Ciąża może wiązać się z bardzo różnymi emocjami. Radość i ekscytacja mogą przeplatać się z niepewnością, drażliwością, płaczliwością, lękiem czy zmęczeniem. Nie każda kobieta doświadcza jednak silnych wahań nastroju i nie istnieje jeden „typowy” sposób przeżywania ciąży.
Zmiany emocjonalne mogą być elementem fizjologicznej adaptacji do ciąży, ale utrzymującego się obniżonego nastroju, nasilonego lęku czy problemów z codziennym funkcjonowaniem nie należy tłumaczyć wyłącznie hormonami.
Czy zmiany nastroju w ciąży są normalne?
Przejściowe zmiany nastroju mogą pojawiać się w ciąży. Możesz czasami czuć się bardziej zmęczona, drażliwa, wzruszona lub niespokojna niż wcześniej.
Wpływ mogą mieć między innymi:
- zmiany hormonalne,
- zmęczenie i problemy ze snem,
- nudności i inne dolegliwości fizyczne,
- zmiana wyglądu i funkcjonowania ciała,
- obawy dotyczące zdrowia dziecka,
- zbliżający się poród,
- zmiany w relacji partnerskiej i rodzinnej,
- sytuacja zawodowa lub finansowa,
- wcześniejsze doświadczenia związane ze zdrowiem psychicznym,
- ilość dostępnego wsparcia.
Okresowe pogorszenie humoru nie oznacza automatycznie depresji. Ważna jest jednak intensywność objawów, czas ich utrzymywania się i wpływ na codzienne życie.
Skąd biorą się zmiany nastroju w ciąży?
Ciąża jest okresem dużych zmian biologicznych i życiowych. Organizm przystosowuje układ hormonalny, krążenia, oddechowy i metabolizm do nowych potrzeb, a jednocześnie przyszła mama przygotowuje się do dużej zmiany swojej codzienności.
Dlatego samopoczucia w ciąży nie powinno się wyjaśniać jedną przyczyną.
U jednej osoby dominującym czynnikiem może być zmęczenie i brak snu, u innej wcześniejsze zaburzenia lękowe, a u jeszcze innej niepewność dotycząca porodu, pracy czy nowej roli rodzica.
Znaczenie może mieć również to, czy ciąża była planowana, jakie były wcześniejsze doświadczenia związane z ciążą i porodem oraz jak duże wsparcie zapewnia otoczenie.
Hormony w ciąży a psychika – jaki jest związek?
W czasie ciąży dochodzi do dużych zmian stężeń między innymi estrogenów, progesteronu, hCG, prolaktyny oraz hormonów związanych z reakcją na stres.
Zmiany hormonalne mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego i być jednym z czynników związanych ze zmianami samopoczucia.
Nie można jednak powiedzieć, że jeden konkretny hormon odpowiada bezpośrednio za płaczliwość, lęk czy depresję.
Przykładowo stężenie prolaktyny w ciąży znacznie wzrasta, ponieważ organizm przygotowuje piersi do laktacji. Nie ma jednak wystarczających podstaw, aby twierdzić, że fizjologicznie wysokie stężenie prolaktyny samo w sobie wywołuje depresję lub wahania nastroju.
Podobnie działanie oksytocyny jest znacznie bardziej złożone niż popularne określenie „hormon miłości”. Uczestniczy ona między innymi w procesach związanych z porodem i zachowaniami społecznymi, ale nie można na podstawie jej poziomu przewidzieć, czy przyszła mama będzie bardziej ufna, mniej agresywna albo bardziej lub mniej lękowa.
Zmiany ciała i dolegliwości a samopoczucie
Zmiany wyglądu ciała mogą wywoływać bardzo różne odczucia. Można jednocześnie cieszyć się rosnącym brzuchem i mieć trudność z zaakceptowaniem zmieniającej się sylwetki.
Nie jest to sprzeczność ani dowód na brak akceptacji ciąży.
Na nastrój mogą wpływać również dolegliwości fizyczne, takie jak:
- nudności i wymioty,
- zmęczenie,
- problemy ze snem,
- bóle pleców lub miednicy,
- zgaga,
- częste oddawanie moczu,
- uczucie duszności.
Uczucie braku tchu może występować fizjologicznie w ciąży, szczególnie wraz z jej rozwojem. Nagłej duszności, duszności w spoczynku lub podczas leżenia albo duszności połączonej z bólem w klatce piersiowej, omdleniem czy silnymi zawrotami głowy nie należy jednak przypisywać wyłącznie ciąży – wymaga ona pilnej oceny medycznej.
Ambiwalentne uczucia wobec ciąży – czy to normalne?
Można bardzo chcieć dziecka i jednocześnie odczuwać niepewność, lęk lub żal związany ze zmianą dotychczasowego życia.
Takie mieszane emocje mogą pojawiać się również przy długo wyczekiwanej i planowanej ciąży.
Przyszły rodzic może zastanawiać się:
- czy poradzi sobie w nowej roli,
- jak zmieni się relacja partnerska,
- jak będzie wyglądał poród,
- czy dziecko będzie zdrowe,
- jak zmieni się praca i sytuacja finansowa,
- czy dotychczasowe życie bardzo się zmieni.
Nie ma potrzeby odczuwać z tego powodu winy.
Nie warto jednak również zapewniać, że każde trudne uczucie „na pewno samo minie”. Jeśli niepokój, smutek lub ambiwalencja stają się przytłaczające albo utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto o nich powiedzieć osobie prowadzącej ciążę.
Lęk i stres w ciąży
Pewna ilość obaw związanych z ciążą i porodem jest częsta. Zaburzenia lękowe to jednak coś więcej niż okazjonalne martwienie się.
Na nasilony lęk mogą wskazywać między innymi:
- zamartwianie się przez znaczną część dnia,
- trudność w przerwaniu niepokojących myśli,
- ciągłe napięcie i niemożność odprężenia się,
- problemy ze snem spowodowane zamartwianiem się,
- problemy z koncentracją,
- napady paniki,
- unikanie codziennych sytuacji z powodu lęku.
Jeśli lęk zaczyna wpływać na codzienne życie, nie trzeba czekać do porodu, aby poprosić o pomoc.
Zmiany nastroju czy depresja w ciąży?
Depresja może rozpocząć się również w czasie ciąży. Nie jest problemem występującym wyłącznie po porodzie.
Do objawów, które powinny zwrócić uwagę, należą między innymi:
- utrzymujący się smutek lub obniżony nastrój,
- częsta płaczliwość,
- utrata zainteresowania rzeczami, które wcześniej sprawiały przyjemność,
- poczucie beznadziei,
- nadmierne poczucie winy lub bezwartościowości,
- wycofywanie się z kontaktów z innymi,
- problemy z koncentracją i podejmowaniem decyzji,
- wyraźne zmiany apetytu,
- problemy ze snem niewynikające jedynie z dolegliwości ciążowych,
- myśli o śmierci lub zrobieniu sobie krzywdy.
Niektóre objawy depresji, takie jak zmęczenie czy problemy ze snem, mogą przypominać typowe dolegliwości ciążowe. Dlatego znaczenie ma cały obraz samopoczucia, a nie jeden pojedynczy symptom.
Jak zadbać o samopoczucie psychiczne w ciąży?
Jeśli przeżywasz trudniejszy okres, pomocne mogą być proste działania wspierające codzienne funkcjonowanie:
- rozmowa z bliską osobą, położną lub lekarzem o tym, jak naprawdę się czujesz,
- regularny sen i odpoczynek, na ile pozwala samopoczucie,
- regularne posiłki,
- dostosowana do ciąży aktywność fizyczna, jeśli nie ma przeciwwskazań,
- utrzymywanie kontaktu z bliskimi,
- znalezienie czasu na aktywności, które sprawiają przyjemność,
- udział w zajęciach przygotowujących do porodu, jeśli zmniejsza to niepewność.
Nie chodzi o to, aby „myśleć pozytywnie” za wszelką cenę albo przestać się przejmować. Trudnych emocji nie zawsze można wyłączyć siłą woli.
Czy depresję i lęk w ciąży można leczyć?
Tak. Zaburzenia depresyjne i lękowe w ciąży można leczyć.
W zależności od rodzaju i nasilenia objawów pomoc może obejmować:
- wsparcie psychologiczne,
- psychoterapię, w tym terapię poznawczo-behawioralną,
- w określonych sytuacjach farmakoterapię,
- połączenie kilku metod leczenia.
Decyzję dotyczącą leków podejmuje się indywidualnie, uwzględniając korzyści z leczenia oraz potencjalne ryzyko.
Jeśli przyjmowałaś leki psychiatryczne jeszcze przed ciążą, nie odstawiaj ich samodzielnie po uzyskaniu dodatniego testu. Nagłe przerwanie leczenia może prowadzić do nawrotu lub nasilenia objawów. Sposób dalszego postępowania należy omówić z lekarzem.
Kiedy warto poprosić o profesjonalną pomoc?
Porozmawiaj z położną, lekarzem prowadzącym, lekarzem rodzinnym, psychologiem lub psychiatrą, jeśli:
- obniżony nastrój utrzymuje się przez większość dni,
- lęk staje się trudny do kontrolowania,
- przestajesz czerpać przyjemność z rzeczy, które wcześniej ją dawały,
- emocje utrudniają pracę, sen, jedzenie lub kontakty z innymi,
- coraz częściej izolujesz się od bliskich,
- masz wcześniejsze rozpoznanie depresji, zaburzeń lękowych, choroby afektywnej dwubiegunowej lub innego zaburzenia psychicznego i zauważasz zmianę samopoczucia.
Nie trzeba czekać, aż objawy staną się bardzo nasilone. Zdrowie psychiczne jest częścią opieki nad kobietą w ciąży.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Natychmiastowej pomocy wymagają:
- myśli o zrobieniu sobie krzywdy lub odebraniu sobie życia,
- myśli o skrzywdzeniu innej osoby,
- omamy, czyli widzenie lub słyszenie rzeczy, których inni nie doświadczają,
- urojenia lub silne przekonania wyraźnie niezgodne z rzeczywistością,
- gwałtowne pogorszenie stanu psychicznego lub utrata kontaktu z rzeczywistością.
W takiej sytuacji nie należy czekać na kolejną zaplanowaną wizytę. Potrzebna jest pilna ocena medyczna.
Podsumowanie
Zmiany nastroju mogą pojawiać się podczas ciąży i wynikać z połączenia zmian hormonalnych, fizycznych, psychicznych i społecznych. Można jednocześnie cieszyć się z ciąży i obawiać się zmian, które przyniesie pojawienie się dziecka.
Nie każdy smutek lub niepokój oznacza zaburzenie psychiczne. Jeśli jednak obniżony nastrój, nasilony lęk albo inne trudne emocje utrzymują się, wpływają na codzienne funkcjonowanie lub budzą niepokój, warto zgłosić się po pomoc. Depresję i zaburzenia lękowe w ciąży można skutecznie leczyć.