Znaczenie ma również konkretny szczep mikroorganizmu, jego dawka, czas stosowania oraz grupa pacjentów. Wyników badania jednego preparatu nie można automatycznie odnosić do wszystkich produktów nazywanych probiotykami.
Czym są probiotyki?
Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiedniej ilości przynoszą potwierdzoną korzyść zdrowotną. Mogą to być określone szczepy bakterii lub drożdży.
Nie każda bakteria należąca do rodzaju Lactobacillus lub Bifidobacterium jest probiotykiem. Aby mikroorganizm można było tak nazwać, powinien być dokładnie zidentyfikowany, przebadany i zastosowany w ilości odpowiadającej warunkom, w których wykazano konkretny efekt.
Na etykiecie preparatu probiotycznego powinny być podane między innymi:
- rodzaj i gatunek mikroorganizmu,
- oznaczenie konkretnego szczepu,
- liczba żywych mikroorganizmów,
- zalecany sposób i okres stosowania,
- warunki przechowywania,
- grupa wiekowa, dla której przeznaczony jest produkt.
Poszczególne preparaty mogą zawierać jeden szczep lub połączenie kilku szczepów. Większa liczba mikroorganizmów albo szczepów nie oznacza automatycznie większej skuteczności.
Czym jest mikrobiota jelitowa?
Mikrobiota jelitowa to ogół mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy. Obejmuje przede wszystkim bakterie, ale również między innymi grzyby, wirusy i inne drobnoustroje.
Mikroorganizmy jelitowe uczestniczą w wielu procesach zachodzących w organizmie. Są związane między innymi z:
- przetwarzaniem niektórych składników pożywienia,
- powstawaniem określonych metabolitów,
- funkcjonowaniem bariery jelitowej,
- rozwojem i regulacją odpowiedzi immunologicznej,
- ochroną przed nadmiernym namnażaniem części drobnoustrojów chorobotwórczych.
Skład mikrobioty nie jest taki sam u wszystkich osób. Zmienia się pod wpływem wieku, diety, środowiska, przebytych chorób, przyjmowanych leków i wielu innych czynników.
Mikrobiota jelitowa a skóra
Określenie „oś jelita–skóra” opisuje możliwe zależności między mikroorganizmami jelitowymi, ich metabolitami, układem odpornościowym i funkcjonowaniem skóry. Jest to intensywnie badany obszar nauki.
W niektórych badaniach obserwowano różnice w składzie mikrobioty jelitowej pomiędzy osobami z atopowym zapaleniem skóry a osobami bez tej choroby. Taka zależność nie oznacza jednak, że brak określonego rodzaju bakterii jest bezpośrednią przyczyną AZS.
Nie wiadomo również, czy obserwowane zmiany mikrobioty poprzedzają rozwój choroby, są jej skutkiem, czy wynikają z innych czynników, takich jak dieta, wiek, antybiotykoterapia lub sposób żywienia niemowlęcia.
Badania nad osią jelita–skóra pomagają lepiej poznać mechanizmy AZS, ale nie pozwalają jeszcze dobrać probiotyku na podstawie samej diagnozy choroby ani wyniku komercyjnego badania mikrobioty.
Czy probiotyki mogą zapobiegać AZS?
Badania nad stosowaniem probiotyków w ciąży, podczas karmienia piersią i we wczesnym okresie życia dziecka przyniosły zróżnicowane wyniki. W części analiz obserwowano niewielkie zmniejszenie częstości występowania wyprysku, natomiast inne badania nie wykazały wyraźnej różnicy w porównaniu z placebo.
Na wynik wpływają między innymi:
- zastosowany szczep lub połączenie szczepów,
- dawka i czas rozpoczęcia suplementacji,
- stosowanie preparatu przez mamę, dziecko albo oboje,
- rodzinne ryzyko chorób atopowych,
- sposób rozpoznawania AZS w badaniach,
- czas obserwacji dzieci.
Obecne dane nie pozwalają zagwarantować, że przyjmowanie probiotyku w ciąży lub podawanie go zdrowemu niemowlęciu zapobiegnie rozwojowi atopowego zapalenia skóry. Nie istnieje też jeden preparat, schemat ani dawka zalecane wszystkim rodzinom wyłącznie w celu profilaktyki AZS.
Rodzice dziecka obciążonego wysokim ryzykiem chorób alergicznych mogą omówić dostępne możliwości z pediatrą lub alergologiem. Decyzja powinna uwzględniać aktualne dowody, bezpieczeństwo i konkretny preparat, a nie jedynie ogólną informację, że produkt zawiera bakterie probiotyczne.
Czy probiotyki pomagają w leczeniu AZS?
Wyniki badań dotyczących stosowania probiotyków u dzieci i dorosłych z rozpoznanym atopowym zapaleniem skóry są niespójne. W części prób odnotowywano poprawę wybranych wskaźników, ale w innych nie stwierdzono istotnej przewagi nad placebo.
Różnice pomiędzy wynikami mogą wynikać z zastosowania różnych szczepów, dawek, okresów suplementacji oraz metod oceny nasilenia choroby. Nie można więc uznać, że każdy probiotyk wpływa na objawy AZS w taki sam sposób.
Probiotyki nie są podstawowym leczeniem atopowego zapalenia skóry. Nie powinny zastępować:
- regularnej pielęgnacji emolientowej,
- leków przeciwzapalnych zaleconych przez lekarza,
- leczenia zakażenia skóry,
- kontroli dermatologicznej lub pediatrycznej.
Jeżeli probiotyk jest rozważany jako uzupełnienie postępowania, wybór powinien dotyczyć konkretnego, przebadanego szczepu. Nie należy samodzielnie odstawiać leków po rozpoczęciu suplementacji ani oceniać jej działania wyłącznie na podstawie krótkotrwałych zmian wyglądu skóry.
Probiotyki podczas antybiotykoterapii
Antybiotyki mogą wpływać na skład mikrobioty jelitowej, ale stwierdzenie, że każdy probiotyk „odbudowuje florę jelitową”, jest zbyt ogólne. Działanie zależy od szczepu, dawki i powodu jego zastosowania.
Niektóre dokładnie przebadane szczepy mogą zmniejszać ryzyko biegunki związanej z antybiotykoterapią u dzieci. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent przyjmujący antybiotyk potrzebuje dowolnego preparatu probiotycznego.
Wybór probiotyku warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie gdy:
- preparat ma otrzymać niemowlę,
- dziecko ma chorobę przewlekłą,
- przyjmuje kilka leków,
- ma znacznie obniżoną odporność,
- jest leczone w szpitalu.
Probiotyk nie zastępuje antybiotyku ani nie zapobiega zakażeniu, z powodu którego antybiotyk został przepisany.
Probiotyki w ciąży i u dzieci
Pierwsze lata życia są ważnym okresem rozwoju mikrobioty i układu odpornościowego. Nie oznacza to jednak, że wszystkie kobiety w ciąży i wszystkie niemowlęta powinny profilaktycznie przyjmować suplementy probiotyczne.
Kobieta w ciąży nie powinna rozpoczynać suplementacji wyłącznie w celu zapobiegania AZS u dziecka bez konsultacji z lekarzem prowadzącym. Znaczenie mają między innymi stan zdrowia mamy, skład preparatu, szczep, dawka oraz dotychczasowe dane o jego bezpieczeństwie.
Podawanie probiotyku dziecku również warto omówić z pediatrą. Szczególna ostrożność jest potrzebna w przypadku wcześniaków, noworodków hospitalizowanych, dzieci ciężko chorych oraz pacjentów z zaburzeniami odporności.
Nie należy:
- stosować u niemowlęcia preparatu przeznaczonego wyłącznie dla dorosłych,
- samodzielnie zwiększać dawki,
- łączyć kilku suplementów zawierających te same szczepy,
- wsypywać preparatu do gorącego pokarmu bez sprawdzenia instrukcji,
- podawać produktu po upływie terminu ważności lub przechowywanego niezgodnie z zaleceniami.
Jak wybierać preparat probiotyczny?
Nie ma jednego „najlepszego probiotyku” na wszystkie problemy zdrowotne. Preparat należy dobierać do konkretnego wskazania, ponieważ wyników dotyczących jednego szczepu nie można przenosić na inny mikroorganizm lub dowolną mieszankę.
Przed zastosowaniem warto sprawdzić:
- pełne oznaczenie szczepu, a nie tylko nazwę rodzaju bakterii,
- czy szczep był badany w danym wskazaniu i grupie wiekowej,
- dawkę mikroorganizmów deklarowaną do końca okresu ważności,
- zalecany czas stosowania,
- obecność alergenów i innych składników pomocniczych,
- wymagania dotyczące przechowywania,
- status produktu i informacje producenta.
Określenia takie jak „wieloszczepowy”, „miliony bakterii”, „dla odporności” lub „dla mikrobiomu” nie wystarczają do oceny, czy preparat ma potwierdzone zastosowanie w AZS.
Czy produkty fermentowane zawierają probiotyki?
Jogurt, kefir, kiszone warzywa i inne produkty fermentowane mogą zawierać żywe mikroorganizmy. Nie każdy produkt fermentowany jest jednak probiotykiem.
Aby mikroorganizmy obecne w żywności mogły zostać uznane za probiotyczne, muszą być odpowiednio zidentyfikowane, występować w wystarczającej ilości i mieć potwierdzoną korzyść zdrowotną. Część produktów fermentowanych nie zawiera żywych drobnoustrojów w momencie spożycia, na przykład z powodu obróbki cieplnej.
Urozmaicona dieta w ciąży i dzieciństwie może dostarczać wielu ważnych składników odżywczych. Nie należy jednak przedstawiać spożywania produktów fermentowanych jako potwierdzonego sposobu zapobiegania AZS.
Wprowadzając żywność do diety dziecka, trzeba uwzględnić jego wiek, konsystencję produktu, zawartość soli i cukru oraz ryzyko alergii. W przypadku niemowlęcia sposób rozszerzania diety warto omówić z pediatrą.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Przed podaniem suplementu probiotycznego konsultacja jest szczególnie ważna, gdy osoba, która ma go przyjmować:
- jest wcześniakiem lub noworodkiem,
- ma osłabioną odporność,
- jest ciężko chora lub hospitalizowana,
- ma cewnik naczyniowy,
- przeszła niedawno poważny zabieg,
- przyjmuje leki wpływające na odporność,
- ma poważną chorobę jelit lub uszkodzoną barierę jelitową.
U zdrowych osób probiotyki mogą powodować przejściowe wzdęcia, gazy lub zmianę rytmu wypróżnień. Jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się utrzymująca się biegunka, wymioty, gorączka, silny ból brzucha, znaczne osłabienie albo objawy reakcji alergicznej, należy przerwać stosowanie produktu i skontaktować się z lekarzem.
W przypadku AZS konsultacja jest wskazana, gdy zmiany szybko się nasilają, sączą się, bolą, tworzą żółte strupy, towarzyszy im gorączka lub dotychczasowe leczenie nie przynosi poprawy. Suplementacja nie powinna opóźniać właściwej diagnostyki ani leczenia skóry.
Podsumowanie
Probiotyki to dokładnie określone żywe mikroorganizmy, których korzyść zdrowotna powinna być potwierdzona dla konkretnego szczepu, dawki i zastosowania. Nie wszystkie bakterie z rodzaju Lactobacillus lub Bifidobacterium oraz nie wszystkie produkty fermentowane spełniają tę definicję.
Istnieją przesłanki wskazujące na związek między mikrobiotą jelitową a atopowym zapaleniem skóry, ale nie potwierdzono, że niedobór wybranych bakterii jest bezpośrednią przyczyną AZS. Wyniki badań nad profilaktycznym i leczniczym stosowaniem probiotyków pozostają niejednoznaczne.
Probiotyki nie zastępują emolientów, leków przeciwzapalnych ani kontroli lekarskiej. Kobiety w ciąży, rodzice niemowląt oraz osoby z chorobami przewlekłymi powinny skonsultować wybór preparatu z lekarzem, zwłaszcza gdy suplement ma być stosowany w celu zapobiegania lub łagodzenia objawów AZS.