Oksytocyna jest hormonem uczestniczącym między innymi w skurczach macicy podczas porodu oraz w odruchu wypływu mleka podczas karmienia piersią. Jej syntetyczna postać jest również ważnym lekiem stosowanym w położnictwie, między innymi do indukcji lub nasilenia czynności skurczowej oraz do zapobiegania krwotokowi poporodowemu.
Rola oksytocyny w organizmie jest jednak bardziej złożona niż popularne określenie „hormon miłości”. Nie można na podstawie jej poziomu przewidzieć jakości więzi z dzieckiem, przebiegu porodu ani ryzyka depresji poporodowej.
Co to jest oksytocyna?
Oksytocyna jest hormonem peptydowym produkowanym przede wszystkim w neuronach podwzgórza. Następnie jest transportowana do tylnego płata przysadki mózgowej, skąd może być uwalniana do krwi.
Najlepiej poznane fizjologiczne działania oksytocyny obejmują:
- pobudzanie skurczów mięśnia macicy,
- udział w regulacji porodu,
- wywoływanie odruchu wypływu mleka podczas karmienia piersią,
- udział w procesach społecznych i związanych z zachowaniami opiekuńczymi.
Nie należy jednak traktować oksytocyny jako jedynego hormonu odpowiedzialnego za poród, laktację, przywiązanie czy emocje. Wszystkie te procesy zależą od wielu mechanizmów hormonalnych, neurologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
Jaką rolę pełni oksytocyna podczas porodu?
Oksytocyna pobudza mięsień macicy do skurczu poprzez receptory oksytocynowe znajdujące się w myometrium.
Pod koniec ciąży macica staje się coraz bardziej wrażliwa na działanie oksytocyny, między innymi dlatego, że zwiększa się ekspresja receptorów oksytocynowych.
Nie jest jednak prawidłowe uproszczenie, że poród rozpoczyna się dlatego, że poziom oksytocyny we krwi zaczyna po prostu systematycznie rosnąć. Początek porodu jest wynikiem współdziałania wielu mechanizmów, w tym zmian w działaniu progesteronu i estrogenów, prostaglandyn, procesów zapalnych oraz wzrostu wrażliwości macicy na bodźce kurczące.
Podczas aktywnego porodu oksytocyna uczestniczy w dodatnim sprzężeniu zwrotnym. Rozciąganie szyjki macicy i dróg rodnych może zwiększać jej uwalnianie, a oksytocyna nasila skurcze, które prowadzą do dalszego rozwierania szyjki.
Czym różni się naturalna oksytocyna od podawanej w szpitalu?
Oksytocyna produkowana przez organizm i lek zawierający oksytocynę działają na ten sam receptor.
Różni się natomiast sposób dostarczania hormonu. Naturalne wydzielanie jest regulowane przez organizm i może mieć charakter pulsacyjny. Podczas indukcji lub nasilania porodu oksytocyna jest zwykle podawana dożylnie za pomocą pompy infuzyjnej, a jej dawka jest stopniowo dostosowywana do reakcji macicy i stanu dziecka.
Nie należy przedstawiać syntetycznej oksytocyny jako gorszej, „nienaturalnej” lub automatycznie prowadzącej do komplikacji. Jest to skuteczny lek, który ma jasno określone wskazania i wymaga odpowiedniego monitorowania.
Oksytocyna a indukcja i przyspieszanie porodu
Oksytocynę można stosować:
- do indukcji porodu w odpowiednio dobranych sytuacjach,
- do nasilenia czynności skurczowej, jeśli poród rozpoczął się samoistnie, ale postępuje zbyt wolno,
- w określonych sytuacjach po odejściu lub przebiciu pęcherza płodowego.
Nie jest ona jednak jedyną metodą indukcji.
Jeżeli szyjka macicy nie jest jeszcze odpowiednio przygotowana, przed zastosowaniem oksytocyny mogą być potrzebne inne metody, na przykład prostaglandyny albo metody mechaniczne, takie jak cewnik balonowy.
W aktualnych wytycznych NICE przy dojrzałej szyjce macicy można stosować amniotomię wraz z dożylnym wlewem oksytocyny.
Oksytocyna podawana w porodzie zwiększa częstotliwość i siłę skurczów. Może także powodować większy dyskomfort, ale nie należy automatycznie stwierdzać, że jej stosowanie prowadzi do cięcia cesarskiego lub innych interwencji chirurgicznych.
Jak monitoruje się poród podczas podawania oksytocyny?
Podczas stosowania dożylnej oksytocyny w porodzie konieczne jest monitorowanie reakcji macicy i dobrostanu dziecka.
Obejmuje ono przede wszystkim:
- częstotliwość i czas trwania skurczów,
- ciągłą ocenę czynności serca płodu za pomocą KTG,
- ocenę postępu porodu,
- obserwację stanu klinicznego mamy,
- kontrolę bilansu płynów przy dłuższym stosowaniu oksytocyny.
Jeśli skurcze stają się zbyt częste lub zapis KTG jest nieprawidłowy, dawkę oksytocyny należy zmniejszyć lub wstrzymać zgodnie z oceną zespołu medycznego.
Oksytocyna a znieczulenie zewnątrzoponowe
Znieczulenie zewnątrzoponowe jest skuteczną metodą łagodzenia bólu porodowego i samo w sobie nie oznacza, że kobieta będzie potrzebowała oksytocyny.
Nie jest prawidłowe stwierdzenie, że znieczulenie zewnątrzoponowe „hamuje naturalne skurcze macicy”, dlatego rutynowo trzeba je uzupełniać oksytocyną.
Jeżeli niezależnie od zastosowanego znieczulenia występuje potwierdzone opóźnienie postępu porodu, lekarz może rozważyć oksytocynę na podstawie całej sytuacji klinicznej.
Aktualne wytyczne NICE nie zalecają rutynowego stosowania oksytocyny w drugim okresie porodu wyłącznie dlatego, że kobieta ma znieczulenie regionalne.
Oksytocyna po porodzie
Oksytocyna ma również ważne zastosowanie bezpośrednio po narodzinach dziecka.
Skurcz macicy pomaga ograniczyć krwawienie z miejsca, w którym wcześniej znajdowało się łożysko.
WHO rekomenduje stosowanie skutecznego leku obkurczającego macicę w profilaktyce krwotoku poporodowego. Oksytocyna jest jednym z podstawowych i preferowanych leków stosowanych w tym celu.
Nie należy jednak mówić, że oksytocyna sama „oddziela łożysko”. W trzecim okresie porodu skurcze macicy współuczestniczą w procesie oddzielania i wydalania łożyska oraz w ograniczeniu utraty krwi.
Oksytocyna a laktacja i karmienie piersią
Podczas karmienia ssanie piersi pobudza zakończenia nerwowe brodawki. Sygnał dociera do mózgu i prowadzi do uwolnienia oksytocyny.
Oksytocyna powoduje skurcz komórek mioepitelialnych otaczających pęcherzyki mleczne. Dzięki temu mleko jest przesuwane do przewodów i może wypływać z piersi.
Mechanizm ten nazywa się:
- odruchem wypływu mleka,
- odruchem oksytocynowym,
- let-down reflex.
Oksytocyna odpowiada przede wszystkim za wypływ mleka, a nie jego produkcję. Kluczową rolę w syntezie mleka odgrywa prolaktyna oraz regularne i skuteczne opróżnianie piersi.
U niektórych kobiet widok, zapach lub płacz dziecka może wywoływać odruch wypływu jeszcze zanim dziecko zacznie ssać.
Ból, silny stres lub niepokój mogą czasowo utrudniać odruch wypływu mleka. Nie oznacza to jednak, że emocje kobiety decydują o jej zdolności do karmienia.
Nie należy również mówić, że każda kolejna „fala oksytocyny” powoduje, że kolejna porcja mleka staje się zawsze bardziej tłusta. Skład mleka zmienia się stopniowo podczas karmienia i zależy od wielu czynników.
Oksytocyna a więź z dzieckiem
Oksytocyna uczestniczy w mechanizmach związanych z zachowaniami społecznymi, opieką i kontaktem fizycznym.
Kontakt skóra do skóry, dotyk i karmienie mogą wpływać na wydzielanie oksytocyny zarówno u mamy, jak i dziecka.
Nie oznacza to jednak, że:
- poziom oksytocyny decyduje o jakości więzi,
- brak kontaktu w pierwszych godzinach uniemożliwia prawidłowe przywiązanie,
- oksytocyna tworzy „instynkt macierzyński”,
- im więcej oksytocyny, tym silniejsza lub bezpieczniejsza więź.
Więź z dzieckiem rozwija się w czasie i jest wynikiem wielu codziennych interakcji, opieki, responsywności, bezpieczeństwa i indywidualnych doświadczeń rodziny.
Nie istnieje również jeden „krytyczny dwugodzinny okres”, po którym nie można już zbudować dobrej relacji z dzieckiem.
Kontakt skóra do skóry po porodzie ma liczne korzyści fizjologiczne i może wspierać rozpoczęcie karmienia, ale nie jest testem jakości przyszłej więzi.
Jakie działania niepożądane może powodować oksytocyna?
Oksytocyna stosowana jako lek może powodować działania niepożądane, dlatego podczas indukcji lub nasilania porodu podaje się ją pod nadzorem personelu medycznego.
Najważniejszym ryzykiem jest zbyt silna aktywność skurczowa macicy, czyli nadmiernie częste lub długotrwałe skurcze.
Może to prowadzić do:
- zmian w czynności serca płodu,
- przejściowego niedotlenienia płodu,
- konieczności zmniejszenia lub przerwania wlewu.
U mamy mogą wystąpić również:
- nudności i wymioty,
- ból głowy,
- zaburzenia rytmu serca,
- spadek ciśnienia, szczególnie przy niewłaściwym szybkim podaniu dożylnym,
- rzadkie reakcje nadwrażliwości.
Przy długotrwałym podawaniu dużych dawek wraz z dużą ilością płynów może bardzo rzadko dojść do zatrzymania wody i hiponatremii.
Pęknięcie macicy jest rzadkim, ale poważnym powikłaniem nadmiernej stymulacji, szczególnie u kobiet z dodatkowymi czynnikami ryzyka, na przykład blizną na macicy.
Nie należy natomiast przeciwstawiać „łagodnej i bezpiecznej oksytocyny naturalnej” oraz „niebezpiecznej syntetycznej”. Ryzyko dotyczy leku podawanego w określonych dawkach, dlatego tak istotne jest właściwe dawkowanie i monitorowanie.
Czym jest funkcjonalne wycofanie działania progesteronu?
Progesteron pomaga przez większą część ciąży utrzymywać macicę w stanie względnego spokoju.
U człowieka jego stężenie we krwi nie spada jednak gwałtownie tuż przed porodem.
Dlatego w fizjologii porodu mówi się o funkcjonalnym wycofaniu działania progesteronu. Oznacza to zmianę sposobu, w jaki tkanki macicy reagują na progesteron, między innymi poprzez zmiany w receptorach i szlakach sygnałowych.
Proces ten sprzyja zwiększeniu wrażliwości macicy na prostaglandyny i oksytocynę.
Nie jest prawidłowe przedstawianie tego mechanizmu jako prostego „bloku progesteronowego”, który organizm w jednym momencie przełamuje i dzięki temu oksytocyna uruchamia poród.
Na czym polega test oksytocynowy?
Test oksytocynowy, nazywany również próbą skurczową lub contraction stress test, jest jednym z badań wykorzystywanych w określonych sytuacjach do oceny reakcji czynności serca płodu na skurcze macicy.
Nie jest rutynowym ani „kluczowym” badaniem wykonywanym u każdej kobiety pod koniec ciąży.
ACOG wskazuje, że test może być czasami stosowany, gdy wyniki innych badań dobrostanu płodu są niejednoznaczne lub nieprawidłowe.
Skurcze mogą zostać wywołane niewielką dawką oksytocyny lub stymulacją brodawek, a jednocześnie monitoruje się czynność serca płodu.
Wynik ujemny oznacza, że podczas badania nie wystąpiły niepokojące spadki czynności serca płodu związane ze skurczami.
Nie oznacza natomiast automatycznie, że:
- łożysko jest całkowicie wydolne,
- poród drogami natury będzie na pewno bezpieczny,
- nie ma żadnych innych przeciwwskazań położniczych.
Oksytocyna a konflikt serologiczny
Konflikt serologiczny lub uczulenie Rh nie stanowią same w sobie specjalnego przeciwwskazania do zastosowania oksytocyny.
Nie ma podstaw do twierdzenia, że oksytocyna nasila chorobę hemolityczną płodu lub zwiększa niedotlenienie właśnie z powodu różnicy Rh między mamą i dzieckiem.
Jeżeli ciąża jest powikłana chorobą hemolityczną lub innym problemem wpływającym na dobrostan płodu, zakres monitorowania i sposób prowadzenia porodu ustala się indywidualnie.
ACOG wymienia uczulenie Rh jako jedną z sytuacji, w których może być potrzebny intensywniejszy nadzór nad dobrostanem płodu, ale nie oznacza to odmiennego mechanizmu działania oksytocyny.
Podsumowanie
Oksytocyna jest hormonem uczestniczącym w skurczach macicy, porodzie, obkurczaniu macicy po porodzie oraz odruchu wypływu mleka. Jej syntetyczna postać jest ważnym lekiem położniczym stosowanym między innymi do indukcji lub nasilania porodu i profilaktyki krwotoku poporodowego.
Podczas wlewu oksytocyny konieczne jest monitorowanie skurczów i czynności serca dziecka ze względu na ryzyko nadmiernej aktywności macicy. Oksytocyna uczestniczy również w procesach związanych z kontaktem społecznym i opieką, ale nie powinna być przedstawiana jako hormon, który samodzielnie tworzy więź z dzieckiem, zapobiega depresji poporodowej czy warunkuje „instynkt macierzyński”.