Nie każda wysypka, kolka, biegunka czy niespokojny sen oznaczają alergię. Rozpoznanie powinno opierać się na dokładnym wywiadzie, powtarzalności objawów i odpowiednio dobranych badaniach, a nie na pojedynczym wyniku testu z krwi.
Czym jest alergia pokarmowa?
Alergia pokarmowa to powtarzalna reakcja układu odpornościowego na określony alergen obecny w produkcie spożywczym. Najczęściej alergenem jest białko, które dla większości osób jest nieszkodliwe.
W zależności od mechanizmu reakcji mogą uczestniczyć w niej przeciwciała IgE, inne elementy układu odpornościowego albo oba te mechanizmy jednocześnie.
W reakcji IgE-zależnej dochodzi między innymi do aktywacji komórek odpornościowych i uwalniania mediatorów, takich jak histamina. Histamina nie jest jednak jedyną substancją uczestniczącą w alergii, a nie każda alergia pokarmowa przebiega z jej dominującym udziałem.
Alergia pokarmowa nie powinna być przedstawiana jako niegroźna przypadłość. U części dzieci powoduje jedynie łagodne objawy, ale może również prowadzić do anafilaksji wymagającej natychmiastowego leczenia.
Alergia pokarmowa a nietolerancja – czym się różnią?
Alergia pokarmowa jest związana z działaniem układu odpornościowego. Może powodować między innymi pokrzywkę, obrzęk, wymioty, świszczący oddech albo anafilaksję.
Nietolerancja pokarmowa nie ma mechanizmu alergicznego. Jej przykładem jest nietolerancja laktozy wynikająca z niedostatecznej aktywności enzymu rozkładającego cukier mleczny.
Nietolerancja może powodować:
- wzdęcia,
- gazy,
- ból brzucha,
- biegunkę.
Nie wywołuje natomiast pokrzywki, obrzęku gardła ani anafilaksji. Produkt bez laktozy nadal może zawierać białka mleka, dlatego nie jest odpowiedni jako zamiennik przy alergii na białka mleka krowiego.
Reakcja natychmiastowa i opóźniona
Alergia IgE-zależna
Objawy zwykle pojawiają się szybko – w ciągu kilku minut, a najczęściej nie później niż około dwóch godzin po zjedzeniu produktu.
Mogą obejmować:
- pokrzywkę,
- obrzęk ust lub powiek,
- nagłe wymioty,
- kaszel lub świszczący oddech,
- trudności z oddychaniem,
- osłabienie lub utratę przytomności.
Alergia nie-IgE-zależna
Objawy są opóźnione i mogą pojawić się po kilku godzinach albo dniach. Najczęściej dotyczą przewodu pokarmowego lub współistnieją z nasileniem wyprysku.
Możliwe są między innymi:
- nawracające wymioty,
- biegunka lub uporczywe zaparcie,
- śluz albo krew w stolcu,
- wyraźny dyskomfort podczas karmienia,
- słaby przyrost masy ciała,
- nasilenie zmian skórnych połączone z innymi objawami.
Objawy utrzymujące się przez wiele tygodni bez wyraźnego związku czasowego z konkretnym pokarmem są trudne do interpretacji i wymagają dokładnej diagnostyki. Nie powinny być automatycznie uznawane za alergię.
Alergia u dziecka karmionego piersią
Niewielkie ilości białek pochodzących z diety mamy mogą pojawiać się w jej mleku. Reakcje alergiczne u dzieci karmionych wyłącznie piersią są jednak możliwe, ale stosunkowo rzadkie.
Nie należy profilaktycznie usuwać z diety mamy mleka, jaj, orzechów ani innych alergenów. Dieta eliminacyjna nie zapobiega alergii i może prowadzić do niedoborów żywieniowych.
Jeżeli lekarz podejrzewa alergię na białka mleka krowiego u dziecka karmionego piersią, może zalecić czasową dietę bezmleczną mamy. Powinna ona:
- dotyczyć konkretnego podejrzewanego alergenu,
- trwać przez określony czas,
- uwzględniać odpowiednie zamienniki,
- zostać zakończona kontrolowanym ponownym wprowadzeniem produktu, jeśli jest to bezpieczne.
Karmienia piersią zazwyczaj nie trzeba przerywać. Przy dłuższej eliminacji wskazana jest pomoc dietetyka oraz ocena podaży między innymi wapnia, witaminy D, białka i jodu.
Jak wprowadzać produkty alergizujące?
Po rozpoczęciu rozszerzania diety nie należy profilaktycznie opóźniać jaj, orzeszków ziemnych, produktów mlecznych, pszenicy, ryb, soi, sezamu ani innych częstych alergenów.
Najczęstsze alergeny warto wprowadzać w pierwszym roku życia, zgodnie z gotowością rozwojową dziecka i zwyczajami żywieniowymi rodziny. Szczególne znaczenie ma nieopóźnianie dobrze ugotowanego jajka i orzeszków ziemnych podawanych w bezpiecznej formie.
Podczas pierwszego podania warto:
- wybrać dzień, w którym dziecko jest zdrowe,
- podać produkt w pierwszej części dnia,
- rozpocząć od niewielkiej ilości,
- nie łączyć go z drugim nowym alergenem,
- obserwować dziecko podczas jedzenia i po posiłku.
Nie trzeba zachowywać trzydniowego odstępu pomiędzy każdym nowym warzywem, owocem czy produktem zbożowym. Przy najczęstszych alergenach wprowadzanie ich pojedynczo ułatwia jednak ustalenie przyczyny ewentualnej reakcji.
Jeśli produkt został dobrze tolerowany, powinien nadal regularnie pojawiać się w diecie. Jednorazowe podanie, po którym następuje wielomiesięczna przerwa, nie jest korzystnym sposobem utrzymywania różnorodności żywienia.
Przed wprowadzeniem orzeszków ziemnych warto skonsultować się z lekarzem, jeżeli dziecko ma:
- ciężkie atopowe zapalenie skóry,
- potwierdzoną alergię na jajko,
- wcześniejszą reakcję po orzeszkach ziemnych,
- inną ciężką alergię pokarmową.
Objawy alergii pokarmowej u niemowlęcia
Objawy mogą wystąpić pojedynczo albo jednocześnie w kilku układach.
Objawy skórne
- pokrzywka,
- nagłe zaczerwienienie i świąd,
- obrzęk ust, twarzy lub powiek,
- nasilenie istniejącego wyprysku.
Objawy ze strony przewodu pokarmowego
- nagłe albo nawracające wymioty,
- ból brzucha,
- biegunka,
- śluz lub krew w stolcu,
- uporczywe zaparcie w wybranych przypadkach,
- problemy z karmieniem i słaby przyrost masy ciała.
Objawy ze strony układu oddechowego
- kaszel,
- chrypka,
- świszczący oddech,
- uczucie zatkania gardła,
- trudności z oddychaniem.
Sam katar bez innych objawów znacznie częściej wynika z infekcji niż z alergii pokarmowej. Podobnie gorączka nie jest typowym objawem reakcji alergicznej.
Ulewanie, kolka, płacz po jedzeniu, zielony stolec, zaparcie i niespokojny sen są częste również u niemowląt bez alergii. Ich obecność wymaga oceny w szerszym kontekście.
Czy wysypka oznacza alergię pokarmową?
Czerwone policzki, suchość, łuszczenie i zmiany w zgięciach mogą występować przy atopowym zapaleniu skóry, podrażnieniu śliną, przegrzewaniu, kontaktowym zapaleniu skóry lub infekcji.
Alergia pokarmowa jest bardziej prawdopodobna, gdy:
- zmiany powtarzają się po tym samym pokarmie,
- pojawiają się w podobnym czasie po jego spożyciu,
- towarzyszą im pokrzywka, obrzęk, wymioty lub trudności z oddychaniem,
- objawy ustępują po potwierdzonej eliminacji i powracają po kontrolowanym ponownym podaniu.
Sama sucha, szorstka lub swędząca skóra nie wystarcza do rozpoznania alergii. Dieta eliminacyjna nie powinna zastępować właściwej pielęgnacji i leczenia atopowego zapalenia skóry.
Które produkty najczęściej wywołują alergię?
Do częstych alergenów pokarmowych u dzieci należą:
- białka mleka krowiego,
- jaja,
- orzeszki ziemne,
- orzechy drzewne,
- pszenica,
- soja,
- sezam,
- ryby,
- skorupiaki i mięczaki.
Cytrusy, pomidor, seler i inne warzywa lub owoce także mogą uczulać, ale nie powinny być automatycznie eliminowane u każdego niemowlęcia.
Kleik ryżowy nie należy do najczęstszych alergenów IgE-zależnych. Ryż może jednak wyjątkowo wywoływać niektóre opóźnione reakcje pokarmowe, dlatego każdą powtarzalną reakcję należy omówić z lekarzem.
Jak diagnozuje się alergię pokarmową?
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu ukierunkowanego na alergię. Lekarz ocenia:
- jaki produkt został spożyty,
- w jakiej ilości i postaci,
- po jakim czasie wystąpiły objawy,
- jak długo trwały,
- czy reakcja powtórzyła się po kolejnym kontakcie,
- czy dziecko ma AZS, astmę lub inne alergie,
- jak dziecko rośnie i przybiera na wadze.
Testy przy podejrzeniu reakcji natychmiastowej
Lekarz może zlecić:
- punktowe testy skórne,
- oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi,
- w wybranych przypadkach badanie IgE wobec poszczególnych komponentów alergenu.
Dodatni wynik wskazuje na uczulenie, ale nie zawsze oznacza kliniczną alergię. Wynik musi zostać porównany z historią objawów.
Nie należy wykonywać szerokich paneli „na wszelki wypadek”. Mogą wykazać uczulenie na produkty dobrze tolerowane przez dziecko i prowadzić do niepotrzebnego ograniczania diety.
Diagnostyka reakcji opóźnionej
Przy podejrzeniu alergii nie-IgE-zależnej testy skórne i badania IgE mogą być prawidłowe. Lekarz może zalecić:
- czasową eliminację konkretnego podejrzewanego produktu, zwykle przez kilka tygodni,
- obserwację objawów i wzrastania,
- kontrolowane ponowne wprowadzenie produktu.
Sama poprawa podczas diety eliminacyjnej nie potwierdza alergii. Objawy niemowlęce mogą zmniejszać się niezależnie od zastosowanej diety.
Doustna próba prowokacji
Jeśli wywiad i wyniki badań nie pozwalają potwierdzić rozpoznania, specjalista może przeprowadzić doustną próbę prowokacji. Polega ona na podawaniu stopniowo zwiększanych ilości podejrzewanego produktu w kontrolowanych warunkach.
Po wcześniejszej reakcji natychmiastowej lub ciężkiej nie należy przeprowadzać takiej próby samodzielnie w domu.
Co zrobić po wystąpieniu reakcji?
Po łagodnej reakcji na nowy produkt:
- przerwij jego podawanie,
- obserwuj stan dziecka,
- zapisz nazwę, skład i ilość produktu,
- zanotuj czas wystąpienia objawów,
- zrób zdjęcie zmian skórnych, jeśli jest to możliwe,
- skontaktuj się z pediatrą,
- nie podawaj produktu ponownie bez ustalonego planu.
Nie należy automatycznie podawać leku przeciwhistaminowego po każdej zmianie skórnej. Lek powinien być stosowany zgodnie z wcześniejszym zaleceniem lekarza i w dawce odpowiedniej do wieku oraz masy dziecka.
Lek przeciwhistaminowy może ograniczać niektóre objawy skórne, ale nie zatrzymuje anafilaksji i nie zastępuje adrenaliny.
Jak rozpoznać anafilaksję?
Anafilaksja jest ciężką, szybko rozwijającą się reakcją alergiczną. Może przebiegać bez wysypki, dlatego nie należy czekać na pojawienie się pokrzywki.
Objawy alarmowe to:
- trudności z oddychaniem,
- świszczący oddech, nagły kaszel lub chrypka,
- obrzęk języka albo gardła,
- problemy z połykaniem,
- nagła bladość, wiotkość lub znaczna senność,
- utrata przytomności,
- szybko narastająca reakcja obejmująca kilka układów, na przykład pokrzywkę i powtarzające się wymioty.
Jeśli dziecko ma przepisaną adrenalinę i objawy odpowiadają otrzymanemu planowi postępowania:
- podaj adrenalinę bez zwlekania,
- wezwij pomoc ratunkową,
- ułóż dziecko zgodnie z instrukcją otrzymaną od lekarza,
- nie pozwalaj mu nagle wstawać ani chodzić,
- pozostań przy dziecku do przyjazdu pomocy.
Adrenalina jest podstawowym lekiem w anafilaksji. Nie należy opóźniać jej podania po to, aby najpierw zastosować lek przeciwhistaminowy lub obserwować, czy reakcja ustąpi.
Na czym polega leczenie alergii pokarmowej?
Podstawą postępowania jest unikanie potwierdzonego alergenu w zakresie ustalonym z lekarzem. Nie zawsze oznacza to eliminację wszystkich produktów spokrewnionych ani usuwanie z diety każdego produktu z informacją o możliwej obecności śladowych ilości.
Plan powinien obejmować:
- dokładne określenie produktu wywołującego reakcję,
- naukę czytania etykiet,
- wybór zamienników pokrywających potrzeby dziecka,
- plan leczenia przypadkowej reakcji,
- ustalenie, czy dziecko potrzebuje adrenaliny,
- termin ponownej oceny alergii,
- zasady ewentualnego ponownego wprowadzenia produktu.
Nie należy eliminować dodatkowo mleka, jaj, pszenicy, soi, ryb ani orzechów tylko dlatego, że dziecko reaguje na inny alergen. Tolerowane produkty powinny pozostać w diecie.
Długotrwała eliminacja kilku grup żywności może prowadzić do niedoborów energii, białka, wapnia, żelaza, witaminy D i innych składników. W takim przypadku potrzebna jest opieka dietetyka dziecięcego.
Pielęgnacja suchej i swędzącej skóry
Jeżeli u dziecka współistnieje sucha skóra lub atopowe zapalenie skóry, podstawą codziennej pielęgnacji jest regularne stosowanie emolientu oraz łagodnego preparatu myjącego.
Warto:
- unikać długich kąpieli w gorącej wodzie,
- delikatnie osuszać skórę bez pocierania,
- nakładać emolient na całą suchą skórę,
- stosować leki przeciwzapalne zgodnie z zaleceniem lekarza,
- nie zastępować leczenia AZS dietą eliminacyjną bez potwierdzonej alergii.
Krem uzupełniający lipidy Stelatopia+ jest kosmetykiem przeznaczonym do codziennej pielęgnacji suchej skóry ze skłonnością do atopii u niemowląt, dzieci i dorosłych. Zgodnie z aktualną instrukcją należy stosować go dwa razy dziennie na suchą i oczyszczoną skórę ciała.
Kosmetyk może wspierać pielęgnację suchej skóry, ale nie:
- leczy alergii pokarmowej,
- usuwa alergenu z organizmu,
- zapobiega anafilaksji,
- zastępuje dietę eliminacyjną,
- zastępuje leczenie aktywnego AZS.
Jeśli po zastosowaniu produktu pojawia się pokrzywka, obrzęk, utrzymujące się pieczenie lub wyraźne pogorszenie zmian, należy przerwać jego używanie.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Umów konsultację z pediatrą lub alergologiem, jeżeli:
- objawy powtarzają się po tym samym produkcie,
- po jedzeniu pojawia się pokrzywka lub obrzęk,
- w stolcu dziecka występuje krew,
- dziecko często wymiotuje lub odmawia karmienia,
- nie przybiera prawidłowo na wadze,
- ma umiarkowane lub ciężkie AZS, które nie poprawia się mimo właściwego leczenia,
- rodzice planują wyeliminować kilka grup produktów,
- trzeba ponownie wprowadzić produkt po wcześniejszej reakcji,
- wyniki testów nie odpowiadają obserwowanym objawom.
Natychmiastowej pomocy wymagają:
- trudności z oddychaniem,
- obrzęk języka lub gardła,
- nagła wiotkość albo utrata przytomności,
- szybko nasilająca się reakcja ogólnoustrojowa,
- objawy anafilaksji.
Podsumowanie
Alergia pokarmowa jest powtarzalną reakcją układu odpornościowego na konkretny alergen. Może mieć przebieg natychmiastowy lub opóźniony i nie powinna być rozpoznawana wyłącznie na podstawie wysypki, kolki albo dodatniego testu z krwi.
Najczęstszych alergenów nie należy profilaktycznie opóźniać po rozpoczęciu rozszerzania diety. Wprowadza się je pojedynczo, w małej ilości i bezpiecznej formie, a dobrze tolerowane produkty powinny pozostać w jadłospisie.
Lek przeciwhistaminowy nie wystarcza w przypadku anafilaksji. Przy trudnościach z oddychaniem, obrzęku gardła, wiotkości lub szybko nasilającej się reakcji należy podać przepisaną adrenalinę i natychmiast wezwać pomoc.