Wcześniactwo oznacza urodzenie dziecka przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży. Im wcześniej dochodzi do porodu, tym większa może być niedojrzałość układów i narządów, dlatego potrzeby dziecka urodzonego w 27. tygodniu mogą być zupełnie inne niż dziecka urodzonego kilka tygodni przed terminem.
Nie każde wcześniactwo oznacza ciężkie problemy zdrowotne. Część dzieci urodzonych blisko terminu wymaga jedynie krótkiej obserwacji, natomiast bardzo wcześnie urodzone noworodki mogą potrzebować intensywnego leczenia i dłuższego pobytu na oddziale neonatologicznym.
Czym jest wcześniactwo?
Według Światowej Organizacji Zdrowia wcześniakiem jest dziecko urodzone żywo przed ukończeniem 37 pełnych tygodni ciąży.
Definicji wcześniactwa nie należy rozpoczynać od konkretnej dolnej granicy, na przykład 22. tygodnia. Wiek ciążowy bardzo wcześnie urodzonego dziecka ma natomiast ogromne znaczenie dla sposobu leczenia, rokowania i podejmowanych decyzji neonatologicznych.
Najważniejszym kryterium wcześniactwa jest więc czas trwania ciąży, a nie wygląd noworodka czy jego masa ciała.
Jak dzieli się wcześniactwo?
WHO wyróżnia trzy podstawowe grupy:
- skrajne wcześniactwo - urodzenie przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży,
- bardzo wczesne urodzenie - od 28. tygodnia do przed ukończeniem 32. tygodnia,
- umiarkowane do późnego wcześniactwo - od 32. tygodnia do przed ukończeniem 37. tygodnia.
Im krótszy czas trwania ciąży, tym większe prawdopodobieństwo niedojrzałości płuc, układu nerwowego, przewodu pokarmowego, skóry oraz mechanizmów regulujących temperaturę ciała.
Nie oznacza to jednak, że sam tydzień ciąży pozwala dokładnie przewidzieć rozwój konkretnego dziecka. Znaczenie mają również masa urodzeniowa, przebieg ciąży i porodu, stan dziecka po urodzeniu oraz występujące powikłania.
Czy niska masa urodzeniowa oznacza wcześniactwo?
Nie. Niska masa urodzeniowa i wcześniactwo to dwa różne pojęcia.
Niska masa urodzeniowa oznacza masę poniżej 2500 g niezależnie od tego, w którym tygodniu ciąży dziecko przyszło na świat.
Wyróżnia się również:
- bardzo niską masę urodzeniową - poniżej 1500 g,
- ekstremalnie niską masę urodzeniową - poniżej 1000 g.
Dziecko może być wcześniakiem i ważyć więcej niż 2500 g, szczególnie jeśli urodziło się blisko terminu. Możliwa jest również sytuacja odwrotna - dziecko urodzone po 37. tygodniu może mieć niską masę urodzeniową, na przykład w związku z ograniczeniem wzrastania płodu.
Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka porodu przedwczesnego?
Poród przedwczesny może mieć wiele przyczyn, a w części przypadków nie udaje się wskazać jednej konkretnej.
Do czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem należą między innymi:
- przebyty wcześniej poród przedwczesny,
- krótka szyjka macicy lub jej przedwczesne rozwieranie,
- ciąża wielopłodowa,
- krwawienie w ciąży,
- niektóre infekcje,
- przedwczesne pęknięcie błon płodowych,
- niektóre nieprawidłowości macicy lub szyjki macicy,
- powikłania ciąży, takie jak stan przedrzucawkowy,
- palenie tytoniu,
- niektóre choroby przewlekłe i problemy zdrowotne osoby ciężarnej.
Czynniki ryzyka nie są tym samym co bezpośrednia przyczyna. Wcześniactwo może wystąpić również u osoby, u której wcześniej nie stwierdzono istotnych czynników ryzyka.
Nie należy natomiast przedstawiać zwykłej aktywności fizycznej w prawidłowo przebiegającej ciąży jako przyczyny wcześniactwa. Jeśli nie ma przeciwwskazań medycznych, ruch w ciąży jest uznawany za bezpieczny.
Czy poród przedwczesny zawsze rozpoczyna się samoistnie?
Nie. Część dzieci rodzi się przedwcześnie po samoistnym rozpoczęciu porodu lub przedwczesnym pęknięciu błon płodowych.
W innych sytuacjach lekarze mogą zdecydować o wcześniejszym zakończeniu ciąży poprzez indukcję porodu lub cesarskie cięcie, jeśli dalsze jej trwanie wiąże się z istotnym zagrożeniem dla zdrowia osoby ciężarnej lub dziecka.
Może dotyczyć to na przykład ciężkich powikłań nadciśnieniowych, zaburzeń wzrastania płodu lub innych sytuacji wymagających indywidualnej oceny.
Jak określa się wiek ciążowy wcześniaka?
Wiek ciążowy ustala się przede wszystkim na podstawie danych z okresu ciąży, w tym datowania ciąży i badań ultrasonograficznych.
Jeśli wiek ciążowy jest niepewny, lekarz może dodatkowo ocenić cechy fizyczne i neurologiczne noworodka.
Jedną z metod jest New Ballard Score, który uwzględnia między innymi:
- wygląd i dojrzałość skóry,
- obecność meszku płodowego,
- budowę małżowiny usznej,
- cechy narządów płciowych,
- napięcie mięśniowe,
- zakres ruchów w stawach i inne cechy dojrzałości nerwowo-mięśniowej.
Takie badanie jest metodą pomocniczą i nie zastępuje wiarygodnego datowania ciąży. U chorego noworodka jego dokładność może być również mniejsza.
Jak może wyglądać wcześniak po urodzeniu?
Wygląd wcześniaka zależy przede wszystkim od tego, jak wcześnie się urodził.
Bardzo wcześnie urodzone dziecko może mieć:
- cieńszą skórę,
- mniejszą ilość tkanki tłuszczowej podskórnej,
- bardziej widoczne naczynia krwionośne,
- większą ilość meszku płodowego,
- mniejsze napięcie mięśniowe,
- mniej dojrzałe odruchy ssania i połykania.
Dziecko urodzone w 35. lub 36. tygodniu może natomiast wyglądem niewiele różnić się od noworodka urodzonego o czasie.
Nie można więc rozpoznać wcześniactwa wyłącznie na podstawie wyglądu.
Jakie problemy zdrowotne częściej dotyczą wcześniaków?
Niedojrzałość narządów może zwiększać ryzyko różnych problemów zdrowotnych. Ryzyko jest zwykle większe im wcześniejszy był poród.
Do problemów częściej obserwowanych u wcześniaków należą:
- zaburzenia oddychania związane z niedojrzałością płuc,
- bezdechy wcześniacze,
- trudności z utrzymaniem prawidłowej temperatury ciała,
- trudności z karmieniem i koordynacją ssania, połykania oraz oddychania,
- hipoglikemia i inne zaburzenia metaboliczne,
- większa podatność na ciężkie infekcje,
- martwicze zapalenie jelit,
- krwawienia dokomorowe, szczególnie u bardzo wcześnie urodzonych dzieci,
- retinopatia wcześniacza,
- problemy ze słuchem,
- przewlekłe problemy płucne u części dzieci,
- zwiększone ryzyko trudności neurorozwojowych.
Nie wszystkie wcześniaki doświadczają tych problemów. Dzieci urodzone kilka tygodni przed terminem często mają znacznie łagodniejszy przebieg niż noworodki urodzone skrajnie przedwcześnie.
Jak wygląda opieka nad wcześniakiem po porodzie?
Zakres opieki zależy od wieku ciążowego i stanu dziecka.
Bardzo wcześnie urodzone lub chore noworodki mogą wymagać pobytu na oddziale intensywnej terapii noworodka i wsparcia między innymi w zakresie:
- oddychania,
- utrzymania temperatury ciała,
- żywienia,
- kontroli glukozy i gospodarki płynowej,
- leczenia infekcji,
- monitorowania pracy serca i oddychania,
- badań wzroku, słuchu i układu nerwowego.
Nie każdy wcześniak trafia jednak na intensywną terapię. Dziecko urodzone blisko terminu, które oddycha samodzielnie, utrzymuje temperaturę i prawidłowo się odżywia, może potrzebować mniej intensywnego nadzoru.
Karmienie wcześniaka
U wcześniaków karmienie może być trudniejsze ze względu na niedojrzałą koordynację ssania, połykania i oddychania.
Światowa Organizacja Zdrowia zaleca mleko własnej matki jako pierwszy wybór również dla wcześniaków i dzieci z niską masą urodzeniową.
Jeżeli dziecko nie potrafi jeszcze efektywnie ssać, odciągnięte mleko może być podawane inną metodą, na przykład przez sondę do żołądka. W określonych sytuacjach stosuje się również mleko dawczyń, wzmacniacze mleka kobiecego lub specjalne preparaty dla wcześniaków.
Sposób karmienia i tempo zwiększania objętości pokarmu powinny być ustalane przez zespół neonatologiczny.
Kangurowanie wcześniaka
Kontakt skóra do skóry odgrywa ważną rolę w opiece nad wcześniakami.
Kangaroo Mother Care, czyli opieka metodą kangura, obejmuje długotrwały kontakt skóra do skóry oraz wspieranie karmienia mlekiem kobiecym.
Aktualne zalecenia WHO rekomendują rozpoczęcie kangurowania wcześniaków i dzieci z niską masą urodzeniową możliwie wcześnie po porodzie, również jako element opieki nad dziećmi wymagającymi specjalistycznego leczenia, jeśli pozwala na to organizacja i stan kliniczny.
Kangurowanie wspiera między innymi utrzymanie temperatury ciała, karmienie i bliskość pomiędzy dzieckiem a rodzicem.
Pielęgnacja skóry wcześniaka
Skóra bardzo wcześnie urodzonego dziecka jest bardziej niedojrzała niż skóra noworodka urodzonego o czasie. Jej pielęgnacja podczas hospitalizacji powinna odbywać się zgodnie z protokołem oddziału neonatologicznego.
Nie należy samodzielnie nakładać na skórę wcześniaka przebywającego na oddziale kremów, olejków czy innych kosmetyków bez uzgodnienia tego z personelem.
Po wypisie pielęgnacja zależy od stanu i potrzeb skóry dziecka. Zwykle warto zachować prosty schemat:
- delikatne oczyszczanie,
- unikanie przegrzewania,
- delikatne osuszanie skóry bez pocierania,
- stosowanie preparatów odpowiednich do wieku i aktualnego stanu skóry tylko wtedy, gdy są potrzebne.
Jeżeli na produkcie widnieje informacja o możliwości stosowania u wcześniaków, należy zwrócić uwagę, czy producent nie ogranicza tej deklaracji do wcześniaków po opuszczeniu oddziału neonatologicznego.
Opieka nad wcześniakiem po wypisie ze szpitala
Moment wypisu zależy od stanu dziecka, a nie wyłącznie od osiągnięcia określonego wieku lub masy.
Przed powrotem do domu dziecko powinno między innymi odpowiednio oddychać, utrzymywać temperaturę, skutecznie przyjmować pokarm i prawidłowo przybierać na masie albo mieć przygotowany bezpieczny plan dalszej opieki.
Po wypisie część wcześniaków wymaga częstszych kontroli pediatrycznych oraz wizyt u innych specjalistów, na przykład okulisty, audiologa, neurologa, fizjoterapeuty lub poradni rozwoju wcześniaka.
Zakres kontroli zależy od wieku ciążowego, przebiegu hospitalizacji i stanu dziecka.
Czym jest wiek skorygowany?
U wcześniaków podczas oceny rozwoju stosuje się wiek skorygowany.
Oblicza się go, odejmując od wieku kalendarzowego liczbę tygodni, o które dziecko urodziło się przed 40. tygodniem ciąży.
Przykład: jeśli dziecko urodziło się w 32. tygodniu ciąży, przyszło na świat około 8 tygodni przed terminem. Gdy ma 4 miesiące wieku kalendarzowego, jego wiek skorygowany wynosi około 2 miesięcy.
W pierwszych dwóch latach życia wiek skorygowany pozwala bardziej miarodajnie odnosić rozwój wcześniaka do typowych kamieni milowych.
Wcześniactwo a rozwój dziecka
Dzieci urodzone przedwcześnie są grupą bardziej zróżnicowaną niż dzieci urodzone o czasie. Wiele wcześniaków rozwija się prawidłowo, natomiast u części występuje większe ryzyko trudności ruchowych, językowych, poznawczych, wzrokowych lub słuchowych.
Ryzyko jest zwykle większe u dzieci urodzonych bardzo wcześnie i tych, u których w okresie noworodkowym wystąpiły poważne powikłania.
Nie należy jednak zakładać, że wcześniactwo automatycznie prowadzi do opóźnienia rozwoju.
Rozwój warto oceniać:
- z uwzględnieniem wieku skorygowanego,
- w kontekście całego dotychczasowego przebiegu rozwoju,
- na podstawie regularnych kontroli,
- z uwzględnieniem wzroku, słuchu, ruchu, komunikacji i funkcjonowania społecznego.
Jeżeli pojawiają się trudności, wczesne skierowanie do odpowiedniego specjalisty pozwala dobrać wsparcie do potrzeb konkretnego dziecka.
Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem?
Po wypisie ze szpitala próg do konsultacji u wcześniaka powinien być niski, szczególnie w pierwszych tygodniach i miesiącach życia.
Pilnej oceny wymaga między innymi dziecko, które:
- ma trudności z oddychaniem, bardzo szybko oddycha lub sinieje,
- ma przerwy w oddychaniu,
- jest bardzo senne, wiotkie lub trudno je obudzić,
- wyraźnie gorzej je albo nie budzi się na karmienia,
- często krztusi się podczas karmienia,
- ma powtarzające się wymioty,
- oddaje wyraźnie mniej moczu,
- nie przybiera prawidłowo na masie,
- ma gorączkę lub inny objaw infekcji wymagający pilnej oceny zgodnie z wiekiem i zaleceniami lekarza.
Rodzice wcześniaka powinni przed wypisem otrzymać od zespołu prowadzącego jasną informację, jakie objawy wymagają pilnego kontaktu i gdzie zgłosić się w razie pogorszenia stanu dziecka.
Wsparcie rodziców wcześniaka
Przedwczesny poród i pobyt dziecka na oddziale neonatologicznym mogą być dla rodziny bardzo wymagającym doświadczeniem.
Rodzice powinni otrzymywać jasne informacje o stanie dziecka, mieć możliwość uczestniczenia w jego opiece w zakresie odpowiednim do sytuacji oraz otrzymać wsparcie w karmieniu i kontakcie skóra do skóry.
Jeśli stres, lęk lub przeciążenie utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać również ze wsparcia psychologicznego. Troska o rodzica jest częścią troski o całą rodzinę, a nie oznaką niewystarczającego radzenia sobie.
Podsumowanie
Wcześniakiem jest dziecko urodzone przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży. WHO wyróżnia wcześniactwo skrajne, bardzo wczesne oraz umiarkowane do późnego. Masa urodzeniowa poniżej 2500 g oznacza niską masę urodzeniową, ale nie jest równoznaczna z wcześniactwem.
Im wcześniejszy poród, tym większa może być niedojrzałość narządów i potrzeba specjalistycznej opieki. Ważnymi elementami leczenia mogą być wsparcie oddychania i utrzymania temperatury, odpowiednie żywienie oraz możliwie wczesny kontakt skóra do skóry.
Po wypisie rozwój dziecka ocenia się między innymi z uwzględnieniem wieku skorygowanego. Wiele wcześniaków rozwija się prawidłowo, jednak część wymaga dokładniejszego monitorowania i dodatkowego wsparcia specjalistów.