Czym innym jest jednak późniejsze osiągnięcie danej umiejętności, a czym innym utrata zdolności, którą dziecko wcześniej posiadało. Jeśli maluch przestaje używać słów, które wcześniej regularnie wypowiadał, traci umiejętności ruchowe lub wyraźnie wycofuje się z wcześniej obecnych zachowań społecznych, warto skonsultować to z lekarzem.
Czym jest regres rozwojowy u dziecka?
W pediatrii regres rozwojowy oznacza utratę wcześniej nabytych umiejętności.
Może dotyczyć między innymi:
- mowy i komunikacji,
- umiejętności ruchowych,
- sprawności manualnej,
- kontaktów społecznych,
- samodzielności w codziennych czynnościach.
Przykładem może być dziecko, które regularnie używało kilku słów, a następnie przestało ich używać, albo maluch, który wcześniej potrafił samodzielnie chodzić, a traci tę umiejętność.
Regres należy odróżnić od sytuacji, w której dziecko chwilowo rzadziej pokazuje określoną umiejętność, jest zmęczone, chore, zestresowane lub pochłonięte nauką czegoś nowego.
Regres rozwojowy a przejściowa zmiana zachowania
Nie każda zmiana zachowania oznacza regres rozwojowy.
Po narodzinach rodzeństwa, rozpoczęciu żłobka lub przedszkola, przeprowadzce, chorobie czy innej dużej zmianie dziecko może na przykład:
- częściej domagać się pomocy rodzica,
- mieć większą potrzebę bliskości,
- gorzej zasypiać,
- być bardziej drażliwe,
- chcieć wrócić do zachowań kojarzonych z młodszym wiekiem.
Takie zachowania bywają określane potocznie jako regresja zachowania i mogą mieć charakter przejściowy.
Nie jest to jednak to samo co rzeczywista utrata umiejętności językowych, ruchowych, poznawczych czy społecznych.
Czy cofanie się w rozwoju jest normalne?
Naturalne jest to, że rozwój nie przebiega liniowo. Dziecko może przez pewien czas intensywnie ćwiczyć jedną umiejętność, a inną wykorzystywać rzadziej. Może również potrzebować więcej wsparcia podczas choroby, zmęczenia lub stresującego okresu.
Nie należy jednak zakładać, że wyraźna utrata wcześniej stabilnie opanowanych umiejętności jest typowym elementem rozwoju i samoistnie minie.
American Academy of Pediatrics traktuje utratę umiejętności rozwojowych jako sygnał wymagający dalszej oceny.
Czym są skoki rozwojowe i czy występują w konkretnych tygodniach?
Określenie „skok rozwojowy” jest popularnie używane do opisywania okresu, w którym rodzice zauważają szybkie pojawienie się nowych umiejętności lub zmianę zachowania dziecka.
Rozwój rzeczywiście może sprawiać wrażenie skokowego. Nowa umiejętność staje się czasem widoczna w krótkim czasie, mimo że proces jej dojrzewania trwał wcześniej przez wiele tygodni.
Nie ma jednak uznanego w pediatrii kalendarza, zgodnie z którym każde zdrowe niemowlę powinno przechodzić określony „skok” dokładnie w 5., 8., 12., 26. czy 41. tygodniu życia.
Dlatego zamiast przewidywać rozwój na podstawie konkretnego tygodnia lepiej obserwować kamienie milowe, czyli umiejętności, które większość dzieci osiąga w określonym przedziale wieku.
Kamienie milowe również nie są egzaminem. Służą przede wszystkim do obserwacji rozwoju i wychwytywania sytuacji, w których warto dokładniej ocenić dziecko.
Jak rozwija się dziecko w pierwszym roku życia?
W pierwszym roku życia bardzo szybko rozwijają się wzrok, ruch, komunikacja i relacje społeczne. Nie warto jednak przypisywać konkretnych zmian do pojedynczych tygodni.
Około 2. miesiąca
Większość dzieci zaczyna między innymi:
- patrzeć na twarz opiekuna,
- uspokajać się pod wpływem głosu lub kontaktu,
- uśmiechać się w odpowiedzi na kontakt,
- reagować na głośne dźwięki,
- unosić głowę podczas leżenia na brzuchu.
Około 4.-6. miesiąca
Dziecko stopniowo coraz sprawniej kontroluje głowę i ręce, interesuje się zabawkami, sięga po przedmioty i wykorzystuje dłonie oraz usta do poznawania świata.
Około 6. miesiąca wiele dzieci rozpoznaje znajome osoby, śmieje się, wymienia dźwięki z opiekunem, sięga po interesujący przedmiot i zaczyna coraz sprawniej zmieniać pozycję ciała.
Około 9. miesiąca
W tym wieku wiele dzieci:
- reaguje na swoje imię,
- wyraźnie reaguje na oddalenie opiekuna,
- wydaje różne sylaby,
- przekłada przedmioty z jednej ręki do drugiej,
- samodzielnie siedzi lub potrafi przejść do pozycji siedzącej.
Większa ostrożność wobec nieznajomych lub protest podczas rozstania z rodzicem może być częścią typowego rozwoju społecznego, ale nie trzeba przypisywać jej konkretnie tygodniom 22.-26.
Około 12. miesiąca
W okolicy pierwszych urodzin wiele dzieci:
- bawi się z dorosłym w proste zabawy społeczne,
- używa określeń takich jak „mama” lub „tata” w odniesieniu do rodzica,
- rozumie prosty komunikat „nie”,
- wkłada przedmiot do pojemnika,
- podciąga się do stania i porusza przy meblach.
Samodzielne chodzenie nie jest obowiązkową umiejętnością dokładnie w dniu pierwszych urodzin.
Rozwój dziecka w drugim roku życia
Między pierwszymi a drugimi urodzinami dzieci rozwijają przede wszystkim samodzielne poruszanie się, mowę, zabawę, naśladowanie i coraz bardziej precyzyjne korzystanie z dłoni.
Około 15. miesiąca wiele dzieci potrafi zrobić kilka samodzielnych kroków i próbuje wypowiadać jedno lub dwa słowa inne niż „mama” i „tata”.
Około 18. miesiąca większość dzieci:
- chodzi samodzielnie,
- próbuje korzystać z łyżki,
- wskazuje przedmioty, aby coś pokazać,
- próbuje wypowiadać kilka słów,
- naśladuje niektóre codzienne czynności dorosłych.
Około 2. roku życia wiele dzieci łączy co najmniej dwa słowa, biega, kopie piłkę i coraz sprawniej korzysta z łyżki.
Nie jest prawidłowe oczekiwanie, że większość dzieci tuż po pierwszych urodzinach będzie mówiła całymi zdaniami, samodzielnie się ubierała, swobodnie używała sztućców i wskazywała wiele części ciała. Te umiejętności rozwijają się stopniowo w kolejnych miesiącach i latach.
Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym
Między 3. a 5. rokiem życia szybko rozwijają się język, zabawa symboliczna, relacje z innymi dziećmi, samodzielność oraz sprawność ruchowa.
Przykładowo około 3. roku życia większość dzieci:
- prowadzi prostą rozmowę składającą się z kilku wymian zdań,
- dołącza do zabawy innych dzieci,
- używa widelca,
- potrafi narysować koło po pokazaniu.
W wieku 4-5 lat rozwijają się między innymi umiejętności związane z rysowaniem, opowiadaniem, przestrzeganiem prostych zasad w zabawie, rozpoznawaniem kolorów, liczb i liter.
Nie każde dziecko w wieku przedszkolnym powinno już czytać lub pisać. Umiejętności te nie są warunkiem prawidłowego rozwoju przedszkolaka.
Jak wspierać rozwój dziecka?
Dziecko nie potrzebuje specjalnego zestawu bodźców ani zabawek mających przyspieszać jego rozwój.
Najbardziej wartościowe są codzienne, dopasowane do wieku aktywności:
- rozmowa z dzieckiem,
- odpowiadanie na jego gesty, dźwięki i słowa,
- wspólne czytanie książek,
- swobodna zabawa,
- ruch i możliwość bezpiecznego eksplorowania otoczenia,
- wspólne śpiewanie,
- udział w prostych codziennych czynnościach,
- kontakt i zabawa z innymi osobami.
Warto podążać za zainteresowaniem dziecka zamiast próbować intensywnie trenować konkretną umiejętność przed czasem.
Jak obserwować kamienie milowe?
Kamienie milowe opisują umiejętności związane między innymi z:
- ruchem,
- sprawnością dłoni,
- mową i komunikacją,
- myśleniem i rozwiązywaniem problemów,
- relacjami społecznymi i emocjami.
Aktualne listy CDC opisują umiejętności, które osiąga większość dzieci, około 75% lub więcej, do danego wieku. Nie oznacza to, że brak pojedynczej umiejętności automatycznie oznacza zaburzenie.
Wątpliwości warto jednak omawiać podczas wizyt profilaktycznych. American Academy of Pediatrics zaleca regularną obserwację rozwoju oraz standaryzowane badania przesiewowe rozwoju w określonych momentach dzieciństwa i dodatkowo zawsze wtedy, gdy rodzic lub lekarz zauważa niepokojące sygnały.
U dzieci urodzonych przedwcześnie podczas oceny rozwoju w pierwszych latach należy również uwzględniać wiek korygowany.
Kiedy utrata umiejętności wymaga konsultacji?
Skontaktuj się z pediatrą, jeśli dziecko traci umiejętność, którą wcześniej regularnie posiadało.
Szczególnej oceny wymaga sytuacja, gdy dziecko:
- przestaje używać słów, których wcześniej używało,
- traci umiejętność chodzenia, siedzenia lub wykonywania innych wcześniej opanowanych ruchów,
- przestaje wykorzystywać jedną lub obie ręce tak jak wcześniej,
- wyraźnie traci wcześniej obecne umiejętności społeczne lub komunikacyjne,
- przestaje reagować na kontakt lub komunikować się w sposób, który wcześniej był typowy,
- traci samodzielność w czynnościach, które wcześniej wykonywało,
- ma jednocześnie osłabienie mięśni, problemy z równowagą, nietypowe ruchy lub napady drgawkowe.
Nie należy czekać na kolejną zaplanowaną wizytę przez kilka miesięcy w nadziei, że wyraźny regres sam minie.
Utrata umiejętności może mieć różne przyczyny i sama w sobie nie pozwala postawić konkretnego rozpoznania. Lekarz może zdecydować o wykonaniu badania rozwoju i skierowaniu dziecka między innymi do neurologa dziecięcego, pediatry rozwojowego, psychologa, logopedy lub innego specjalisty, zależnie od rodzaju obserwowanych trudności.
Podsumowanie
Rozwój dziecka przebiega w indywidualnym tempie i nie powinien być oceniany według sztywnego kalendarza „skoków rozwojowych” przypisanych do konkretnych tygodni życia. Lepszym punktem odniesienia są kamienie milowe obserwowane w kolejnych miesiącach i latach.
Przejściowe zmiany snu, nastroju czy potrzeby bliskości mogą pojawiać się podczas stresu, choroby i dużych zmian w życiu rodziny. Wyraźna utrata wcześniej nabytej umiejętności jest jednak czymś innym i powinna zostać omówiona z lekarzem, zamiast być uznawana za zwykły etap rozwoju.