Słuch zaczyna rozwijać się jeszcze przed narodzinami, a noworodek potrafi reagować na dźwięki od pierwszych dni życia. Nie oznacza to jednak, że rodzic może sprawdzić prawidłowość słuchu wyłącznie na podstawie reakcji na klaśnięcie czy inny głośny hałas.
Najważniejszym pierwszym etapem oceny jest przesiewowe badanie słuchu wykonywane po urodzeniu. Później warto obserwować, czy wraz z wiekiem dziecko reaguje na dźwięki, głos opiekuna, mowę i własne imię oraz czy prawidłowo rozwija komunikację.
Czy noworodek słyszy od urodzenia?
Tak. Zdrowy noworodek może reagować na dźwięki od pierwszych dni życia.
W pierwszych tygodniach można zauważyć między innymi:
- reakcję na nagły, głośny dźwięk,
- uspokojenie się po usłyszeniu znajomego głosu,
- zmianę zachowania podczas mówienia do dziecka,
- przerwanie lub rozpoczęcie ssania w odpowiedzi na dźwięk,
- mrugnięcie lub poruszenie ciałem po nagłym hałasie.
Nie każde dziecko reaguje jednak w identyczny sposób. Reakcja zależy między innymi od tego, czy dziecko śpi, je, jest spokojne czy właśnie płacze.
Brak reakcji na pojedynczy dźwięk nie oznacza więc automatycznie niedosłuchu, podobnie jak wyraźny odruch przestrachu nie potwierdza prawidłowego słyszenia w pełnym zakresie.
Po czym poznać, że niemowlę słyszy?
Wraz z rozwojem reakcje dziecka na dźwięki stają się coraz bardziej świadome i łatwiejsze do zauważenia.
Warto obserwować przede wszystkim, czy dziecko:
- reaguje na nagłe dźwięki,
- uspokaja się lub zwraca uwagę na głos opiekuna,
- zaczyna wydawać dźwięki inne niż płacz,
- odpowiada dźwiękami podczas „rozmowy” z dorosłym,
- z czasem zwraca głowę w kierunku głosu,
- gaworzy i eksperymentuje z różnymi dźwiękami,
- w późniejszych miesiącach reaguje na swoje imię i proste komunikaty.
Takie zachowania są elementem rozwoju słuchu i komunikacji, ale nie zastępują profesjonalnego badania słuchu.
Badanie słuchu noworodka po urodzeniu
W Polsce noworodki są objęte Programem Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków. Badanie przeprowadza się jeszcze na oddziale noworodkowym.
Najczęściej wykorzystuje się badanie otoemisji akustycznej, czyli OAE. Do przewodu słuchowego wkładana jest niewielka sonda, która rejestruje odpowiedź ucha wewnętrznego na dźwięk.
Badanie jest krótkie, nieinwazyjne i nie powoduje bólu.
W określonych sytuacjach stosuje się również badanie automatycznych słuchowych potencjałów wywołanych pnia mózgu, czyli AABR, które ocenia odpowiedź drogi słuchowej na bodźce dźwiękowe.
Nieprawidłowy lub niejednoznaczny wynik pierwszego badania przesiewowego nie oznacza jeszcze, że dziecko ma trwały niedosłuch. Wynik może być zaburzony między innymi przez warunki badania lub obecność płynu czy mazi w przewodzie słuchowym.
Jeśli zalecono powtórzenie badania lub dalszą diagnostykę audiologiczną, bardzo ważne jest zgłoszenie się w wyznaczonym terminie.
Również prawidłowy wynik badania po urodzeniu nie oznacza, że słuch nie może zmienić się później. Dlatego rozwój reakcji słuchowych i mowy należy obserwować także w kolejnych miesiącach i latach.
Jak rozwija się słuch niemowlaka?
Rozwój reakcji słuchowych zachodzi stopniowo. Nie każda umiejętność pojawia się od razu po narodzinach.
Od urodzenia do około 2. miesiąca
Dziecko może reagować na głośne dźwięki, uspokajać się podczas mówienia do niego i zaczynać wydawać pierwsze dźwięki inne niż płacz.
Około 4. miesiąca
Większość dzieci zaczyna odwracać głowę w stronę głosu opiekuna. Niemowlę wydaje również dźwięki takie jak „aaa” czy „ooo” i może odpowiadać nimi, gdy dorosły do niego mówi.
Około 4.-6. miesiąca
Dziecko coraz lepiej zwraca uwagę na dźwięki otoczenia, zauważa zabawki wydające dźwięk, reaguje na zmianę tonu głosu i intensywnie eksperymentuje z własnym głosem.
Od około 7. do 12. miesiąca
Dziecko coraz sprawniej zwraca się w kierunku dźwięków, gaworzy, naśladuje część dźwięków mowy i zaczyna rozumieć często powtarzane słowa.
Do około 9. miesiąca większość dzieci reaguje już spojrzeniem lub odwróceniem głowy, gdy opiekun wypowiada ich imię.
Nie należy oczekiwać, że wszystkie reakcje pojawią się dokładnie tego samego dnia u każdego dziecka.
Kiedy dziecko zaczyna słyszeć w ciąży?
Układ słuchowy rozwija się jeszcze w życiu płodowym. Reakcje płodu na dźwięki można obserwować mniej więcej od połowy ciąży, natomiast stają się one bardziej konsekwentne wraz z dojrzewaniem układu nerwowego, szczególnie w trzecim trymestrze.
Do dziecka docierają przede wszystkim dźwięki z organizmu osoby ciężarnej oraz jej głos. Dźwięki z otoczenia również mogą docierać do płodu, ale są tłumione przez tkanki i płyn owodniowy.
Noworodki mogą preferować głos osoby, którą słyszały podczas życia płodowego. Nie ma jednak potrzeby specjalnego „trenowania słuchu” dziecka w ciąży poprzez przykładanie słuchawek do brzucha czy głośne odtwarzanie muzyki.
Jak wspierać rozwój słuchu i komunikacji?
Dziecko nie potrzebuje specjalistycznych ćwiczeń słuchowych, jeśli rozwija się prawidłowo.
Najbardziej wartościowe są zwykłe codzienne interakcje:
- mówienie do dziecka,
- śpiewanie,
- czytanie krótkich książeczek,
- odpowiadanie na dźwięki wydawane przez niemowlę,
- prowadzenie prostych „rozmów” na zmianę,
- nazywanie osób, przedmiotów i czynności,
- zwracanie się do dziecka po imieniu.
Warto również chronić słuch niemowlęcia przed bardzo głośnym hałasem. Małe dziecko nie potrzebuje intensywnej stymulacji za pomocą głośnych zabawek, dzwonków czy muzyki.
Jak nie sprawdzać słuchu dziecka w domu?
Nie należy celowo generować bardzo głośnych dźwięków przy uchu dziecka, aby sprawdzić, czy zareaguje.
Nie warto:
- klaskać bezpośrednio przy uchu,
- krzyczeć do dziecka,
- uderzać przedmiotami blisko jego głowy,
- potrząsać głośną grzechotką bezpośrednio przy uchu.
Takie próby nie pozwalają wiarygodnie ocenić słuchu, a intensywny hałas może być dla dziecka nieprzyjemny i potencjalnie szkodliwy.
Jeśli rodzic ma wątpliwości, właściwym rozwiązaniem jest badanie słuchu, a nie coraz głośniejsze testowanie reakcji dziecka w domu.
Kiedy słuch dziecka wymaga szczególnej kontroli?
Niektóre dzieci wymagają dodatkowej kontroli audiologicznej nawet wtedy, gdy pierwsze badanie przesiewowe po urodzeniu było prawidłowe.
Do ważnych czynników ryzyka należą między innymi:
- rodzinne występowanie trwałego niedosłuchu rozpoczynającego się w dzieciństwie,
- pobyt na oddziale intensywnej terapii noworodka dłuższy niż 5 dni,
- bardzo ciężka hiperbilirubinemia wymagająca transfuzji wymiennej,
- stosowanie przez dłuższy czas określonych leków mogących uszkadzać słuch,
- niedotlenienie okołoporodowe lub encefalopatia niedotlenieniowo-niedokrwienna,
- wrodzone zakażenie CMV,
- niektóre inne zakażenia w okresie płodowym,
- niektóre nieprawidłowości budowy ucha lub twarzoczaszki,
- choroby i zespoły genetyczne związane z niedosłuchem,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Sama obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że dziecko ma niedosłuch. Oznacza natomiast, że lekarz może zalecić dokładniejszą lub powtarzaną kontrolę słuchu.
Wątpliwości rodzica dotyczące słuchu również są wystarczającym powodem, aby porozmawiać o badaniu z pediatrą.
Jak prawidłowo czyścić uszy niemowlęcia?
Woskowina jest naturalną wydzieliną, która chroni skórę przewodu słuchowego. Jej obecność nie oznacza, że ucho jest brudne.
Podczas kąpieli można delikatnie umyć małżowinę uszną i skórę za uchem, a następnie je osuszyć.
Nie należy wkładać patyczków kosmetycznych, także tych określanych jako „patyczki dla niemowląt”, do przewodu słuchowego.
Patyczek może:
- wepchnąć woskowinę głębiej,
- doprowadzić do powstania korka woskowinowego,
- podrażnić przewód słuchowy,
- spowodować krwawienie,
- uszkodzić błonę bębenkową.
Widoczną woskowinę można delikatnie usunąć wyłącznie z zewnętrznej części małżowiny.
Jeśli wydaje się, że woskowina blokuje przewód słuchowy, dziecko gorzej słyszy lub w uchu znajduje się wydzielina, najlepiej skonsultować się z lekarzem zamiast samodzielnie usuwać ją z głębi ucha.
Kiedy skonsultować słuch dziecka?
Warto skontaktować się z pediatrą lub audiologiem, jeśli rodzic ma wrażenie, że dziecko nie reaguje na dźwięki tak, jak wcześniej, albo rozwój komunikacji budzi wątpliwości.
Szczególną uwagę warto zwrócić, gdy dziecko:
- w pierwszych miesiącach nie reaguje na głośne dźwięki,
- około 3.-4. miesiąca nie zwraca uwagi na głos ani źródło dźwięku,
- nie rozwija gaworzenia i różnych dźwięków,
- w późniejszych miesiącach nie reaguje na swoje imię,
- reaguje na dźwięki tylko z jednej strony,
- przestało reagować na dźwięki, na które wcześniej reagowało.
Do konsultacji powinny również skłonić nawracające infekcje ucha, wydzielina z ucha, podejrzenie zalegania płynu w uchu środkowym oraz każda utrata wcześniej rozwijanych umiejętności komunikacyjnych.
Jeśli przesiewowe badanie słuchu po urodzeniu było nieprawidłowe lub zalecono kontrolę audiologiczną, nie należy czekać na pojawienie się widocznych objawów.
Podsumowanie
Noworodek słyszy od początku życia, ale reakcje na dźwięki rozwijają się i zmieniają wraz z wiekiem. W pierwszych miesiącach dziecko reaguje na głośne dźwięki i znajome głosy, następnie zaczyna kierować głowę w stronę głosu, gaworzyć, lokalizować dźwięki i reagować na własne imię.
Obserwacja zachowania jest cenna, ale nie zastępuje badania. Wszystkie noworodki w Polsce przechodzą przesiewowe badanie słuchu, a przy nieprawidłowym wyniku, czynnikach ryzyka lub późniejszych wątpliwościach potrzebna jest dalsza ocena audiologiczna.
W codziennej higienie uszu wystarczy oczyszczanie ich zewnętrznej części. Patyczków kosmetycznych nie należy wprowadzać do przewodu słuchowego niemowlęcia.