Zabawki mogą tworzyć dziecku okazje do ruchu, eksperymentowania, odgrywania ról, rozwiązywania problemów i wspólnej zabawy. Nie są jednak same w sobie warunkiem prawidłowego rozwoju ani narzędziem, które musi stale „stymulować” dziecko.
Znacznie ważniejsze od liczby, ceny czy stopnia zaawansowania zabawki jest to, co dziecko może z nią zrobić oraz czy aktywność zachęca do samodzielnego działania, wyobraźni i kontaktu z innymi osobami.
Jak zabawki wpływają na rozwój dziecka?
Zabawa jest jednym z podstawowych sposobów poznawania świata przez dziecko. Zabawki mogą wzbogacać tę aktywność, ale nie zastępują relacji z rodzicem, ruchu, rozmowy, czytania ani swobodnej eksploracji otoczenia.
Podczas zabawy dziecko może między innymi:
- ćwiczyć chwyt i precyzyjne ruchy dłoni,
- rozwijać koordynację wzrokowo-ruchową,
- testować zależności przyczynowo-skutkowe,
- rozwiązywać proste problemy,
- wykorzystywać wyobraźnię,
- poznawać słowa i prowadzić rozmowę,
- odgrywać sytuacje z codziennego życia,
- ćwiczyć współpracę z innymi.
Nie każda zabawka musi rozwijać wszystkie te umiejętności jednocześnie. Nie istnieje też jeden produkt potrzebny dziecku do osiągnięcia konkretnego kamienia milowego.
Co naprawdę wspiera rozwój dziecka?
Mózg dziecka intensywnie rozwija się od okresu prenatalnego i przez pierwsze lata życia. Powstają i reorganizują się połączenia między komórkami nerwowymi, a doświadczenia dziecka uczestniczą w kształtowaniu rozwijających się sieci neuronalnych.
Nie oznacza to jednak, że im więcej bodźców i zabawek zapewnimy, tym lepiej będzie rozwijał się mózg.
Szczególnie ważne są codzienne, responsywne interakcje z opiekunem: dziecko wydaje dźwięk, pokazuje przedmiot lub kieruje uwagę na coś interesującego, a dorosły odpowiada słowem, gestem, spojrzeniem lub działaniem.
Rozwój wspierają również:
- bezpieczna relacja z opiekunami,
- rozmowa i wspólne czytanie,
- ruch,
- swobodna zabawa,
- kontakt z rówieśnikami,
- sen i prawidłowe żywienie,
- możliwość samodzielnego próbowania i popełniania błędów.
Dziecko nie „chłonie wszystkiego jak gąbka”. Rozwój jest aktywnym procesem, w którym znaczenie mają zarówno doświadczenia, jak i indywidualne cechy oraz aktualne możliwości dziecka.
Jakie zabawki mogą wspierać różne umiejętności?
Klocki, układanki i proste zabawki manipulacyjne
Mogą tworzyć okazje do ćwiczenia chwytu, koordynacji wzrokowo-ruchowej, dopasowywania elementów oraz szukania różnych sposobów rozwiązania problemu.
Kredki, papier i masy plastyczne
Pozwalają eksperymentować z kolorem, kształtem i ruchem dłoni. Mogą być również sposobem na wyrażanie pomysłów i rozwijanie wyobraźni.
Lalki, figurki i przedmioty do zabawy w role
Mogą służyć do odgrywania codziennych sytuacji, wymyślania historii i wspólnej zabawy. Dziecko może dzięki nim ćwiczyć język i komunikację.
Piłki, pojazdy i zabawki ruchowe
Zachęcają do ruchu oraz mogą wspierać rozwijanie koordynacji, równowagi i sprawności całego ciała.
Nie należy jednak przypisywać pojedynczej zabawce gwarantowanego efektu, takiego jak zwiększenie inteligencji, pewności siebie czy określonej zdolności poznawczej.
Czy proste zabawki są lepsze od elektronicznych?
Nie każda elektroniczna zabawka jest niekorzystna i nie każda tradycyjna zabawka automatycznie wspiera rozwój. Warto natomiast uważać na produkty reklamowane jako „edukacyjne” wyłącznie dlatego, że mają ekran, mówią, świecą lub odtwarzają dźwięki.
Proste przedmioty, takie jak klocki, figurki, piłki, pudełka, kredki czy puzzle, pozostawiają dziecku dużo przestrzeni do decydowania o tym, jak będzie wyglądała zabawa.
Szczególnie wartościowe mogą być zabawki, które:
- można wykorzystać na wiele sposobów,
- zachęcają dziecko do samodzielnego działania,
- pozwalają na wspólną zabawę z inną osobą,
- nie wykonują większości aktywności za dziecko,
- są dostosowane do jego aktualnych możliwości.
Nie trzeba przy tym kupować drogich produktów. Kartonowe pudełko może być samochodem, domem lub sklepem, a zwykłe klocki mogą służyć do wielu różnych zabaw.
Ile zabawek potrzebuje dziecko?
Nie istnieje naukowo ustalona liczba zabawek, którą powinno mieć dziecko.
W jednym niewielkim badaniu obserwowano 36 dzieci w wieku 18-30 miesięcy podczas swobodnej zabawy. Każde dziecko bawiło się raz w otoczeniu z 4 zabawkami, a innym razem z 16.
Gdy dostępne były 4 zabawki, dzieci dłużej zajmowały się pojedynczym przedmiotem i wykorzystywały go na więcej sposobów.
Nie oznacza to jednak, że dziecko powinno posiadać dokładnie cztery zabawki ani że większa liczba zabawek zaburza rozwój. Badanie dotyczyło liczby przedmiotów dostępnych jednocześnie podczas krótkiej sesji zabawy, a nie całkowitej liczby zabawek znajdujących się w domu.
Jeśli dziecko ma dużo przedmiotów i trudno mu skupić się na zabawie, można po prostu zmniejszyć liczbę tych, które są jednocześnie dostępne.
Czy warto rotować zabawki?
Rotacja zabawek może być praktycznym sposobem na ograniczenie liczby przedmiotów znajdujących się jednocześnie w przestrzeni do zabawy.
Część zabawek można schować, a po pewnym czasie zamienić je z tymi, które były dostępne wcześniej. Nie ma jednak ustalonego schematu, jak często należy to robić ani ile przedmiotów powinno pozostawać na półce.
Warto obserwować dziecko. Jeśli długo i kreatywnie bawi się kilkoma przedmiotami, nie ma potrzeby zmieniać ich tylko dlatego, że minął określony czas.
Jak dobierać zabawki do wieku i rozwoju dziecka?
Zabawkę warto dobierać zarówno do wieku, jak i aktualnych możliwości dziecka.
Oznaczenie wieku może dotyczyć nie tylko trudności zabawy, ale również bezpieczeństwa. Szczególnie ważne jest przestrzeganie ostrzeżeń dotyczących małych części i produktów nieodpowiednich dla dzieci poniżej 3. roku życia.
Nie trzeba natomiast wybierać zabawek po to, aby przyspieszać rozwój konkretnego chwytu, inteligencji czy dominacji jednej ręki.
Dziecka nie należy zachęcać do używania prawej lub lewej ręki tylko po to, aby wcześniej ukształtować dominację. Preferencja ręki rozwija się stopniowo i nie powinna być wymuszana.
Jeśli zabawka jest bardzo trudna, rodzic może pomóc dziecku rozpocząć zabawę. Nie ma jednak potrzeby kupowania produktów znacznie wyprzedzających aktualne możliwości tylko po to, aby szybciej rozwijać umiejętności.
Jakich zabawek lepiej nie dawać małemu dziecku?
Najważniejszym kryterium jest bezpieczeństwo. Przed przekazaniem zabawki dziecku warto sprawdzić oznaczenia, ostrzeżenia i stan produktu.
Szczególnej ostrożności wymagają:
- małe lub łatwo odczepiane elementy, które mogą zostać połknięte,
- dostępne baterie guzikowe i monetowe,
- luźne silne magnesy,
- ostre krawędzie i uszkodzone elementy,
- sznurki i linki nieodpowiednie dla wieku,
- zabawki niezgodne z przeznaczeniem wiekowym.
Zabawki dostępne legalnie na rynku Unii Europejskiej muszą spełniać określone wymagania bezpieczeństwa chemicznego i mechanicznego. Konsument nie jest jednak w stanie samodzielnie ocenić obecności ołowiu, ftalanów, bisfenoli czy innych substancji poprzez wygląd lub zapach produktu.
Warto wybierać produkty z wiarygodnego źródła, ze znakiem CE, informacją o producencie lub importerze oraz wymaganymi ostrzeżeniami.
Jeśli zabawka jest uszkodzona, nie ma wymaganych oznaczeń albo jej pochodzenie jest nieznane, lepiej nie przekazywać jej małemu dziecku.
Czy pluszaki są bezpieczne dla dziecka?
Nie ma potrzeby eliminowania pluszowych zabawek tylko dlatego, że mogą gromadzić kurz. U większości dzieci wystarczy utrzymywanie ich w czystości zgodnie z instrukcją producenta.
Nie ma również wymogu, aby pluszak był w sklepie hermetycznie zapakowany ani żeby regularnie go dezynfekować.
Jeżeli dziecko ma potwierdzoną alergię na roztocze kurzu domowego, ograniczenie liczby miękkich zabawek w sypialni i ich regularne pranie może być jednym z elementów zmniejszania ekspozycji na alergen.
Osobną kwestią jest bezpieczny sen niemowlęcia. Pluszaki, poduszki, koce i inne miękkie przedmioty nie powinny znajdować się w przestrzeni snu niemowlęcia.
Podsumowanie
Zabawki mogą wspierać zabawę, ruch, kreatywność, język i rozwiązywanie problemów, ale dziecko nie potrzebuje dużej liczby ani specjalistycznych „zabawek rozwojowych”, aby prawidłowo się rozwijać.
Warto wybierać proste i bezpieczne przedmioty odpowiadające aktualnym możliwościom dziecka oraz takie, które pozwalają na różne sposoby zabawy. Jeśli zabawek jest dużo, można ograniczyć liczbę dostępnych jednocześnie, ale nie istnieje jedna prawidłowa liczba dla każdego dziecka.