Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia, nazywane hipertonią, oznacza nadmierny opór mięśni podczas biernego poruszania kończyną lub inną częścią ciała. Może sprawiać, że ruchy dziecka są ograniczone, a ciało wydaje się nadmiernie sztywne.
Nie można jednak rozpoznać hipertonii wyłącznie na podstawie tego, że niemowlę pręży się, zaciska pięści czy często płacze. Lekarz ocenia napięcie razem ze sposobem poruszania się dziecka, symetrią ruchów, odruchami i przebiegiem jego rozwoju.
Czym jest wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka?
Napięcie mięśniowe to naturalny, utrzymujący się poziom aktywności mięśni, który pomaga zachować postawę i przygotowuje ciało do ruchu.
W hipertonii opór mięśnia podczas biernego ruchu jest większy niż oczekiwany. Podwyższone napięcie może dotyczyć:
- rąk,
- nóg,
- szyi,
- tułowia,
- kilku części ciała jednocześnie.
Hipertonia nie jest osobną chorobą. Jest objawem nieprawidłowego funkcjonowania układu ruchu, najczęściej związanego z układem nerwowym. Dlatego kluczowe jest ustalenie jej rodzaju i przyczyny.
Jakie mogą być objawy wzmożonego napięcia mięśniowego?
Rodzic może zauważyć zachowania, które warto omówić z pediatrą, szczególnie jeśli są wyraźne, utrwalone lub występują razem.
Niepokój mogą wzbudzić między innymi:
- wyraźna i utrzymująca się sztywność rąk lub nóg,
- trudność w swobodnym zginaniu i prostowaniu kończyn podczas codziennej pielęgnacji,
- nietypowe, powtarzające się usztywnianie ciała,
- utrwalona asymetria ułożenia lub ruchów,
- wyraźnie mniejsza aktywność jednej ręki lub nogi,
- utrzymywanie nietypowych pozycji ciała,
- opóźnienie zdobywania kolejnych umiejętności ruchowych,
- wczesna wyraźna preferencja jednej ręki, szczególnie przed ukończeniem 1. roku życia,
- trudności z karmieniem występujące razem z innymi nieprawidłowościami ruchowymi.
Znaczenie ma przede wszystkim powtarzalność i wpływ tych cech na swobodę ruchu oraz rozwój dziecka.
Co nie musi oznaczać wzmożonego napięcia?
W internecie można znaleźć długie listy zachowań przedstawianych jako objawy hipertonii. Wiele z nich nie jest jednak wystarczająco swoistych, aby na ich podstawie podejrzewać zaburzenie napięcia.
Samo:
- zaciskanie piąstek u małego noworodka,
- prężenie się podczas płaczu,
- wyginanie pleców,
- niechęć do określonej pozycji,
- częsty płacz,
- rozdrażnienie,
- niechęć do dotyku,
- trudność z wypuszczeniem zabawki,
nie wystarcza do rozpoznania wzmożonego napięcia mięśniowego.
Prężenie lub wyginanie pleców może mieć również inne przyczyny, takie jak dyskomfort, zmęczenie, płacz czy dolegliwości związane z przewodem pokarmowym.
Jeśli jednak zachowanie jest bardzo częste, asymetryczne, ogranicza ruch albo towarzyszy mu opóźnienie rozwoju, powinno zostać ocenione przez specjalistę.
Spastyczność, dystonia i sztywność - czym się różnią?
Podwyższone napięcie może mieć różny charakter. Rozróżnienie jest ważne, ponieważ wpływa na dalszą diagnostykę i postępowanie.
Spastyczność
W spastyczności opór mięśnia zwiększa się wraz ze wzrostem szybkości biernego rozciągania. Im szybciej badający próbuje poruszyć kończyną, tym większy może być wyczuwalny opór.
Spastyczność jest częstym zaburzeniem ruchowym u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, ale jej obecność zawsze wymaga oceny w szerszym kontekście neurologicznym.
Dystonia
Dystonia polega na mimowolnych, utrzymujących się lub przerywanych skurczach mięśni, które powodują nietypowe, często powtarzalne ruchy lub pozycje ciała.
Napięcie może wówczas zmieniać się zależnie od ruchu, dotyku, emocji czy wykonywania konkretnej czynności.
Sztywność
W sztywności zwiększony opór podczas biernego poruszania występuje także przy bardzo wolnym ruchu i nie zależy od szybkości rozciągania tak jak w spastyczności.
Rozróżnienie tych zaburzeń należy do lekarza lub specjalisty zajmującego się rozwojem neurologicznym dziecka.
Jakie mogą być przyczyny hipertonii u niemowlęcia?
Wzmożone napięcie mięśniowe jest zwykle związane z zaburzeniem funkcjonowania układu nerwowego, szczególnie mózgu i dróg odpowiedzialnych za kontrolę ruchu.
Może występować między innymi:
- w mózgowym porażeniu dziecięcym,
- po niektórych uszkodzeniach rozwijającego się mózgu,
- w części chorób genetycznych i metabolicznych,
- w niektórych chorobach neurologicznych,
- po urazach lub innych uszkodzeniach ośrodkowego układu nerwowego.
Nie każda hipertonia oznacza mózgowe porażenie dziecięce. Podwyższone napięcie jest jednym z możliwych objawów neurologicznych i może mieć różne przyczyny.
Wcześniactwo i trudny poród a napięcie mięśniowe
Wcześniactwo, bardzo niska masa urodzeniowa czy poważne powikłania okresu okołoporodowego mogą zwiększać ryzyko zaburzeń neurorozwojowych, w tym mózgowego porażenia dziecięcego.
Do czynników zwiększających ryzyko należą między innymi:
- bardzo przedwczesny poród,
- bardzo niska masa urodzeniowa,
- niektóre poważne infekcje w czasie ciąży lub po porodzie,
- ciężkie zaburzenia dopływu tlenu do mózgu,
- niektóre poważne powikłania okołoporodowe,
- ciężka hiperbilirubinemia prowadząca do kernicterus.
Są to jednak czynniki ryzyka, a nie bezpośrednia diagnoza hipertonii. Większość dzieci z pojedynczym czynnikiem ryzyka nie musi rozwinąć mózgowego porażenia dziecięcego ani wzmożonego napięcia mięśniowego.
Czy sposób noszenia i pielęgnacji może powodować hipertonię?
Nieprawidłowe noszenie, ubieranie czy przewijanie dziecka nie są uznawane za przyczynę neurologicznej hipertonii.
Rodzice nie powinni otrzymywać komunikatu, że spowodowali wzmożone napięcie poprzez sposób wykonywania codziennych czynności pielęgnacyjnych.
Odpowiednie noszenie, układanie i zabawa mogą być natomiast elementem postępowania wspierającego dziecko, u którego rozpoznano problem ruchowy. Konkretne techniki powinny być dobrane do potrzeb dziecka przez fizjoterapeutę lub innego specjalistę.
W codziennym funkcjonowaniu warto zapewniać dziecku bezpieczną możliwość swobodnego ruchu, zmieniać strony podczas noszenia i karmienia oraz regularnie układać czuwające niemowlę na brzuchu pod nadzorem.
Nie ma natomiast jednej obowiązkowej pozycji typu „fasolka”, którą powinno się stosować u każdego dziecka ze wzmożonym napięciem.
Jak diagnozuje się wzmożone napięcie mięśniowe?
Ocena nie polega wyłącznie na sprawdzeniu, czy mięsień stawia opór podczas biernego ruchu.
Lekarz bierze pod uwagę między innymi:
- przebieg ciąży, porodu i okresu noworodkowego,
- dotychczasowy rozwój dziecka,
- spontaniczne ruchy niemowlęcia,
- symetrię ruchów,
- postawę i ustawienie kończyn,
- napięcie podczas ruchów biernych,
- odruchy neurologiczne,
- kontrolę głowy i tułowia,
- osiąganie kolejnych umiejętności ruchowych.
U dzieci z grupy zwiększonego ryzyka rozwoju mózgowego porażenia dziecięcego mogą być stosowane specjalistyczne metody wczesnej oceny, między innymi General Movements Assessment, Hammersmith Infant Neurological Examination oraz odpowiednie badania obrazowe.
W przypadku podejrzenia dystonii lub złożonego zaburzenia napięcia specjalista może także wykorzystać narzędzia pozwalające dokładniej określić typ hipertonii.
Jak wygląda leczenie i fizjoterapia?
Nie ma jednej terapii właściwej dla wszystkich niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Postępowanie zależy od przyczyny, rodzaju zaburzenia ruchowego, wieku oraz wpływu problemu na funkcjonowanie dziecka.
Jeśli potrzebna jest fizjoterapia, jej cele mogą obejmować:
- wspieranie zdobywania nowych umiejętności ruchowych,
- rozwijanie funkcjonalnego ruchu,
- umożliwianie dziecku aktywnego udziału w zabawie i codziennych czynnościach,
- zapobieganie bólowi i ograniczeniom zakresu ruchu,
- wspieranie prawidłowego pozycjonowania.
Współczesne podejście do wczesnej terapii dzieci z zaburzeniami ruchowymi kładzie duży nacisk na aktywność dziecka, ćwiczenie konkretnych umiejętności i włączanie terapii w codzienne sytuacje.
Nie należy przedstawiać metod Vojty lub NDT-Bobath jako automatycznego albo podstawowego leczenia każdego dziecka ze wzmożonym napięciem. Rodzaj terapii powinien wynikać z indywidualnej oceny i konkretnych celów funkcjonalnych.
U dzieci ze zdiagnozowaną spastycznością, która powoduje ból lub istotnie ogranicza funkcjonowanie, w wybranych sytuacjach stosuje się również leczenie farmakologiczne, toksynę botulinową, ortezy lub inne specjalistyczne metody. Decyzje te podejmuje zespół prowadzący dziecko.
Ciepła kąpiel może być dla dziecka przyjemnym elementem codziennej pielęgnacji, ale nie jest metodą leczenia patologicznie wzmożonego napięcia mięśniowego.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Warto porozmawiać z pediatrą, jeśli dziecko wydaje się wyraźnie sztywne, ma ograniczoną swobodę ruchu, utrwaloną asymetrię lub nie zdobywa umiejętności ruchowych zgodnie z oczekiwanym przebiegiem rozwoju.
Szczególnej uwagi wymagają:
- wyraźne ograniczenie ruchów jednej strony ciała,
- wczesna wyraźna preferencja jednej ręki przed ukończeniem 1. roku życia,
- utrzymująca się bardzo duża sztywność,
- znacznie opóźniona kontrola głowy, siad lub inne umiejętności ruchowe,
- nietypowe, mimowolne i powtarzające się pozycje lub ruchy,
- problemy z karmieniem i połykaniem współistniejące z zaburzeniami ruchu,
- utrata wcześniej zdobytej umiejętności.
Pilnej oceny medycznej wymaga nagłe pojawienie się wyraźnej sztywności wraz z drgawkami, zaburzeniami świadomości, problemami z oddychaniem, nagłym osłabieniem lub inną gwałtowną zmianą stanu dziecka.
Jeżeli rodzic ma wątpliwości dotyczące napięcia lub sposobu poruszania się niemowlęcia, nie ma potrzeby czekać na kolejne kamienie milowe. Wczesna ocena pozwala ustalić, czy obserwowane zachowanie mieści się w typowym rozwoju, czy wymaga dalszej diagnostyki.
Podsumowanie
Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka nie jest diagnozą samą w sobie, lecz objawem, który może mieć różne przyczyny neurologiczne. Nie każdy płacz, zaciskanie piąstek czy wyginanie ciała oznacza hipertonię.
Najważniejsze są powtarzalna sztywność, ograniczenie swobodnego ruchu, asymetria oraz wpływ napięcia na rozwój dziecka. Jeśli takie objawy się pojawiają, warto skonsultować je z pediatrą lub neurologiem dziecięcym. Fizjoterapia, jeśli jest potrzebna, powinna być indywidualna, ukierunkowana na funkcję i dobrana do konkretnego dziecka.