NIPT, czyli nieinwazyjne prenatalne badanie przesiewowe wykorzystujące wolne DNA, jest obecnie najczulszą i najbardziej swoistą metodą przesiewową w kierunku najczęstszych trisomii płodu: 21, 18 i 13.
Badanie wykonuje się z krwi kobiety w ciąży i nie zwiększa ryzyka poronienia. NIPT nie jest jednak badaniem diagnostycznym. Wynik wskazujący na wysokie ryzyko wymaga konsultacji i zaoferowania potwierdzenia za pomocą biopsji kosmówki lub amniopunkcji.
Czym jest test NIPT?
NIPT to skrót od angielskiego określenia Non-Invasive Prenatal Testing. Badanie jest również określane jako screening cfDNA, ponieważ analizuje wolne fragmenty DNA obecne we krwi kobiety w ciąży.
NIPT służy przede wszystkim do oceny ryzyka wybranych nieprawidłowości liczby chromosomów, czyli aneuploidii.
Najczęściej oceniane są:
- trisomia 21, czyli zespół Downa,
- trisomia 18, czyli zespół Edwardsa,
- trisomia 13, czyli zespół Pataua.
W zależności od wybranego testu możliwa jest również ocena niektórych nieprawidłowości liczby chromosomów płciowych, ale zakres paneli różni się pomiędzy laboratoriami.
Jak działa test NIPT?
W czasie ciąży we krwi kobiety krążą krótkie fragmenty wolnego DNA. Część z nich pochodzi z łożyska i zwykle odzwierciedla materiał chromosomowy płodu.
To właśnie dlatego określenie „DNA dziecka we krwi mamy” jest uproszczeniem. Analizowany materiał pochodzi przede wszystkim z komórek łożyska, a nie bezpośrednio z komórek płodu.
Laboratorium analizuje proporcje fragmentów pochodzących z poszczególnych chromosomów. Jeśli materiału z danego chromosomu jest więcej niż oczekiwano, może to wskazywać na zwiększone ryzyko trisomii.
Przykładowo trisomia 21 oznacza obecność dodatkowej kopii chromosomu 21.
Od którego tygodnia można wykonać NIPT?
Badanie cfDNA można wykonywać od około 10. tygodnia ciąży.
Wcześniejsze wykonanie może wiązać się ze zbyt małą ilością materiału pochodzenia łożyskowego we krwi, co zwiększa ryzyko uzyskania wyniku niemożliwego do interpretacji.
Dokładny minimalny wiek ciążowy może zależeć od konkretnego laboratorium, dlatego przed pobraniem należy sprawdzić instrukcję danego testu.
Co wykrywa test NIPT?
NIPT jest przede wszystkim badaniem przesiewowym w kierunku najczęstszych aneuploidii.
Aktualne zalecenia ACOG i Society for Maternal-Fetal Medicine uznają cfDNA za najczulszy i najbardziej swoisty dostępny screening dla:
- trisomii 21,
- trisomii 18,
- trisomii 13.
Nie należy jednak przedstawiać jednej wartości, takiej jak „99% dokładności”, jako właściwej dla całego badania. Parametry testu różnią się zależnie od konkretnej trisomii, populacji oraz technologii stosowanej przez laboratorium.
Niektóre testy obejmują także nieprawidłowości liczby chromosomów płciowych. Aktualne zalecenia traktują taki screening jako dodatkową opcję, która powinna być omawiana z pacjentką przed wykonaniem badania.
Czego NIPT nie wykrywa?
NIPT nie jest testem sprawdzającym ogólny „stan zdrowia dziecka” i nie wykrywa wszystkich chorób genetycznych ani wad wrodzonych.
Standardowy test nie wyklucza między innymi:
- większości chorób jednogenowych,
- wszystkich wad strukturalnych narządów,
- wszystkich nieprawidłowości chromosomowych,
- wad cewy nerwowej,
- wszystkich mikrodelecji i mikroduplikacji.
Rozszerzone komercyjne panele mogą oferować screening dodatkowych zmian, ale aktualne zalecenia nie rekomendują rutynowego przesiewu populacyjnego NIPT w kierunku mikrodelecji ani dużych zmian liczby kopii DNA.
Jeśli rodzice chcą uzyskać możliwie szeroką informację o zmianach chromosomowych albo w USG stwierdzono wadę strukturalną, bardziej odpowiednie może być badanie diagnostyczne z analizą materiału pobranego podczas amniopunkcji lub biopsji kosmówki.
Dla kogo jest test NIPT?
Aktualne rekomendacje nie ograniczają NIPT do kobiet po 35. roku życia ani do ciąż określanych jako wysokiego ryzyka.
Możliwość wykonania cfDNA powinna być omawiana ze wszystkimi kobietami w ciąży, niezależnie od wieku i wyjściowego ryzyka aberracji chromosomowej.
Badanie pozostaje dobrowolne. Kobieta może wybrać NIPT, inną metodę screeningu, badanie diagnostyczne albo zrezygnować z badań genetycznych po uzyskaniu informacji o ich możliwościach i ograniczeniach.
Sam fakt uzyskania ciąży metodą IVF nie jest szczególnym wskazaniem do NIPT z powodu rzekomo wyższego ryzyka trisomii.
Także ogólna informacja o „chorobie genetycznej w rodzinie” nie zawsze oznacza, że NIPT jest właściwym badaniem. Jeśli w rodzinie występuje konkretna choroba jednogenowa, potrzebne może być poradnictwo genetyczne, badanie nosicielstwa lub celowana diagnostyka prenatalna.
Jak interpretować wynik NIPT?
Wynik NIPT określa ryzyko, a nie rozpoznaje choroby.
Wynik niskiego ryzyka
Oznacza, że prawdopodobieństwo wystąpienia badanej aneuploidii jest znacznie zmniejszone.
Nie oznacza jednak, że można całkowicie wykluczyć trisomię ani inne choroby genetyczne lub wady rozwojowe.
Wynik wysokiego ryzyka
Oznacza zwiększone prawdopodobieństwo występowania badanej nieprawidłowości.
Nie jest równoznaczny z potwierdzeniem, że płód ma trisomię.
Możliwe są wyniki fałszywie dodatnie między innymi dlatego, że analizowane cfDNA pochodzi przede wszystkim z łożyska, a materiał genetyczny łożyska i płodu nie zawsze jest identyczny.
Co oznacza wynik wysokiego ryzyka?
Po uzyskaniu wyniku wysokiego ryzyka aktualne zalecenia wskazują na potrzebę:
- konsultacji genetycznej lub specjalistycznej,
- dokładnej oceny ultrasonograficznej,
- zaproponowania badania diagnostycznego.
Potwierdzenie może wymagać:
- biopsji kosmówki, czyli CVS,
- amniopunkcji.
Nie powinno się podejmować nieodwracalnych decyzji dotyczących ciąży wyłącznie na podstawie dodatniego wyniku NIPT bez zaoferowania potwierdzenia diagnostycznego.
Co oznacza brak wyniku NIPT?
Czasami laboratorium nie jest w stanie wydać wyniku. Może to wynikać między innymi ze zbyt małej ilości cfDNA pochodzenia łożyskowego w próbce lub z innych czynników biologicznych i technicznych.
Takiego wyniku nie należy traktować jako prawidłowego wyniku testu.
Aktualne zalecenia wskazują, że brak wyniku może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem aneuploidii. Pacjentce należy wtedy zaproponować konsultację, dokładne USG oraz możliwość wykonania badania diagnostycznego.
W niektórych sytuacjach możliwe jest ponowne pobranie krwi do NIPT, ale decyzja zależy między innymi od wieku ciąży, obrazu USG i indywidualnej sytuacji.
Czy NIPT może określić płeć dziecka?
Niektóre panele NIPT analizują chromosomy płciowe i mogą przekazać informację o przewidywanej płci chromosomowej płodu.
Nie jest to jednak podstawowy cel medyczny badania, a nie każdy test obejmuje taki zakres.
Ocena chromosomów płciowych może również ujawnić zwiększone ryzyko ich aneuploidii, dlatego przed wykonaniem rozszerzonego panelu warto wiedzieć, jakie dokładnie informacje mogą pojawić się w wyniku.
Czy prawidłowy NIPT zastępuje USG prenatalne?
Nie. NIPT i USG odpowiadają na inne pytania.
NIPT ocenia ryzyko wybranych aberracji chromosomowych, natomiast USG pozwala ocenić budowę i rozwój płodu.
Nawet po wyniku NIPT wskazującym na niskie ryzyko nadal należy wykonywać zalecane badania ultrasonograficzne.
Aktualne rekomendacje ACOG wskazują, że każdej ciężarnej należy zaproponować USG oceniające anatomię płodu w drugim trymestrze, zwykle około 18.-22. tygodnia.
Jak wygląda wykonanie testu NIPT?
Badanie jest proste od strony technicznej:
- Przed badaniem warto omówić jego zakres, ograniczenia i możliwe wyniki z lekarzem lub innym specjalistą.
- Od kobiety w ciąży pobierana jest próbka krwi żylnej.
- Laboratorium izoluje cfDNA i analizuje materiał pod kątem zmian objętych wybranym panelem.
- Wynik otrzymuje się po czasie określonym przez laboratorium.
W wielu laboratoriach wynik jest dostępny po około tygodniu, ale czas oczekiwania nie jest jednakowy dla wszystkich testów i nie należy gwarantować terminu 7-10 dni.
Sam pobór krwi nie zwiększa ryzyka poronienia. NIPT nie wymaga pobierania płynu owodniowego ani materiału z łożyska.
Podsumowanie
NIPT to nieinwazyjne badanie przesiewowe wykorzystujące cfDNA pochodzące głównie z łożyska. Jest obecnie najczulszym i najbardziej swoistym screeningiem dla trisomii 21, 18 i 13 i może być oferowany wszystkim kobietom w ciąży niezależnie od wieku oraz wyjściowego ryzyka.
Test nie jest jednak diagnozą i nie wykrywa wszystkich chorób genetycznych ani wad rozwojowych. Wynik wysokiego ryzyka powinien zostać omówiony ze specjalistą i może wymagać potwierdzenia za pomocą CVS lub amniopunkcji. Prawidłowy NIPT nie zastępuje również standardowych badań USG w ciąży.