Plan porodu to dokument, w którym kobieta może zapisać swoje potrzeby, oczekiwania i preferencje dotyczące przebiegu porodu oraz pierwszych godzin po narodzinach dziecka. Pomaga uporządkować ważne kwestie przed porodem i ułatwia rozmowę z położną, lekarzem oraz personelem porodówki.
Plan nie jest jednak sztywnym scenariuszem. Przebieg porodu może się zmieniać, a sposób postępowania powinien być na bieżąco dostosowywany do stanu mamy i dziecka. Kobieta może również zmieniać swoje wcześniejsze decyzje i preferencje.
Czym jest plan porodu?
Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem organizacyjnym opieki okołoporodowej plan porodu jest ustalany podczas opieki przedporodowej wspólnie przez kobietę w ciąży i osobę sprawującą nad nią opiekę.
Dokument powinien obejmować oczekiwania dotyczące postępowania podczas porodu, w tym między innymi miejsca i warunków porodu, osoby bliskiej, sposobów łagodzenia bólu, procedur medycznych, kontaktu skóra do skóry oraz karmienia.
Plan porodu nie zastępuje bieżącej rozmowy z personelem ani świadomej zgody na konkretne świadczenia medyczne. Pacjentka ma prawo otrzymać informację o proponowanym postępowaniu i wyrazić zgodę albo odmowę, z wyjątkiem szczególnych sytuacji wymagających niezwłocznej pomocy medycznej.
Kiedy przygotować plan porodu?
Nie ma potrzeby czekać z przygotowaniem planu do ostatnich tygodni ciąży. Aktualny standard zakłada jego ustalanie w ramach opieki przedporodowej, a następnie modyfikowanie w zależności od zmieniającego się stanu zdrowia, potrzeb i oczekiwań kobiety.
W praktyce warto zacząć zastanawiać się nad swoimi preferencjami wcześniej, a pod koniec ciąży ponownie przejrzeć plan i omówić go z położną lub lekarzem.
Pomocne może być także wcześniejsze zapoznanie się z wybranym miejscem porodu i sprawdzenie, jakie metody łagodzenia bólu, wyposażenie i rozwiązania organizacyjne są w nim dostępne.
Co powinien zawierać plan porodu?
Obowiązujący w Polsce standard wskazuje najważniejsze obszary, które warto uwzględnić w planie porodu:
- miejsce i warunki porodu,
- obecność wybranej osoby bliskiej,
- preferowane metody łagodzenia bólu,
- zgodę lub brak zgody na poszczególne procedury medyczne,
- ewentualne zastrzeżenia dotyczące karmienia piersią,
- preferencje dotyczące kontaktu skóra do skóry,
- inicjację karmienia piersią podczas kontaktu skóra do skóry,
- szczególne potrzeby wynikające między innymi ze stanu zdrowia, niepełnosprawności, wymagań dietetycznych, językowych lub kulturowych.
Plan może być bardziej szczegółowy, jeśli pewne kwestie są dla kobiety szczególnie ważne.
Miejsce i warunki porodu
W planie można wskazać preferowane miejsce porodu oraz warunki, które zwiększają poczucie komfortu i bezpieczeństwa.
W Polsce kobieta ma prawo wyboru miejsca porodu w warunkach szpitalnych albo pozaszpitalnych. W przypadku planowanego porodu poza szpitalem decyzja powinna być poprzedzona oceną ryzyka i omówieniem sposobu postępowania na wypadek pojawienia się komplikacji.
Warto również zapisać preferencje dotyczące:
- swobodnego poruszania się podczas porodu,
- przyjmowania wygodnych pozycji,
- korzystania z piłki, materaca, stołka porodowego, prysznica lub wanny, jeśli są dostępne i nie występują przeciwwskazania,
- oświetlenia, muzyki i ograniczenia liczby osób obecnych w sali, jeśli pozwala na to organizacja placówki.
Nie trzeba natomiast z góry wybierać konkretnej pozycji do rodzenia. Potrzeby mogą zmieniać się w trakcie porodu.
Osoba towarzysząca podczas porodu
Plan porodu może określać, kto ma towarzyszyć rodzącej. Może to być partner, ojciec dziecka albo inna wskazana osoba bliska.
Warto wcześniej porozmawiać o tym, jakiego rodzaju wsparcia oczekujesz. Dla jednej kobiety będzie to masaż i przypominanie o oddechu, dla innej pomoc w komunikacji z personelem, podawanie wody czy po prostu spokojna obecność.
Można również zapisać, czy osoba towarzysząca ma uczestniczyć w rozmowach dotyczących decyzji medycznych, jeśli rodząca sobie tego życzy.
Łagodzenie bólu porodowego
W planie warto zaznaczyć swoje preferencje dotyczące łagodzenia bólu, ale nie trzeba decydować, że na pewno skorzysta się ze znieczulenia albo na pewno się z niego zrezygnuje.
Można uwzględnić między innymi:
- znieczulenie zewnątrzoponowe,
- podtlenek azotu z tlenem, jeśli jest dostępny,
- inne farmakologiczne metody dostępne w placówce,
- ciepły prysznic lub immersję wodną,
- masaż, ruch i zmianę pozycji,
- techniki oddechowe i relaksacyjne.
Przed porodem warto sprawdzić, jakie metody są dostępne w wybranym szpitalu. Aktualny standard przewiduje również możliwość wcześniejszego zapoznania się z metodami łagodzenia bólu i konsultacji anestezjologicznej, jeśli kobieta rozważa analgezję regionalną.
Preferencje dotyczące procedur medycznych
Plan porodu może zawierać informacje o preferencjach dotyczących procedur wykonywanych podczas porodu.
Można omówić między innymi:
- sposób monitorowania czynności serca dziecka,
- amniotomię, czyli przebicie pęcherza płodowego,
- podawanie oksytocyny w celu stymulacji porodu,
- nacięcie krocza,
- założenie wkłucia dożylnego,
- inne procedury, które mogą być rozważane w określonych sytuacjach.
W ciąży i porodzie niskiego ryzyka nie każda interwencja jest wykonywana rutynowo. Przykładowo ciągłe KTG, amniotomia czy oksytocyna mają określone wskazania i ich zastosowanie powinno wynikać z sytuacji klinicznej.
Warto zapisać, że przed wykonaniem procedury, jeśli sytuacja na to pozwala, chcesz otrzymać informację o jej celu, możliwych korzyściach i ryzyku oraz dostępnych alternatywach.
A co z cesarskim cięciem?
Cesarskiego cięcia nie należy przedstawiać w planie porodu jako odpowiednika wyboru pozycji czy metody łagodzenia bólu. Jest to operacyjny sposób ukończenia ciąży, którego zastosowanie zależy przede wszystkim od wskazań, sytuacji klinicznej oraz świadomej decyzji podejmowanej po rozmowie z personelem.
Warto jednak określić swoje preferencje na wypadek, gdyby cesarskie cięcie okazało się konieczne. Mogą one dotyczyć na przykład obecności osoby bliskiej, kontaktu skóra do skóry czy rozpoczęcia karmienia.
Kontakt skóra do skóry i pierwsze chwile z dzieckiem
Plan porodu powinien obejmować preferencje dotyczące kontaktu skóra do skóry. Zgodnie z aktualnym polskim standardem, jeżeli stan zdrowia mamy i noworodka na to pozwala, kontakt ten powinien rozpocząć się po porodzie i trwać nieprzerwanie przez co najmniej 2 godziny.
Może zostać przerwany na życzenie matki albo ze względu na stan zdrowia mamy lub dziecka.
Standard obejmuje również kontakt skóra do skóry po cesarskim cięciu, jeśli sytuacja kliniczna na to pozwala. Jeśli mama ze względu na swój stan zdrowia nie może odbyć takiego kontaktu, w planie można wskazać ojca dziecka lub inną osobę bliską, która ma go przejąć.
Warto również zapisać preferencje dotyczące:
- opóźnionego odpępnienia zgodnie z aktualnymi zasadami medycznymi,
- pozostawienia dziecka przy mamie podczas pierwszej oceny, jeśli nie ma przeciwwskazań,
- ważenia i mierzenia dziecka po zakończeniu nieprzerwanego kontaktu skóra do skóry.
Aktualny polski standard zakłada zaciśnięcie pępowiny po ustaniu tętnienia, jednak nie wcześniej niż po upływie jednej minuty od narodzin dziecka, jeśli sytuacja nie wymaga innego postępowania.
Pobranie krwi pępowinowej
Jeżeli rodzice rozważają pobranie krwi pępowinowej do bankowania, warto ustalić tę kwestię wcześniej z wybraną placówką i bankiem. Pobranie nie powinno utrudniać niezbędnej opieki nad mamą i dzieckiem.
Warto również wiedzieć, że opóźnione zaciskanie pępowiny może zmniejszać objętość krwi możliwej do pobrania do banku. Dlatego tę kwestię najlepiej omówić przed porodem, zamiast traktować pobranie krwi pępowinowej jako rutynowy element planu.
Karmienie po porodzie
W planie porodu można zapisać swoje preferencje i potrzeby dotyczące karmienia dziecka. Aktualny standard wymienia zarówno wolę lub możliwość karmienia piersią, jak i rozpoczęcie karmienia podczas kontaktu skóra do skóry.
Jeśli mama chce karmić piersią i stan jej oraz dziecka na to pozwala, personel powinien zapewnić wsparcie w rozpoznawaniu oznak gotowości dziecka do ssania i prawidłowym przystawieniu do piersi.
Jeżeli kobieta nie planuje karmienia piersią, nie może karmić albo ma szczególne potrzeby związane z karmieniem, również warto zawrzeć tę informację w planie i omówić ją wcześniej z personelem.
Szczególne potrzeby i sytuacje nieprzewidziane
Plan porodu powinien uwzględniać także indywidualne potrzeby, które mogą mieć znaczenie podczas pobytu w szpitalu.
Warto zapisać między innymi:
- choroby przewlekłe i istotne ograniczenia zdrowotne,
- potrzeby wynikające z niepełnosprawności,
- potrzebę skorzystania z tłumacza,
- wymagania dietetyczne,
- ważne uwarunkowania kulturowe lub religijne,
- silny lęk przed określonymi procedurami,
- wcześniejsze trudne lub traumatyczne doświadczenia okołoporodowe, jeśli kobieta chce o nich poinformować personel.
Można również określić, co jest szczególnie ważne w sytuacji, gdy pierwotny plan nie będzie możliwy do zrealizowania. Przykładowo nawet jeśli konieczna będzie interwencja medyczna, nadal mogą mieć znaczenie sposób komunikacji, obecność osoby bliskiej czy jak najszybszy kontakt z dzieckiem.
Czy plan porodu może się zmienić?
Tak. Aktualny standard wyraźnie zakłada modyfikowanie planu w zależności od stanu kobiety, płodu i noworodka oraz zmieniających się potrzeb i oczekiwań.
Zmiana planu nie oznacza, że poród się „nie udał”. Może wynikać zarówno z sytuacji medycznej, jak i ze zmiany decyzji samej rodzącej. Kobieta może na przykład początkowo planować korzystanie wyłącznie z metod niefarmakologicznych, a w trakcie porodu poprosić o znieczulenie.
Jeśli konieczna jest zmiana wcześniej ustalonego postępowania, personel powinien, jeśli sytuacja kliniczna na to pozwala, wyjaśnić przyczynę rekomendowanej zmiany i umożliwić pacjentce świadomy udział w podejmowaniu decyzji.
Podsumowanie
Plan porodu pomaga uporządkować oczekiwania dotyczące porodu, łagodzenia bólu, procedur medycznych, osoby towarzyszącej oraz pierwszego kontaktu i karmienia dziecka. Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem powinien być ustalany podczas opieki przedporodowej i może być zmieniany wraz z potrzebami kobiety oraz sytuacją zdrowotną mamy i dziecka.
Najlepiej traktować go jako narzędzie komunikacji i świadomego podejmowania decyzji, a nie sztywny scenariusz wydarzeń. Warto przygotować go odpowiednio wcześnie, omówić z położną lub lekarzem i sprawdzić, jakie możliwości oferuje wybrane miejsce porodu.