Badania w ciąży warto rozpocząć od momentu jej rozpoznania. Nie trzeba jednak samodzielnie wykonywać całego pakietu badań natychmiast po dodatnim teście ciążowym. Najlepiej rozpocząć opiekę prenatalną i ustalić harmonogram z osobą prowadzącą ciążę.
Aktualny polski standard określa podstawowe badania i przedziały czasowe ich wykonywania w prawidłowo przebiegającej ciąży. Plan może być jednak modyfikowany zależnie od stanu zdrowia mamy, wyników badań i przebiegu ciąży.
Kiedy zacząć wykonywać badania w ciąży?
Pierwsza ocena powinna odbyć się do 10. tygodnia ciąży lub w chwili pierwszego zgłoszenia się.
Nie obowiązuje więc zasada, że pierwsza wizyta musi przypadać dokładnie między 7. a 10. tygodniem.
Podczas pierwszych wizyt osoba prowadząca ciążę:
- zbiera wywiad dotyczący zdrowia i przebytych chorób,
- ocenia ryzyko ciążowe,
- mierzy ciśnienie tętnicze,
- określa masę ciała, wzrost i BMI,
- bada gruczoły sutkowe,
- przekazuje informacje o badaniach prenatalnych,
- omawia szczepienia zalecane w ciąży,
- rozpoczyna edukację przedporodową.
W aktualnym standardzie nie ma rutynowego obowiązku kierowania każdej ciężarnej na konsultację internistyczną. Dodatkowe konsultacje są wykonywane, jeśli istnieją ku temu wskazania.
Jakie badania wykonać do 10. tygodnia ciąży?
Podstawowy zestaw badań na początku ciąży obejmuje obecnie:
- grupę krwi i Rh, jeśli nie masz odpowiednio potwierdzonego wcześniejszego wyniku,
- przeciwciała odpornościowe przeciwko antygenom krwinek czerwonych,
- morfologię krwi i stężenie ferrytyny,
- badanie ogólne moczu,
- cytologię, jeśli nie była wykonana w ciągu 12 miesięcy przed ciążą,
- stężenie glukozy we krwi na czczo,
- OGTT u kobiet z czynnikami ryzyka cukrzycy ciążowej,
- VDRL, czyli badanie przesiewowe w kierunku kiły,
- HIV i HCV,
- badanie w kierunku toksoplazmozy w określonych sytuacjach,
- TSH,
- antygen HBs,
- kontrolę stomatologiczną.
Warto zwrócić uwagę, że morfologia nie mierzy poziomu żelaza, witaminy D ani nie wykrywa HIV, kiły czy wirusowego zapalenia wątroby. Są to osobne badania.
Grupa krwi i Rh - po co wykonuje się te badania?
Oznaczenie grupy krwi, czynnika Rh oraz przeciwciał odpornościowych pomaga ocenić ryzyko konfliktu serologicznego.
Samo posiadanie grupy RhD-ujemnej nie oznacza jednak, że konflikt już występuje. Znaczenie ma między innymi to, czy organizm mamy wytworzył przeciwciała przeciwko antygenom krwinek czerwonych dziecka.
Glukoza na czczo a cukrzyca ciążowa
Badanie glukozy na czczo jest wykonywane na początku ciąży, ale pojedynczy prawidłowy wynik nie oznacza, że cukrzyca ciążowa została definitywnie wykluczona na całą ciążę.
U większości kobiet właściwy test diagnostyczny OGTT wykonuje się później, pomiędzy 24. a 28. tygodniem ciąży.
11.-14. tydzień ciąży - USG i badania prenatalne
Pomiędzy 11. a 14. tygodniem wykonuje się badanie ultrasonograficzne zgodnie z aktualnymi rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników.
USG pozwala między innymi:
- ocenić rozwój i anatomię płodu odpowiednią dla tego etapu,
- dokładniej określić wiek ciąży,
- ocenić liczbę płodów,
- ocenić wybrane markery wykorzystywane w przesiewowej ocenie ryzyka niektórych nieprawidłowości.
Nie należy jednak pisać, że samo USG „wykrywa patologie genetyczne”. Badanie może wskazywać na zwiększone ryzyko lub ujawnić niektóre nieprawidłowości anatomiczne, ale nie jest jednoznacznym testem genetycznym.
W tym samym okresie można skorzystać z Programu Badań Prenatalnych NFZ, który obejmuje między innymi odpowiednio dobrane badania biochemiczne, w tym PAPP-A i wolną podjednostkę beta-hCG.
15.-20. tydzień ciąży - morfologia i badanie moczu
W okresie od 15. do 20. tygodnia aktualny standard przewiduje:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu.
Rutynowe badanie „czystości pochwy” lub biocenozy pochwy nie znajduje się obecnie w podstawowym zestawie badań wykonywanych każdej kobiecie w tym okresie.
Jeśli pojawią się objawy sugerujące zakażenie, takie jak nietypowa wydzielina, pieczenie, świąd czy ból, lekarz może zlecić odpowiednią diagnostykę.
18.-22. tydzień ciąży - szczegółowe USG
Pomiędzy 18. a 22. tygodniem wykonuje się kolejne ważne badanie ultrasonograficzne.
Jego celem jest szczegółowa ocena anatomii i rozwoju dziecka. Oceniane są między innymi struktury:
- głowy i mózgu,
- kręgosłupa,
- serca,
- klatki piersiowej,
- jamy brzusznej,
- kończyn.
W ramach Programu Badań Prenatalnych NFZ odpowiednie badanie drugiego trymestru może być wykonane do 22. tygodnia i 6. dnia ciąży.
21.-26. tydzień ciąży - mocz i toksoplazmoza
W tym okresie wykonuje się:
- badanie ogólne moczu,
- ponowne badanie IgG i IgM w kierunku toksoplazmozy u kobiet, które w pierwszym trymestrze miały wynik ujemny.
Badania w kierunku toksoplazmozy nie trzeba więc powtarzać rutynowo u każdej ciężarnej niezależnie od wcześniejszych wyników.
24.-28. tydzień ciąży - OGTT i przeciwciała anty-D
Pomiędzy 24. a 28. tygodniem wykonuje się doustny test obciążenia glukozą, czyli OGTT.
Badanie obejmuje podanie 75 g glukozy i trzy oznaczenia jej stężenia:
- na czczo,
- po 1 godzinie,
- po 2 godzinach.
Jest to podstawowe badanie wykorzystywane do rozpoznawania cukrzycy ciążowej.
U kobiet RhD-ujemnych w tym okresie wykonuje się również badanie przeciwciał anty-D.
27.-32. tydzień ciąży - morfologia, mocz i USG
Między 27. a 32. tygodniem aktualny standard przewiduje:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu,
- badanie ultrasonograficzne zgodne z rekomendacjami PTGiP.
Podczas wizyty ocenia się również między innymi czynność serca dziecka, ciśnienie tętnicze, masę ciała i ryzyko ciążowe.
U kobiet RhD-ujemnych, jeśli istnieją wskazania, pomiędzy 28. a 30. tygodniem może zostać podana immunoglobulina anty-D.
33.-37. tydzień ciąży - badania przed porodem i GBS
W tym okresie wykonuje się:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu,
- badanie antygenu HBs,
- badanie w kierunku HIV.
Badania VDRL i HCV są na tym etapie wykonywane u kobiet ze zwiększonym ryzykiem zakażenia.
GBS - kiedy wykonuje się posiew?
Posiew z pochwy i odbytu w kierunku paciorkowców grupy B, czyli GBS, wykonuje się pomiędzy 35. a 37. tygodniem ciąży.
Wynik badania pomaga ustalić postępowanie podczas porodu. Jeśli zostanie potwierdzona kolonizacja GBS, personel ocenia wskazania do zastosowania śródporodowej antybiotykoterapii.
Czy w 33.-37. tygodniu wykonuje się rutynowo KTG?
Nie. W prawidłowo przebiegającej ciąży aktualny podstawowy harmonogram nie przewiduje rutynowego pierwszego KTG w okresie 33.-37. tygodnia.
KTG może być wykonane wcześniej, jeśli występują konkretne wskazania medyczne.
38.-39. tydzień ciąży - ostatnie kontrole przed terminem
W okresie 38.-39. tygodnia podstawowe badania diagnostyczne obejmują:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu.
Podczas wizyty oceniane są również między innymi:
- ruchy dziecka,
- czynność jego serca,
- ciśnienie tętnicze,
- masa ciała,
- sytuacja położnicza.
Nie ma potrzeby automatycznie powtarzać wszystkich badań wykonywanych od początku ciąży.
Jakie badania wykonuje się po 40. tygodniu ciąży?
Jeśli ciąża trwa po ukończeniu 40. tygodnia, aktualny polski standard przewiduje dodatkową ocenę dobrostanu dziecka.
Niezwłocznie po 40. tygodniu wykonuje się:
- KTG,
- badanie ultrasonograficzne zgodnie z rekomendacjami PTGiP,
- ocenę ruchów dziecka,
- badanie położnicze,
- pomiar ciśnienia i masy ciała.
Jeśli wyniki KTG i USG są prawidłowe, a ruchy dziecka pozostają prawidłowe, kolejną ocenę planuje się po 7 dniach.
Podczas tej wizyty ustala się również termin hospitalizacji tak, aby poród odbył się przed końcem 42. tygodnia ciąży.
Czy badania prenatalne są dla każdej kobiety?
Tak. Program Badań Prenatalnych finansowany przez NFZ jest obecnie dostępny dla wszystkich kobiet w ciąży, niezależnie od wieku.
Nie obowiązuje więc wcześniejsza zasada, według której refundacja nieinwazyjnych badań prenatalnych była kojarzona przede wszystkim z wiekiem powyżej 35 lat lub innymi czynnikami ryzyka.
Program obejmuje między innymi:
- badania biochemiczne między 11. a 14. tygodniem,
- USG między 11. a 14. tygodniem,
- USG między 18. a 22. tygodniem i 6. dniem.
Do skorzystania z programu potrzebne jest skierowanie.
Badania nieinwazyjne służą przede wszystkim ocenie ryzyka. Jeśli wynik jest nieprawidłowy lub niejednoznaczny, możliwa jest dalsza diagnostyka, poradnictwo genetyczne oraz w określonych sytuacjach badania diagnostyczne, takie jak amniopunkcja czy biopsja kosmówki.
Czy każda kobieta wykonuje dokładnie te same badania?
Nie. Przedstawiony harmonogram dotyczy podstawowej opieki w prawidłowo przebiegającej ciąży.
Dodatkowe lub częstsze badania mogą być potrzebne między innymi w przypadku:
- chorób przewlekłych,
- ciąży mnogiej,
- nieprawidłowych wyników wcześniejszych badań,
- nadciśnienia,
- cukrzycy,
- zaburzeń wzrastania dziecka,
- zwiększonego ryzyka zakażeń,
- powikłań w poprzednich ciążach.
Nie ma również jednej uniwersalnej zasady, że na początku ciąży każda kobieta powinna chodzić do ginekologa dokładnie raz w miesiącu, a później dwa razy w miesiącu. Częstotliwość wizyt wynika z aktualnego harmonogramu opieki oraz indywidualnych potrzeb.
Warto pamiętać, że ciążę fizjologiczną może prowadzić nie tylko lekarz ginekolog-położnik, ale również odpowiednio uprawniona położna.
Podsumowanie
Badania w ciąży rozpoczyna się już na jej początku, a pierwsza ocena powinna odbyć się do 10. tygodnia lub przy pierwszym zgłoszeniu się. Podstawowa diagnostyka obejmuje między innymi morfologię i ferrytynę, badanie moczu, grupę krwi i Rh, glukozę, TSH oraz badania w kierunku wybranych zakażeń.
W kolejnych miesiącach szczególnie ważne są badania USG, OGTT między 24. a 28. tygodniem oraz posiew GBS między 35. a 37. tygodniem. Program Badań Prenatalnych NFZ jest obecnie dostępny dla wszystkich kobiet w ciąży niezależnie od wieku, a rzeczywisty harmonogram badań może zostać rozszerzony w zależności od przebiegu ciąży.