie narodzin dziecka.
Nadciśnienie może utrzymywać się po porodzie, a stan przedrzucawkowy może po raz pierwszy rozwinąć się dopiero w połogu.
Preeklampsja poporodowa występuje najczęściej w pierwszych dniach po porodzie, ale może pojawić się nawet do 6 tygodni później.
Objawy alarmowe są podobne jak podczas ciąży:
- silny ból głowy,
- zaburzenia widzenia,
- duszność,
- ból pod prawym łukiem żebrowym lub w nadbrzuszu,
- nagły obrzęk twarzy lub dłoni,
- nudności lub wymioty,
- ciśnienie 140/90 mm Hg lub wyższe.
Takie objawy po porodzie również wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?
Nie zwlekaj z pilnym kontaktem z lekarzem lub oddziałem położniczym, jeśli w drugiej połowie ciąży lub po porodzie pojawi się:
- ciśnienie 160/110 mm Hg lub wyższe,
- silny ból głowy, który nie ustępuje,
- nagłe zaburzenia widzenia,
- silny ból w nadbrzuszu lub pod prawym łukiem żebrowym,
- duszność lub trudności w oddychaniu,
- drgawki,
- nagły znaczny obrzęk twarzy lub dłoni,
- wyraźne pogorszenie samopoczucia,
- zmniejszenie ruchów dziecka lub ich brak.
Także wynik 140/90 mm Hg lub wyższy wymaga kontaktu z personelem medycznym i ponownej oceny, nawet jeśli nie występują żadne inne objawy.
Podsumowanie
Stan przedrzucawkowy, czyli preeklampsja, jest powikłaniem ciąży związanym z nowym nadciśnieniem po 20. tygodniu oraz objawami zaburzeń funkcji narządów mamy lub łożyska. Białkomocz może występować, ale nie jest konieczny do postawienia rozpoznania.
Silny ból głowy, zaburzenia widzenia, ból nadbrzusza, duszność oraz ciśnienie 160/110 mm Hg lub wyższe wymagają pilnej pomocy. U kobiet z podwyższonym ryzykiem lekarz może zalecić profilaktykę małą dawką kwasu acetylosalicylowego, a sposób leczenia i moment porodu zależą od ciężkości choroby oraz wieku ciąży.