Rozwój dziecka przed narodzinami obejmuje nie tylko wzrost narządów i układu nerwowego. Stopniowo dojrzewają również układy odpowiedzialne za odbieranie dotyku, dźwięków, światła oraz bodźców smakowych i zapachowych.
Nie wszystkie zmysły zaczynają jednak działać w jednym momencie, a sama obecność receptorów nie oznacza jeszcze dojrzałego odczuwania bodźców. Rozwój sensoryczny jest procesem trwającym przez całą ciążę i kontynuowanym po narodzinach.
Jak rozwijają się zmysły dziecka przed narodzinami?
Układy sensoryczne powstają stopniowo. Najpierw rozwijają się odpowiednie struktury anatomiczne i połączenia nerwowe, a następnie coraz bardziej złożone reakcje na bodźce.
Dlatego warto rozróżnić trzy rzeczy:
- powstanie receptorów lub narządu zmysłu,
- pojawienie się reakcji fizjologicznej lub ruchowej na bodziec,
- dojrzałą percepcję i interpretację bodźca przez mózg.
To ostatnie rozwija się znacznie dłużej. Nie należy więc traktować reakcji ruchowej płodu jako dowodu, że doświadcza on dotyku, dźwięku czy emocji dokładnie w taki sam sposób jak noworodek lub osoba dorosła.
Kiedy rozwija się zmysł dotyku?
Układ czuciowy należy do najwcześniej rozwijających się systemów sensorycznych.
Już we wczesnych tygodniach ciąży rozwijają się włókna nerwowe i receptory związane z odbieraniem bodźców mechanicznych, a reakcje ruchowe na dotyk pojawiają się najpierw w okolicy twarzy i stopniowo obejmują kolejne części ciała.
Nie oznacza to jednak, że w 8. tygodniu dziecko „czuje dotyk” w dojrzały sposób ani że dokładnie w 14. tygodniu całe ciało staje się jednakowo wrażliwe.
Rozwój czucia obejmuje dojrzewanie zarówno receptorów w skórze, jak i połączeń nerwowych oraz mózgu. Proces ten trwa przez kolejne miesiące.
Badania prowadzone w drugim i trzecim trymestrze pokazują, że płody mogą zmieniać swoje zachowanie, gdy mama dotyka brzucha. Nie można jednak na tej podstawie stwierdzić, że głaskanie brzucha jest konieczną metodą stymulowania rozwoju dziecka.
Smak i węch – czy dziecko poznaje je jeszcze w ciąży?
Struktury związane ze smakiem i węchem zaczynają rozwijać się stosunkowo wcześnie, ale ich funkcjonalne dojrzewanie trwa przez kolejne tygodnie ciąży.
Dziecko połyka płyn owodniowy, w którym mogą znajdować się związki pochodzące między innymi z diety mamy. Dzięki temu w późniejszym okresie ciąży jest wystawione na różne bodźce chemiczne.
Badania wskazują, że przed narodzinami możliwe jest pewne uczenie się związane ze smakami i zapachami. Nie należy jednak przypisywać jednemu konkretnemu tygodniowi momentu, w którym dziecko nagle zaczyna „czuć smak” albo „rozpoznawać zapachy”.
Także węch płodu różni się od węchu po narodzinach, ponieważ w macicy nie ma przepływu powietrza przez nos takiego jak po rozpoczęciu oddychania.
Czy dieta mamy wpływa na smaki poznawane przez dziecko?
Część związków aromatycznych pochodzących z żywności może przenikać do płynu owodniowego. Badania sugerują, że prenatalny kontakt z określonymi aromatami może zwiększać ich późniejszą znajomość i akceptację przez niemowlę.
Dowody dotyczą jednak wybranych produktów i nie pozwalają stwierdzić, że można „nauczyć” dziecko lubienia konkretnej żywności jeszcze przed narodzinami.
Nie ma również potrzeby eksperymentowania z nietypowymi smakami wyłącznie w celu stymulowania dziecka.
Najlepszym podejściem pozostaje zróżnicowana, bezpieczna i dobrze zbilansowana dieta odpowiednia dla kobiety w ciąży.
Kiedy dziecko zaczyna słyszeć?
Układ słuchowy rozwija się stopniowo. Według ACOG proces ten zaczyna się już w okresie 13.–16. tygodnia ciąży, a około 18. tygodnia płód może odbierać pierwsze dźwięki.
Wraz z rozwojem ciąży reakcje słuchowe stają się coraz wyraźniejsze. Między około 25. a 28. tygodniem głośny dźwięk może wywołać zauważalną reakcję ruchową.
Środowisko macicy nie jest ciche. Dziecko jest otoczone dźwiękami pochodzącymi z organizmu mamy, takimi jak:
- przepływ krwi,
- praca układu pokarmowego,
- ruchy oddechowe,
- głos mamy.
Dźwięki z zewnątrz również mogą docierać do płodu, ale są tłumione przez tkanki i płyn owodniowy. Najlepiej przekazywane są elementy rytmu, intonacji i melodii mowy.
Czy dziecko rozpoznaje głos mamy?
Istnieją dowody, że ekspozycja na mowę przed narodzinami wpływa na sposób przetwarzania dźwięków przez noworodka.
Noworodki mogą wykazywać preferencję dla głosu mamy oraz dla rytmu i melodii języka, którego słuchały podczas ciąży.
Nie oznacza to jednak, że płód od wczesnej ciąży świadomie „rozpoznaje najbliższych”.
Najlepiej udokumentowane efekty prenatalnego uczenia się dotyczą późniejszej części ciąży oraz takich cech dźwięku jak rytm, intonacja i charakterystyka głosu.
Badania nie pozwalają też stwierdzić, że częste mówienie do brzucha prowadzi do lepszego rozwoju językowego lub intelektualnego dziecka.
Jak rozwija się wzrok przed narodzinami?
Oczy zaczynają rozwijać się już na początku ciąży, ale przez znaczną jej część powieki pozostają zamknięte.
Około końca drugiego trymestru powieki zaczynają się otwierać, a dojrzewający układ wzrokowy może reagować na bardzo intensywne światło przenikające przez powłoki brzuszne.
Środowisko macicy jest jednak ciemne, dlatego doświadczenia wzrokowe przed narodzinami są znacznie bardziej ograniczone niż doświadczenia słuchowe czy związane z ruchem.
Wzrok intensywnie dojrzewa również po porodzie.
Czy dziecko odczuwa emocje mamy?
Nie jest prawdą, że płód bezpośrednio „czuje” smutek, miłość, lęk czy radość mamy poprzez neurotransmitery.
Emocje są złożonym doświadczeniem powstającym w mózgu. Dziecko przed narodzinami nie odbiera więc emocji mamy tak, jak druga dorosła osoba.
Organizmy mamy i dziecka są jednak biologicznie połączone poprzez łożysko. Długotrwały lub bardzo nasilony stres może wpływać na fizjologię organizmu kobiety, między innymi na układ hormonalny, odpornościowy i pracę łożyska. Badania wskazują na związki między przewlekłym stresem w ciąży a niektórymi wynikami zdrowotnymi i rozwojowymi dziecka.
Nie oznacza to jednak, że zwykły gorszy dzień, kłótnia, płacz czy chwilowy lęk „przechodzą na dziecko” i wyrządzają mu krzywdę.
Ważne jest szczególnie zdrowie psychiczne przyszłej mamy. Jeśli lęk, stres lub obniżony nastrój są silne, utrzymują się lub utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać z lekarzem, położną lub specjalistą zdrowia psychicznego.
Czy warto mówić, śpiewać i głaskać brzuch?
Jeśli sprawia Ci to przyjemność, możesz mówić do dziecka, śpiewać, czytać na głos lub delikatnie głaskać brzuch.
Takie zachowania mogą być dla przyszłych rodziców naturalnym sposobem budowania emocjonalnej relacji z dzieckiem jeszcze przed narodzinami.
Nie trzeba jednak robić tego po to, aby zapewnić dziecku prawidłowy rozwój.
Nie ma podstaw, aby obiecywać, że:
- głaskanie brzucha wzmacnia rozwój układu nerwowego,
- śpiewanie zwiększa inteligencję,
- częste mówienie przyspiesza rozwój mowy,
- brak takich działań osłabia późniejszą więź z dzieckiem.
Więź rodzica z dzieckiem może kształtować się w różnym tempie – zarówno podczas ciąży, jak i po narodzinach.
Czy dziecko potrzebuje dodatkowej stymulacji prenatalnej?
Prawidłowo rozwijające się dziecko otrzymuje w macicy wystarczająco dużo naturalnych bodźców związanych z ruchem, głosem mamy, odgłosami jej organizmu oraz codziennym otoczeniem.
Nie ma potrzeby stosowania specjalnych programów „stymulacji prenatalnej”, urządzeń emitujących dźwięki ani przykładania słuchawek czy głośników bezpośrednio do brzucha w celu wspierania rozwoju mózgu.
Choć badania pokazują, że płód może tworzyć pewne ślady pamięciowe związane z powtarzającymi się dźwiękami, nie ma wystarczających dowodów, że dodatkowa celowa stymulacja poprawia rozwój dziecka.
Warto natomiast unikać bardzo głośnego hałasu i nie przykładać źródeł intensywnego dźwięku bezpośrednio do brzucha.
Podsumowanie
Zmysły dziecka rozwijają się stopniowo przez całą ciążę. Dotyk należy do najwcześniej rozwijających się układów sensorycznych, w kolejnych miesiącach dojrzewają smak, węch, słuch i wzrok. W drugiej połowie ciąży płód może reagować na dźwięki, dotyk i inne bodźce oraz tworzyć proste ślady pamięciowe.
Nie oznacza to jednak, że dziecko doświadcza świata i emocji w taki sam sposób jak noworodek czy dorosły. Mówienie, śpiewanie lub głaskanie brzucha może być przyjemnym elementem przeżywania ciąży, ale nie jest obowiązkową metodą wspierania rozwoju dziecka.