Głoska „r” należy do najtrudniejszych i najpóźniej opanowywanych głosek języka polskiego. U części dzieci pojawia się już około 3.–4. roku życia, u innych później. Sam brak prawidłowego „r” u młodszego przedszkolaka nie musi więc oznaczać zaburzenia wymowy.
Znaczenie ma jednak nie tylko wiek dziecka, ale również sposób, w jaki realizuje tę głoskę. Czym innym jest rozwojowe zastępowanie „r” głoską „l” lub „j”, a czym innym jego nietypowe zniekształcanie. Jeśli rodzic ma wątpliwości, ocenę można wykonać wcześniej, bez czekania do określonych urodzin.
Kiedy dziecko powinno zacząć mówić „r”?
Rozwój wymowy przebiega stopniowo, a dzieci nie opanowują wszystkich głosek w tym samym momencie.
Polskie „r” należy do grupy głosek rozwijających się najpóźniej. U wielu dzieci pojawia się pomiędzy 3. a 5. rokiem życia, ale tempo rozwoju jest indywidualne.
U młodszego dziecka „r” może być jeszcze:
- zastępowane przez „j”, na przykład „jak” zamiast „rak”,
- zastępowane przez „l”, na przykład „lak” zamiast „rak”,
- czasami pomijane.
Takie zastępstwa mogą być elementem rozwoju systemu dźwiękowego mowy. Jeśli jednak prawidłowe „r” nie pojawia się w wieku przedszkolnym lub sposób jego realizacji brzmi nietypowo, warto skonsultować wymowę z logopedą.
Jak powstaje głoska „r”?
Polska głoska „r” jest dźwięczna i powstaje w przedniej części jamy ustnej. W jej prawidłowej realizacji czubek języka wykonuje bardzo szybki ruch w okolicy wałka dziąsłowego, znajdującego się tuż za górnymi zębami.
Wymaga to precyzyjnej koordynacji ruchu języka, przepływu powietrza i fonacji. Z tego powodu „r” jest trudniejsze do opanowania niż wiele głosek pojawiających się wcześniej w rozwoju mowy.
Nie oznacza to jednak, że dziecko powinno świadomie „wprawiać język w drgania”. Prawidłowa realizacja powstaje dzięki odpowiedniej koordynacji ruchowej, której sposób wywoływania może różnić się zależnie od dziecka.
Czy brak „r” u 3- lub 4-latka jest problemem?
Niekoniecznie. Jeśli dziecko mówi na przykład „lyba” zamiast „ryba”, ale jego pozostały rozwój mowy przebiega prawidłowo, może być to jeszcze rozwojowy sposób realizowania tej głoski.
Nie warto więc wielokrotnie poprawiać młodszego dziecka ani wymagać od niego powtarzania wyrazów z „r”, dopóki nie zacznie wymawiać ich prawidłowo.
Ważne jest natomiast, aby obserwować całą mowę dziecka. Jeśli oprócz „r” występują liczne inne trudności, mowa jest trudna do zrozumienia albo dziecko ma problemy również z rozumieniem lub budowaniem wypowiedzi, konsultacji nie należy odkładać tylko dlatego, że „r” może pojawić się później.
Czym jest rotacyzm?
Rotacyzm to określenie nieprawidłowej realizacji głoski „r”. Może przyjmować różne postacie.
Dziecko może:
- nie wymawiać „r”,
- zastępować je inną głoską,
- wymawiać je w nietypowy sposób.
Nie każda z tych sytuacji jest jednak tym samym problemem. W ocenie logopedycznej szczególnie istotne jest rozróżnienie typowego dla danego wieku zastępstwa od deformacji głoski.
Zastępowanie a zniekształcanie głoski „r”
Zastępowanie głoski
Jeśli dziecko zamiast „r” wypowiada prawidłowo brzmiące „j” lub „l”, korzysta z innej głoski znajdującej się już w jego systemie mowy.
U młodszych dzieci taki sposób wymowy może być etapem rozwoju.
Deformacja głoski
Inną sytuacją jest wytwarzanie dźwięku, który nie odpowiada żadnej prawidłowej głosce języka polskiego. „R” może być na przykład realizowane z drganiem w niewłaściwym miejscu jamy ustnej, między zębami, z boku języka albo w tylnej części jamy ustnej.
Taka realizacja nie jest typowym etapem zdobywania głoski „r”. Jeśli rodzic słyszy nietypowe „r”, warto pokazać dziecko logopedzie również wtedy, gdy jest ono młodsze niż 5 czy 6 lat.
Dlaczego dziecko może mieć trudność z wymową „r”?
Nie zawsze można wskazać jedną konkretną przyczynę. Wiele dzieci z zaburzeniami dźwięków mowy nie ma rozpoznanej choroby ani wady anatomicznej.
W ocenie trudności artykulacyjnych można jednak brać pod uwagę między innymi:
- sposób organizacji dźwięków w rozwijającym się systemie mowy,
- koordynację i sprawność ruchów potrzebnych podczas mówienia,
- budowę i funkcjonowanie języka, podniebienia, szczęki i innych struktur jamy ustnej,
- zgryz,
- słuch,
- niektóre zaburzenia neurologiczne lub ruchowe.
Wada zgryzu może współwystępować z trudnościami artykulacyjnymi, ale sama jej obecność nie wyjaśnia automatycznie problemu z głoską „r”.
Podobnie skrócone wędzidełko języka nie powinno być uznawane za przyczynę wyłącznie na podstawie jego wyglądu. Znaczenie ma przede wszystkim rzeczywista ruchomość i funkcja języka, a zależność pomiędzy ankyloglosją a zaburzeniami artykulacji nie jest jednoznaczna.
Co sprawdza logopeda?
Ocena nie powinna ograniczać się do prośby: „powiedz rower”. Logopeda analizuje sposób realizacji dźwięków w różnych słowach i w spontanicznej wypowiedzi dziecka.
W zależności od potrzeb może ocenić:
- wymowę różnych głosek, nie tylko „r”,
- zrozumiałość mowy,
- sposób zastępowania i zniekształcania dźwięków,
- ruchomość języka, warg i żuchwy,
- budowę jamy ustnej i zgryz,
- rozwój językowy dziecka.
Jeśli istnieją wskazania, elementem szerszej diagnostyki może być również ocena słuchu lub konsultacja z innym specjalistą.
Czy można ćwiczyć głoskę „r” w domu?
Ćwiczenia domowe mogą być bardzo wartościowym elementem terapii, ale najlepiej, aby zostały dobrane przez logopedę po ocenie sposobu, w jaki konkretne dziecko wymawia lub zastępuje „r”.
Nie ma jednego zestawu ćwiczeń właściwego dla wszystkich dzieci.
Popularne zabawy takie jak:
- kląskanie językiem,
- „ssanie cukierka”,
- dmuchanie papierków,
- robienie różnych min,
nie powinny być automatycznie traktowane jako metoda wywoływania prawidłowej głoski „r”. Są to w większości ruchy niewystępujące podczas samej mowy i nie ma mocnych dowodów, że ogólne ćwiczenia motoryki jamy ustnej bez ćwiczenia dźwięków poprawiają artykulację u dzieci z zaburzeniami dźwięków mowy.
Jeśli logopeda zaleci ćwiczenia przygotowujące ruch języka, powinny one mieć konkretny cel wynikający z badania dziecka i stanowić część szerszej terapii artykulacyjnej.
Jak rodzic może wspierać prawidłową wymowę?
Rodzic może przede wszystkim zapewniać dziecku dużo naturalnego kontaktu z prawidłową mową.
Warto:
- dużo rozmawiać z dzieckiem,
- czytać mu książki,
- mówić naturalnie i wyraźnie,
- nie wyśmiewać sposobu wymowy,
- nie zmuszać do wielokrotnego powtarzania trudnych słów,
- realizować krótkie ćwiczenia zalecone przez logopedę, jeśli dziecko jest w terapii.
Jeżeli dziecko powie „lowel” zamiast „rower”, rodzic nie musi żądać poprawienia słowa. Może naturalnie odpowiedzieć, używając jego prawidłowej formy, na przykład: „Tak, widzę twój rower”.
Celem jest stworzenie dobrego wzorca bez wywoływania presji związanej z mówieniem.
Kiedy warto zgłosić się do logopedy?
Nie trzeba czekać do 6. czy 7. roku życia, jeśli coś w wymowie dziecka budzi niepokój.
Konsultacja jest szczególnie wskazana, gdy:
- około 5. roku życia głoska „r” nadal się nie pojawia i rodzic chce ocenić gotowość dziecka do jej opanowania,
- dziecko wymawia „r” w nietypowy, zdeformowany sposób, niezależnie od wieku,
- ma trudności także z wieloma innymi głoskami,
- jego mowa jest znacznie trudniejsza do zrozumienia niż mowa rówieśników,
- występują problemy z ruchomością języka lub innymi strukturami jamy ustnej,
- istnieją wątpliwości dotyczące słuchu,
- dziecko jest sfrustrowane swoją wymową lub zaczyna unikać mówienia.
Wczesna konsultacja nie oznacza, że dziecko od razu potrzebuje terapii. Logopeda może stwierdzić, że rozwój jest prawidłowy i wystarczy dalsza obserwacja.
Podsumowanie
Głoska „r” jest jedną z najpóźniej rozwijających się głosek języka polskiego. U młodszych dzieci jej zastępowanie przez „j” lub „l” może być naturalnym etapem rozwoju, natomiast nietypowa deformacja głoski wymaga wcześniejszej oceny.
Nie warto samodzielnie wywoływać „r” przy pomocy przypadkowego zestawu ćwiczeń znalezionych w internecie. Jeśli głoska długo się nie pojawia lub dziecko realizuje ją nietypowo, logopeda powinien najpierw ocenić rodzaj trudności, budowę i funkcję narządów mowy oraz cały rozwój artykulacji, a następnie dobrać odpowiednią terapię.