Po urodzeniu dziecka rodzice mogą korzystać z kilku różnych uprawnień związanych z opieką nad dzieckiem. Urlop macierzyński, ojcowski, rodzicielski i wychowawczy różnią się długością, zasadami korzystania oraz sposobem finansowania.
Warto też odróżnić urlop przysługujący pracownikowi na podstawie Kodeksu pracy od zasiłku macierzyńskiego wypłacanego osobie objętej ubezpieczeniem chorobowym. Ma to szczególne znaczenie przy umowie zlecenia i prowadzeniu działalności gospodarczej.
Jakie urlopy przysługują rodzicom po urodzeniu dziecka?
Pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę mogą korzystać między innymi z:
- urlopu macierzyńskiego,
- uzupełniającego urlopu macierzyńskiego w określonych sytuacjach,
- urlopu ojcowskiego,
- urlopu rodzicielskiego,
- urlopu wychowawczego.
Nie należy natomiast utożsamiać tych urlopów z zasiłkiem macierzyńskim. Zasiłek jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego i w określonych sytuacjach może przysługiwać także osobom, które nie są pracownikami.
Urlop macierzyński - ile trwa?
Urlop macierzyński przysługuje pracownicy, która urodziła dziecko.
Jego wymiar zależy od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu i wynosi:
- 20 tygodni - przy urodzeniu jednego dziecka,
- 31 tygodni - przy urodzeniu dwojga dzieci,
- 33 tygodnie - przy urodzeniu trojga dzieci,
- 35 tygodni - przy urodzeniu czworga dzieci,
- 37 tygodni - przy urodzeniu pięciorga lub większej liczby dzieci.
Przed przewidywaną datą porodu można wykorzystać maksymalnie 6 tygodni urlopu macierzyńskiego. Jeśli pracownica nie rozpocznie urlopu wcześniej, zaczyna się on z dniem porodu.
Urlop macierzyński jest obowiązkowy w tym znaczeniu, że po porodzie mama będąca pracownicą musi wykorzystać co najmniej 14 tygodni.
Czy ojciec może przejąć część urlopu macierzyńskiego?
Tak. Po wykorzystaniu przez mamę co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego po porodzie może ona wrócić do pracy, jeśli pozostałą część urlopu przejmie ojciec dziecka będący pracownikiem.
Możliwa jest również sytuacja, w której ojciec jest objęty ubezpieczeniem, ale nie jest pracownikiem i przerywa działalność zarobkową, aby osobiście opiekować się dzieckiem.
Takie przejęcie pozostałej części urlopu bywa potocznie nazywane urlopem tacierzyńskim, ale Kodeks pracy nie przewiduje osobnego urlopu o takiej nazwie.
Nie należy go mylić z urlopem ojcowskim.
Urlop ojcowski - komu przysługuje?
Pracownik-ojciec wychowujący dziecko ma prawo do 2 tygodni urlopu ojcowskiego.
Może wykorzystać go:
- jednorazowo,
- albo w maksymalnie dwóch częściach, z których każda trwa co najmniej tydzień.
Urlop należy wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia.
Prawo do urlopu ojcowskiego jest niezależne od tego, czy mama dziecka korzysta w tym czasie z urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego.
Za okres urlopu ojcowskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Urlop rodzicielski - 41 czy 43 tygodnie?
Łączny wymiar urlopu rodzicielskiego dla obojga rodziców wynosi:
- 41 tygodni - przy urodzeniu jednego dziecka podczas jednego porodu,
- 43 tygodnie - przy porodzie mnogim.
W przypadku dziecka posiadającego odpowiednie zaświadczenie wydane na podstawie ustawy „Za życiem” wymiar może być jeszcze dłuższy i wynosić odpowiednio 65 lub 67 tygodni.
Urlop rodzicielski nie jest już ściśle związany z urlopem macierzyńskim. Ojciec może na przykład korzystać z części urlopu rodzicielskiego również wtedy, gdy mama przebywa jeszcze na urlopie macierzyńskim.
Jak rodzice mogą podzielić urlop rodzicielski?
Każdemu z rodziców przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego.
Tych 9 tygodni nie można przenieść na drugiego rodzica.
Oznacza to, że przy jednym dziecku jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 32 z 41 tygodni, a pozostałe 9 tygodni jest przeznaczone wyłącznie dla drugiego rodzica.
Przy porodzie mnogim jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 34 z 43 tygodni.
Rodzice mogą także korzystać z urlopu rodzicielskiego jednocześnie. W takim przypadku zużywają jednak wspólną pulę urlopu równocześnie.
Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo albo maksymalnie w 5 częściach, nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Ile wynosi zasiłek macierzyński?
Za okres urlopu macierzyńskiego zasiłek macierzyński wynosi co do zasady 100% podstawy wymiaru.
Za okres urlopu rodzicielskiego wynosi co do zasady 70% podstawy wymiaru.
Istnieje także możliwość zastosowania uśrednionej wysokości świadczenia. Jeśli ubezpieczona mama złoży odpowiedni wniosek w ciągu 21 dni od porodu, zasiłek za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu i objętemu wnioskiem urlopowi rodzicielskiemu może wynosić 81,5% podstawy wymiaru.
Nie dotyczy to 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przeznaczonych wyłącznie dla drugiego rodzica. Za tę część zasiłek zawsze wynosi 70% podstawy.
Nie należy więc utożsamiać wysokości zasiłku z pełnym miesięcznym wynagrodzeniem. Podstawę świadczenia oblicza się według zasad ubezpieczeniowych.
Uzupełniający urlop macierzyński dla rodziców wcześniaków
Od 19 marca 2025 roku w polskim prawie funkcjonuje również uzupełniający urlop macierzyński dla rodziców określonych wcześniaków i noworodków wymagających hospitalizacji.
W zależności od tygodnia ciąży, masy urodzeniowej dziecka oraz długości pobytu w szpitalu może on wynosić do:
- 15 tygodni w przypadku określonych dzieci urodzonych przed 28. tygodniem ciąży lub z masą urodzeniową nie większą niż 1000 g,
- 8 tygodni w pozostałych wskazanych w przepisach przypadkach hospitalizacji noworodka.
Urlop ten wykorzystuje się jednorazowo, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim.
Za ten okres przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Urlop wychowawczy - ile trwa i czy jest płatny?
Urlop wychowawczy przysługuje pracownikowi, który ma co najmniej 6 miesięcy stażu zatrudnienia. Do tego okresu wlicza się również poprzednie okresy zatrudnienia.
Wymiar urlopu wychowawczego wynosi maksymalnie 36 miesięcy, a nie 36 tygodni.
Co do zasady jeden miesiąc z tej puli jest przeznaczony wyłącznie dla drugiego rodzica i nie można go przenieść. W typowej sytuacji jeden rodzic może więc wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy.
Urlop może być wykorzystany w maksymalnie 5 częściach i nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym.
W czasie urlopu rodzic może podjąć pracę, inną działalność zarobkową, naukę lub szkolenie, o ile nie wyłącza to możliwości osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem.
Kiedy składać wnioski o urlopy?
Jeżeli pracownica rozpoczyna urlop macierzyński z dniem porodu, sam urlop wynika z faktu urodzenia dziecka i nie wymaga klasycznego wniosku o jego udzielenie. Pracodawcy lub płatnikowi świadczenia trzeba jednak przekazać dokumenty potrzebne do obsługi urlopu i wypłaty zasiłku.
Przy pozostałych uprawnieniach obowiązują konkretne terminy:
- urlop rodzicielski - wniosek co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem,
- urlop ojcowski - wniosek co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem,
- urlop wychowawczy - wniosek co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem,
- uzupełniający urlop macierzyński - wniosek co najmniej 21 dni przed zakończeniem urlopu macierzyńskiego.
Jeśli mama po 14 tygodniach chce zrezygnować z pozostałej części urlopu macierzyńskiego i wrócić do pracy, składa odpowiedni wniosek nie później niż 7 dni przed planowanym powrotem. Ojciec będący pracownikiem występuje o przejęcie pozostałej części urlopu co najmniej 14 dni przed jego rozpoczęciem.
Czy podczas urlopu można stracić pracę?
Pracownicy korzystający z urlopów związanych z rodzicielstwem podlegają szczególnej ochronie zatrudnienia.
Ochrona obejmuje między innymi okres:
- ciąży,
- urlopu macierzyńskiego,
- uzupełniającego urlopu macierzyńskiego,
- urlopu rodzicielskiego,
- urlopu ojcowskiego,
- urlopu wychowawczego na zasadach określonych w Kodeksie pracy.
Ochrona nie jest jednak absolutna.
Rozwiązanie stosunku pracy może być możliwe między innymi w razie:
- upadłości pracodawcy,
- likwidacji pracodawcy,
- zaistnienia przesłanek do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, przy spełnieniu dodatkowych warunków wynikających z prawa.
Powrót do pracy po urlopie
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, uzupełniającego macierzyńskiego, rodzicielskiego, ojcowskiego lub wychowawczego pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku.
Jeśli nie jest to możliwe, powinien zaproponować stanowisko równorzędne na warunkach nie mniej korzystnych niż te, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
2 dni opieki a choroba dziecka - to nie to samo
Pracownik wychowujący co najmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat ma w każdym roku kalendarzowym prawo do 2 dni albo 16 godzin zwolnienia od pracy z zachowaniem wynagrodzenia.
Nie są to jednak „2 dni na chore dziecko”. Można z nich korzystać w związku z opieką nad dzieckiem także wtedy, gdy dziecko nie jest chore.
Limit 2 dni lub 16 godzin jest wspólny dla rodziców i mogą oni ustalić, jak go pomiędzy sobą wykorzystają.
Jeżeli dziecko zachoruje i rodzic musi zrezygnować z pracy, może w określonych warunkach korzystać z osobnego zasiłku opiekuńczego.
W przypadku chorego dziecka, które nie ukończyło 14 lat, zasiłek opiekuńczy może co do zasady przysługiwać maksymalnie przez 60 dni w roku kalendarzowym. Obowiązują przy tym dodatkowe warunki i wspólny roczny limit dla określonych sytuacji opiekuńczych.
Umowa zlecenia i umowa o dzieło a macierzyństwo
Osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia nie korzysta z urlopu macierzyńskiego w rozumieniu Kodeksu pracy, ponieważ nie jest pracownikiem.
Może jednak otrzymywać zasiłek macierzyński, jeśli w chwili powstania prawa do świadczenia jest objęta ubezpieczeniem chorobowym.
Przy umowie zlecenia ubezpieczenie chorobowe jest zwykle dobrowolne.
Co ważne, w przypadku zasiłku macierzyńskiego nie obowiązuje okres wyczekiwania. Nie trzeba więc być objętym ubezpieczeniem przez 12 miesięcy.
Umowa o dzieło co do zasady nie jest samodzielnym tytułem do ubezpieczenia chorobowego. Osobie, która nie ma prawa do zasiłku macierzyńskiego, może jednak w określonych sytuacjach przysługiwać świadczenie rodzicielskie.
Działalność gospodarcza a zasiłek macierzyński
Osoba prowadząca działalność gospodarczą również nie korzysta z „urlopu macierzyńskiego” w rozumieniu Kodeksu pracy.
Może natomiast otrzymywać zasiłek macierzyński za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, rodzicielskiemu, uzupełniającemu macierzyńskiemu lub ojcowskiemu, jeśli podlegała ubezpieczeniu chorobowemu w momencie powstania prawa do świadczenia.
Nie obowiązuje wymóg opłacania składki chorobowej przez minimum 12 miesięcy. Zasiłek macierzyński nie ma okresu wyczekiwania.
Przedsiębiorca może również nadal prowadzić działalność i uzyskiwać z niej przychody podczas pobierania zasiłku macierzyńskiego.
Wysokość zasiłku zależy od podstawy jego wymiaru ustalonej zgodnie z przepisami ubezpieczeniowymi. Nie można jej sprowadzić do prostej zasady „im dłużej płacisz składki, tym wyższy zasiłek”.
W przypadku osób prowadzących działalność znaczenie mogą mieć również zaległości w opłacaniu składek, dlatego szczegóły warto sprawdzić bezpośrednio w ZUS.
Podsumowanie
W 2026 roku rodzice zatrudnieni na podstawie umowy o pracę mogą korzystać między innymi z urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego, rodzicielskiego i wychowawczego. W określonych przypadkach rodzicom wcześniaków i dzieci hospitalizowanych po porodzie przysługuje również uzupełniający urlop macierzyński.
Najważniejszą zmianą względem starszych zasad jest urlop rodzicielski w wymiarze 41 lub 43 tygodni, z 9 tygodniami przeznaczonymi wyłącznie dla każdego z rodziców. Osoby pracujące na zleceniu lub prowadzące działalność mogą natomiast w określonych warunkach otrzymywać zasiłek macierzyński, choć nie korzystają z pracowniczego urlopu macierzyńskiego.
Przepisy dotyczące uprawnień rodzicielskich mogą się zmieniać, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualne informacje w ZUS, Państwowej Inspekcji Pracy lub u pracodawcy.