Wcześniakiem nazywamy dziecko urodzone żywe przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży. Potrzeby takiego noworodka mogą być bardzo różne, ponieważ czym innym jest poród kilka dni przed terminem, a czym innym narodziny kilkanaście tygodni wcześniej.
Nie każdy wcześniak wymaga intensywnej terapii ani długiego pobytu w szpitalu. Zakres opieki zależy między innymi od wieku ciążowego, masy urodzeniowej, stanu dziecka po porodzie oraz występujących problemów zdrowotnych.
Kim jest wcześniak?
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje poród przedwczesny jako urodzenie żywego dziecka przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży.
Wiek ciążowy jest podstawowym kryterium wcześniactwa. Masa urodzeniowa jest bardzo ważną informacją dotyczącą zdrowia noworodka, ale nie służy do rozpoznawania, czy dziecko jest wcześniakiem.
Oznacza to, że:
- wcześniak może ważyć więcej niż 2500 g,
- dziecko urodzone o czasie może mieć masę poniżej 2500 g.
Jakie są stopnie wcześniactwa?
WHO wyróżnia trzy grupy w zależności od wieku ciążowego w chwili narodzin:
- ekstremalne wcześniactwo - przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży,
- bardzo wczesny poród przedwczesny - od 28. do przed ukończeniem 32. tygodnia ciąży,
- umiarkowane i późne wcześniactwo - od 32. do przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży.
Im wcześniej dziecko się rodzi, tym większe jest prawdopodobieństwo, że jego narządy będą wymagały dodatkowego wsparcia. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko urodzone w tej samej grupie wieku ciążowego będzie miało taki sam przebieg leczenia lub rozwoju.
Wcześniactwo a niska masa urodzeniowa
Masa urodzeniowa jest klasyfikowana niezależnie od wieku ciążowego.
WHO stosuje następujące określenia:
- niska masa urodzeniowa, LBW - poniżej 2500 g,
- bardzo niska masa urodzeniowa, VLBW - poniżej 1500 g,
- ekstremalnie niska masa urodzeniowa, ELBW - poniżej 1000 g.
Kategorie te nakładają się na siebie. Przykładowo dziecko ważące 900 g spełnia kryterium zarówno niskiej, bardzo niskiej, jak i ekstremalnie niskiej masy urodzeniowej.
Nie należy więc stosować masy urodzeniowej jako zamiennika określenia stopnia wcześniactwa.
Jak często dzieci rodzą się przedwcześnie?
Wcześniactwo jest częstym problemem zdrowotnym na całym świecie. Według WHO w 2020 roku przedwcześnie urodziło się około 13,4 miliona dzieci, czyli mniej więcej 1 na 10 żywych noworodków.
Częstość różni się między krajami. W Polsce dane GUS za 2023 rok wskazywały, że około 7% żywo urodzonych dzieci przyszło na świat przedwcześnie. Zdecydowana większość polskich wcześniaków należała do grupy urodzonej między 32. a 36. tygodniem ciąży.
Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka wcześniactwa?
Nie zawsze można wskazać jedną przyczynę porodu przedwczesnego. Część porodów rozpoczyna się spontanicznie, natomiast w innych przypadkach wcześniejsze zakończenie ciąży jest konieczne ze względu na stan zdrowia kobiety lub dziecka.
Do czynników zwiększających ryzyko należą między innymi:
- wcześniejszy poród przedwczesny,
- krótka szyjka macicy,
- ciąża wielopłodowa,
- niektóre infekcje w ciąży,
- krwawienie podczas ciąży,
- nadciśnienie i niektóre inne choroby występujące w ciąży,
- palenie tytoniu,
- używanie narkotyków,
- niektóre wcześniejsze zabiegi dotyczące szyjki macicy,
- zbyt krótki odstęp między ciążami,
- bardzo niska masa ciała przed ciążą.
Ryzyko może być zwiększone również przy niektórych powikłaniach dotyczących łożyska, płodu lub błon płodowych.
Ważne jest jednak, że poród przedwczesny może wystąpić również u osoby bez żadnego wcześniej rozpoznanego czynnika ryzyka. Nie należy więc przedstawiać wcześniactwa jako skutku pojedynczej decyzji lub zachowania kobiety w ciąży.
Jak może wyglądać wcześniak po urodzeniu?
Wygląd dziecka zależy przede wszystkim od tego, w którym tygodniu ciąży przyszło na świat.
U najmniejszych wcześniaków można obserwować między innymi:
- niewielką ilość podskórnej tkanki tłuszczowej,
- cienką i delikatną skórę,
- większą ilość meszku płodowego, czyli lanugo,
- mniej dojrzałą chrząstkę małżowiny usznej,
- mniejsze napięcie mięśniowe i bardziej wyprostowaną pozycję kończyn,
- u chłopców niezstąpienie jąder do moszny.
Nie wszystkie te cechy występują u każdego wcześniaka. Dziecko urodzone w 36. tygodniu może wyglądem niewiele różnić się od noworodka urodzonego o czasie.
U dzieci urodzonych bardzo wcześnie może także występować niedojrzała koordynacja ssania, połykania i oddychania. Nie jest jednak prawidłowe stwierdzenie, że wcześniaki po prostu „nie mają odruchu ssania”.
Jak wygląda opieka nad wcześniakiem po porodzie?
Rodzaj opieki zależy od stanu noworodka. Nie każdy wcześniak musi być leczony w inkubatorze, chociaż najmniejsze i niestabilne dzieci mogą potrzebować kontrolowanej temperatury, wspomagania oddychania, żywienia przez sondę lub innych form intensywnej opieki.
Jednym z ważnych elementów współczesnej opieki nad wcześniakami jest kontakt skóra do skóry, określany również jako metoda kangurowania.
WHO zaleca kangurowanie jako rutynowy element opieki nad wcześniakami i dziećmi z małą masą urodzeniową oraz rekomenduje rozpoczynanie go możliwie szybko po narodzinach, także podczas pobytu w placówce medycznej, jeśli pozwala na to sposób organizacji opieki nad dzieckiem.
W zależności od potrzeb wcześniak może wymagać także:
- wsparcia oddychania,
- monitorowania saturacji i czynności serca,
- pomocy w utrzymaniu temperatury ciała,
- specjalnego sposobu żywienia,
- monitorowania glikemii i gospodarki elektrolitowej,
- leczenia żółtaczki,
- badań wzroku i słuchu.
Jakie problemy zdrowotne częściej występują u wcześniaków?
Ryzyko powikłań jest większe przede wszystkim u dzieci urodzonych bardzo wcześnie lub z bardzo małą masą urodzeniową.
W okresie noworodkowym mogą występować między innymi:
- zespół zaburzeń oddychania związany z niedojrzałością płuc,
- bezdechy wcześniacze,
- dysplazja oskrzelowo-płucna u części dzieci wymagających długotrwałego wsparcia oddechowego,
- trudności z utrzymaniem temperatury ciała,
- problemy z karmieniem i koordynacją ssania, połykania oraz oddychania,
- większa podatność na zakażenia,
- niedokrwistość wcześniaków,
- przetrwały przewód tętniczy,
- krwawienia dokomorowe, szczególnie u bardzo niedojrzałych noworodków,
- martwicze zapalenie jelit,
- retinopatia wcześniaków,
- zaburzenia mineralizacji kości u części bardzo małych wcześniaków.
Nie oznacza to, że każde dziecko urodzone przedwcześnie będzie miało któreś z tych powikłań. Późny wcześniak może potrzebować jedynie krótkiej obserwacji, podczas gdy dziecko urodzone ekstremalnie wcześnie może wymagać wielotygodniowego lub wielomiesięcznego leczenia.
Jak rozwija się wcześniak?
Rozwój wcześniaka ocenia się indywidualnie, uwzględniając przede wszystkim stopień wcześniactwa, przebieg okresu noworodkowego oraz wiek korygowany.
Dziecko urodzone kilka lub kilkanaście tygodni wcześniej miało mniej czasu na dojrzewanie w macicy, dlatego porównywanie jego umiejętności wyłącznie z dzieckiem urodzonym tego samego dnia, ale o czasie, może prowadzić do błędnych wniosków.
Wcześniak może potrzebować więcej czasu na osiągnięcie takich umiejętności jak:
- stabilne utrzymywanie głowy,
- obracanie się,
- siadanie,
- chodzenie,
- rozwój komunikacji i mowy.
Kamienie milowe są jednak orientacyjnymi punktami odniesienia, a nie testem, który każde dziecko musi zaliczyć konkretnego dnia.
Co to jest wiek korygowany?
Wiek korygowany pomaga uwzględnić liczbę tygodni, o które dziecko urodziło się przed planowanym terminem.
Oblicza się go, odejmując od wieku kalendarzowego liczbę tygodni brakujących do 40. tygodnia ciąży.
Przykładowo dziecko urodzone w 32. tygodniu przyszło na świat około 8 tygodni przed terminem. Gdy ma 4 miesiące wieku kalendarzowego, jego wiek korygowany wynosi około 2 miesięcy.
American Academy of Pediatrics zaleca uwzględnianie wieku korygowanego podczas oceny kamieni milowych przez pierwsze 2 lata życia. Do tego czasu wiele wcześniaków zbliża się rozwojowo do typowego zakresu dla wieku kalendarzowego, ale nie każde dziecko robi to w tym samym momencie.
Nie oznacza to, że cała specjalistyczna opieka kończy się dokładnie w wieku 2 lat. Długość obserwacji zależy od stopnia wcześniactwa, wcześniejszych powikłań i indywidualnych potrzeb dziecka.
Czy wcześniactwo wpływa na zdrowie w przyszłości?
Większość późnych wcześniaków rozwija się dobrze, jednak wcześniactwo, szczególnie bardzo wczesne, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem niektórych trudności rozwojowych i zdrowotnych.
Mogą one dotyczyć między innymi:
- rozwoju ruchowego,
- wzroku i słuchu,
- rozwoju mowy i funkcji poznawczych,
- uwagi i nauki,
- układu oddechowego.
Badania populacyjne wskazują również na związek wcześniactwa z większym ryzykiem niektórych chorób przewlekłych w dorosłości, między innymi zaburzeń metabolicznych i sercowo-naczyniowych.
Nie oznacza to jednak, że wcześniactwo bezpośrednio „wywołuje” otyłość, cukrzycę lub nadciśnienie u konkretnej osoby. Mowa o zwiększonym statystycznym ryzyku, na które wpływa także wiele innych czynników genetycznych, środowiskowych i związanych ze stylem życia.
Kiedy skonsultować rozwój wcześniaka?
Wcześniaki powinny pozostawać pod regularną opieką pediatryczną, a dzieci urodzone bardzo wcześnie lub z powikłaniami mogą wymagać opieki wielu specjalistów.
Warto zgłosić lekarzowi między innymi:
- utratę wcześniej opanowanych umiejętności,
- wyraźną asymetrię ruchów lub używanie jednej strony ciała znacznie częściej niż drugiej,
- niepokojące napięcie lub wiotkość mięśni,
- brak postępu w rozwoju ocenianym według wieku korygowanego,
- trudności z karmieniem lub połykaniem,
- problemy ze wzrostem lub przybieraniem na wadze,
- podejrzenie zaburzeń słuchu lub wzroku,
- częste problemy oddechowe lub inne objawy, które niepokoją rodziców.
Nie każdy z tych objawów oznacza zaburzenie rozwoju, ale wcześniejsza ocena pozwala zdecydować, czy potrzebna jest dodatkowa diagnostyka lub wsparcie.
Podsumowanie
Wcześniakiem jest dziecko urodzone przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży. Stopień wcześniactwa określa się na podstawie wieku ciążowego, natomiast mała masa urodzeniowa jest osobnym kryterium medycznym.
Potrzeby wcześniaków są bardzo różne. Nie każde dziecko wymaga inkubatora lub intensywnej terapii, a współczesna opieka obejmuje między innymi możliwie wczesny kontakt skóra do skóry. Podczas obserwacji rozwoju przez pierwsze 2 lata warto uwzględniać wiek korygowany, a dalszą opiekę dopasowywać do indywidualnego przebiegu rozwoju i zdrowia dziecka.