Niepłodność to choroba żeńskiego lub męskiego układu rozrodczego rozpoznawana, gdy mimo regularnego współżycia bez antykoncepcji nie dochodzi do ciąży przez co najmniej 12 miesięcy.
W języku polskim funkcjonuje również określenie „bezpłodność”, zwykle używane w odniesieniu do trwałej utraty naturalnej zdolności rozrodczej. Nie każdą przyczynę problemów z płodnością można jednak jednoznacznie zakwalifikować jako całkowicie odwracalną albo całkowicie nieodwracalną, dlatego w praktyce klinicznej kluczowe jest rozpoznanie konkretnej przyczyny i ocena realnych możliwości leczenia.
Czym jest niepłodność?
Według Światowej Organizacji Zdrowia niepłodność jest chorobą układu rozrodczego definiowaną jako brak ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji.
Może dotyczyć kobiety, mężczyzny, obojga partnerów albo pozostać niewyjaśniona mimo przeprowadzonej diagnostyki.
Niepłodność może być:
- pierwotna - gdy wcześniej nigdy nie udało się uzyskać ciąży,
- wtórna - gdy co najmniej jedna ciąża wystąpiła wcześniej, ale kolejnej nie udaje się uzyskać.
Niepłodność nie oznacza automatycznie, że ciąża nigdy nie będzie możliwa. Możliwości zależą od przyczyny, wieku, czasu trwania problemu, stanu zdrowia obojga partnerów oraz dostępnych metod leczenia.
Czym jest bezpłodność?
W polskich materiałach edukacyjnych termin „bezpłodność” jest używany w odniesieniu do trwałej i nieodwracalnej utraty naturalnej zdolności rozrodczej.
Przykładem może być sytuacja, w której:
- kobieta nie ma macicy i nie może samodzielnie donosić ciąży,
- usunięto oba jajniki i nie ma możliwości uzyskania własnych komórek jajowych,
- mężczyzna nie ma obu jąder i nie jest możliwe uzyskanie własnych plemników,
- doszło do trwałego zniszczenia komórek rozrodczych po określonym leczeniu lub chorobie.
Nie należy jednak automatycznie określać jako bezpłodności każdego przypadku braku miesiączki, azoospermii, endometriozy, PCOS czy niedrożności jajowodów. Część takich problemów może być leczona lub omijana za pomocą metod wspomaganego rozrodu.
Bezpłodność a niepłodność - jaka jest różnica?
Najprościej:
- niepłodność jest terminem medycznym określającym brak ciąży mimo odpowiedniego czasu starań,
- bezpłodność jest w polskim języku medycznym i popularnym używana przede wszystkim do opisu trwałego braku naturalnych możliwości rozrodczych.
Nie warto jednak traktować tych kategorii jako dwóch całkowicie odrębnych i zawsze łatwych do rozpoznania stanów.
Przykładowo azoospermia, czyli brak plemników w ejakulacie, nie musi oznaczać trwałego braku możliwości posiadania biologicznego dziecka. Jeśli przyczyną jest niedrożność dróg wyprowadzających nasienie albo w jądrach nadal powstają plemniki, czasem można je uzyskać chirurgicznie i wykorzystać w procedurze IVF z ICSI.
Podobnie pierwotna niewydolność jajników nie jest dokładnym odpowiednikiem całkowitej i nieodwracalnej menopauzy, ponieważ u części kobiet może okresowo dochodzić do owulacji.
Jakie są przyczyny problemów z płodnością?
Po stronie kobiety
Niepłodność może wynikać między innymi z:
- zaburzeń owulacji, na przykład w przebiegu PCOS,
- endometriozy,
- niedrożności lub uszkodzenia jajowodów,
- niektórych wad lub chorób macicy,
- pierwotnej niewydolności jajników,
- niektórych zaburzeń hormonalnych,
- przebytego leczenia onkologicznego mogącego uszkodzić jajniki.
Nieleczone zakażenia przenoszone drogą płciową, szczególnie chlamydia i rzeżączka, mogą prowadzić do zapalenia narządów miednicy mniejszej i uszkodzenia jajowodów.
Po stronie mężczyzny
Przyczyny mogą obejmować:
- małą koncentrację lub całkowitą liczbę plemników,
- obniżoną ruchliwość,
- nieprawidłową morfologię plemników,
- azoospermię,
- zaburzenia produkcji plemników,
- niedrożność dróg wyprowadzających nasienie,
- zaburzenia erekcji lub ejakulacji,
- zaburzenia hormonalne,
- uszkodzenie jąder,
- leczenie onkologiczne lub stosowanie testosteronu i steroidów anabolicznych.
Palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu i otyłość są również związane ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń płodności.
Nie należy natomiast przedstawiać zwykłego codziennego stresu jako jednej z głównych bezpośrednich przyczyn niepłodności. Problemy z płodnością same w sobie mogą być źródłem znacznego obciążenia psychicznego.
Czy kobieta lub mężczyzna mogą utracić płodność?
Tak. Potencjał rozrodczy może zmniejszać się z wiekiem lub w następstwie chorób, operacji i leczenia.
U kobiety może do tego dojść między innymi po:
- usunięciu obu jajników,
- usunięciu macicy,
- leczeniu onkologicznym uszkadzającym jajniki,
- znacznym zmniejszeniu rezerwy jajnikowej,
- wystąpieniu naturalnej menopauzy.
PCOS czy endometrioza nie są równoznaczne z całkowitą utratą płodności. Mogą ją ograniczać, ale wiele kobiet z tymi rozpoznaniami zachodzi w ciążę naturalnie lub po odpowiednim leczeniu.
Także pierwotna niewydolność jajników przed 40. rokiem życia nie oznacza zawsze całkowitego zaniku funkcji jajników. Owulacja może występować nieregularnie i nieprzewidywalnie.
U mężczyzny trwałe ograniczenie płodności może wystąpić między innymi po obustronnym usunięciu lub ciężkim uszkodzeniu jąder albo leczeniu niszczącym komórki produkujące plemniki.
Czy brak plemników zawsze oznacza trwałą bezpłodność?
Nie. Azoospermia oznacza brak plemników w ejakulacie, ale może mieć różne przyczyny.
Wyróżnia się między innymi:
- azoospermię obturacyjną, gdy plemniki są produkowane, ale nie mogą dostać się do ejakulatu z powodu niedrożności,
- azoospermię nieobturacyjną, gdy problem dotyczy produkcji plemników w jądrach.
Przy niedrożności możliwa bywa rekonstrukcja dróg nasiennych albo chirurgiczne pobranie plemników do wykorzystania w IVF z ICSI.
Nawet przy nieobturacyjnej azoospermii w wybranych przypadkach możliwe jest znalezienie pojedynczych plemników w tkance jądra. Dlatego sam wynik „brak plemników w nasieniu” nie pozwala automatycznie stwierdzić trwałej bezpłodności.
Czy przy trwałym uszkodzeniu funkcji rozrodczych ciąża może być możliwa?
To zależy od tego, którego elementu procesu rozrodczego dotyczy problem.
Przykładowo:
- kobieta bez własnych komórek jajowych, ale z prawidłowo funkcjonującą macicą może w określonych sytuacjach skorzystać z dawstwa oocytów lub zarodka,
- przy braku własnych plemników można rozważyć dawstwo nasienia,
- przy braku jajowodów możliwe jest zapłodnienie pozaustrojowe, jeśli pozostałe warunki na to pozwalają.
W Polsce procedury medycznie wspomaganej prokreacji obejmują między innymi możliwość wykorzystania własnych komórek rozrodczych, dawstwa nasienia, dawstwa oocytów oraz dawstwa zarodka w określonych wskazaniach.
Nie należy natomiast przedstawiać macierzyństwa zastępczego jako standardowej dostępnej metody leczenia niepłodności w Polsce. Polskie prawo uznaje za matkę dziecka kobietę, która je urodziła, dlatego surogacja wiąże się z istotnymi problemami prawnymi i nie jest zwykłą procedurą leczenia oferowaną w ramach polskiego systemu medycznie wspomaganej prokreacji.
Jak diagnozuje się niepłodność?
Diagnostyka powinna obejmować równolegle oboje partnerów.
Podstawowa ocena obejmuje zwykle:
- dokładny wywiad medyczny i reprodukcyjny,
- ocenę owulacji u kobiety, jeśli jest potrzebna,
- USG narządu rodnego,
- ocenę drożności jajowodów,
- badanie nasienia partnera.
Dalsze badania hormonalne, genetyczne lub operacyjne wykonuje się zgodnie z konkretnymi wskazaniami, a nie rutynowo u każdej pary.
Jakie metody stosuje się w leczeniu niepłodności?
Leczenie zależy od rozpoznanej przyczyny.
Może obejmować:
- leczenie zaburzeń owulacji,
- leczenie określonych chorób hormonalnych,
- leczenie wybranych nieprawidłowości macicy lub jajowodów,
- leczenie niektórych przyczyn męskiej niepłodności,
- inseminację domaciczną, czyli IUI,
- zapłodnienie pozaustrojowe, czyli IVF,
- IVF z ICSI przy określonych wskazaniach,
- wykorzystanie dawstwa komórek rozrodczych lub zarodka w odpowiednich sytuacjach.
Niepłodność nie jest jedną chorobą leczoną jednym schematem. Aktualne zalecenia zakładają stopniowe dobieranie postępowania do przyczyny, wieku, wyników badań, czasu trwania problemu oraz preferencji pacjentów.
Zdrowa dieta, aktywność fizyczna, zaprzestanie palenia i ograniczenie czynników niekorzystnych dla zdrowia reprodukcyjnego są ważnym elementem przygotowania do ciąży, ale nie powinny być przedstawiane jako metoda, która sama „wyleczy” niepłodność wynikającą na przykład z niedrożności jajowodów czy ciężkich zaburzeń produkcji plemników.
Kiedy zgłosić się do specjalisty?
Jeśli nie występują wcześniej znane czynniki obniżające płodność, diagnostykę zwykle rozpoczyna się:
- przed 35. rokiem życia - po 12 miesiącach regularnych starań bez ciąży,
- od 35. roku życia - po 6 miesiącach,
- po 40. roku życia - warto rozpocząć ocenę płodności od razu.
Nie trzeba czekać 6 lub 12 miesięcy, jeśli występują między innymi:
- brak lub bardzo nieregularne miesiączki,
- znana endometrioza,
- przebyte operacje lub choroby jajowodów,
- leczenie onkologiczne mogące wpłynąć na płodność,
- podejrzenie ciężkiego czynnika męskiego,
- zaburzenia erekcji lub ejakulacji.
Wsparcie psychologiczne podczas leczenia
Problemy z płodnością mogą wiązać się z lękiem, smutkiem, frustracją, napięciem w relacji i poczuciem izolacji.
Wsparcie psychologiczne może pomóc w przechodzeniu przez diagnostykę i leczenie oraz poprawić jakość życia.
Nie należy jednak sugerować, że pozytywne nastawienie, terapia lub redukcja stresu same zwiększają prawdopodobieństwo ciąży. Ich rolą jest przede wszystkim wsparcie zdrowia psychicznego i funkcjonowania osoby lub pary.
Podsumowanie
Niepłodność jest według WHO chorobą układu rozrodczego rozpoznawaną po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez uzyskania ciąży. W Polsce termin „bezpłodność” bywa używany w odniesieniu do trwałej utraty naturalnej zdolności rozrodczej, ale nie każdą przyczynę problemów z płodnością można łatwo zakwalifikować jako całkowicie odwracalną albo nieodwracalną.
Azoospermia, PCOS, endometrioza czy pierwotna niewydolność jajników nie oznaczają automatycznie trwałego braku możliwości rodzicielstwa. Diagnostyka powinna obejmować oboje partnerów, a leczenie może obejmować terapię przyczynową, IUI, IVF, ICSI lub dawstwo komórek rozrodczych i zarodków, zależnie od konkretnej sytuacji.