Przebywanie na świeżym powietrzu jest ważnym elementem codzienności dziecka. Należy jednak oddzielić korzyści wynikające z ruchu i aktywności na zewnątrz od niekontrolowanej ekspozycji skóry na promieniowanie UV.
Dlaczego witamina D jest ważna?
Witamina D uczestniczy przede wszystkim w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej. Pomaga utrzymać prawidłową mineralizację kości i zębów oraz wspiera funkcjonowanie mięśni.
Wpływa także na działanie wielu komórek organizmu, w tym komórek układu odpornościowego. Nie należy jednak przedstawiać jej jako uniwersalnego środka, który:
- zapobiega wszystkim infekcjom,
- automatycznie „zwiększa odporność”,
- poprawia nastrój u każdej osoby,
- leczy zmęczenie bez ustalenia jego przyczyny,
- zastępuje zbilansowaną dietę i leczenie zalecone przez lekarza.
Niedobór witaminy D u dzieci może zaburzać prawidłową mineralizację kości i w ciężkich przypadkach prowadzić do krzywicy. Z tego powodu profilaktyczna suplementacja jest zalecana od pierwszych dni życia.
Jak powstaje witamina D w skórze?
Pod wpływem promieniowania UVB obecny w skórze związek chemiczny jest przekształcany w prekursor witaminy D3. Następnie w wątrobie i nerkach zachodzą kolejne przemiany prowadzące do powstania jej aktywnej postaci.
Skuteczność syntezy skórnej zależy od wielu czynników:
- pory roku,
- szerokości geograficznej,
- godziny przebywania na zewnątrz,
- zachmurzenia i zanieczyszczenia powietrza,
- aktualnego indeksu UV,
- powierzchni odsłoniętej skóry,
- odcienia skóry,
- wieku,
- ubrania i stosowanej ochrony przeciwsłonecznej.
Nie można więc dokładnie wyliczyć dawki witaminy D wytworzonej podczas zwykłego spaceru. Promieniowanie UV nie jest odczuwane przez skórę, a chłodny lub pochmurny dzień nie oznacza automatycznie, że jego poziom jest niski.
Czy 15 minut na słońcu zawsze wystarczy?
Stwierdzenie, że każdemu dziecku i każdej osobie dorosłej wystarczy dokładnie 15 minut słońca dziennie, jest zbyt dużym uproszczeniem.
Polskie zalecenia dotyczące witaminy D opisują konkretne warunki, w których synteza skórna u zdrowych dzieci w wieku od 4 do 10 lat może być wystarczająca. Nie jest to jednak zasada odnosząca się do:
- noworodków i niemowląt,
- dzieci od 1. do 3. roku życia,
- każdej pory roku,
- każdej godziny dnia,
- każdego odcienia skóry,
- dzieci z chorobami przewlekłymi lub zaburzeniami wchłaniania.
Nie należy celowo doprowadzać do opalania lub zaczerwienienia skóry w celu zwiększenia stężenia witaminy D. Przy wysokim indeksie UV ochrona skóry pozostaje ważniejsza niż próba samodzielnego obliczania czasu ekspozycji bez zabezpieczenia.
Jak suplementować witaminę D u dzieci?
Zgodnie z polskimi zaleceniami profilaktyczne dawki witaminy D dla zdrowych dzieci urodzonych o czasie wynoszą:
Od urodzenia do ukończenia 6. miesiąca życia
400 IU, czyli 10 µg witaminy D3 dziennie, niezależnie od tego, czy dziecko jest karmione piersią, mlekiem modyfikowanym czy w sposób mieszany.
Od 6. do 12. miesiąca życia
400–600 IU, czyli 10–15 µg dziennie. Dokładna ilość zależy od podaży witaminy D z mleka modyfikowanego i rozszerzanej diety.
Od 1. do 3. roku życia
600 IU, czyli 15 µg dziennie przez cały rok. W tym wieku nie należy opierać profilaktyki niedoboru na planowej ekspozycji dziecka na słońce.
Od 4. do 10. roku życia
Jeżeli warunki wystarczającej syntezy skórnej nie są spełnione, zalecane jest 600–1000 IU dziennie, zależnie od masy ciała i zawartości witaminy D w diecie. Suplementacja pozostaje dopuszczalna i bezpieczna także w okresie letnim.
Dawki te dotyczą profilaktyki u zdrowych dzieci. Inne zalecenia mogą obowiązywać w przypadku:
- wcześniactwa,
- otyłości,
- chorób wątroby lub nerek,
- zaburzeń wchłaniania,
- przyjmowania niektórych leków,
- potwierdzonego niedoboru witaminy D.
Przed podaniem preparatu warto sprawdzić, ile witaminy D znajduje się w jednej kropli lub porcji. Nie należy jednocześnie stosować kilku produktów zawierających witaminę D bez zsumowania ich dawek.
Leczenie potwierdzonego niedoboru wymaga innych dawek niż profilaktyka i powinno być prowadzone zgodnie z zaleceniami lekarza.
Czy niemowlę powinno przebywać na słońcu dla witaminy D?
Nie należy wystawiać niemowlęcia na bezpośrednie słońce tylko po to, aby jego skóra wytworzyła witaminę D.
Niemowlę przed ukończeniem 6. miesiąca życia powinno być chronione przede wszystkim poprzez:
- pozostawanie w cieniu,
- lekkie ubranie osłaniające skórę,
- kapelusz osłaniający twarz i kark,
- unikanie spacerów przy największym upale i wysokim indeksie UV,
- regularne sprawdzanie, czy dziecko się nie przegrzewa.
Również starsze niemowlę nie powinno być celowo opalane. Czas na zewnątrz można spędzać w cieniu, wybierając bezpieczniejsze godziny i chroniąc odsłoniętą skórę.
Suplementacja witaminy D nie zastępuje ruchu ani spacerów, natomiast pozwala oddzielić profilaktykę niedoboru od ryzyka związanego z nadmiernym promieniowaniem UV.
Jak promieniowanie UV wpływa na skórę dziecka?
Dzieci są bardziej podatne na negatywne skutki nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV i mają przed sobą więcej lat, podczas których mogą ujawnić się odległe konsekwencje uszkodzeń skóry.
Nadmierna ekspozycja może powodować:
- oparzenie słoneczne,
- uszkodzenia DNA komórek skóry,
- przebarwienia,
- przedwczesne starzenie skóry,
- uszkodzenia oczu,
- zwiększenie ryzyka nowotworów skóry w przyszłości.
Oparzenia słoneczne przebyte w dzieciństwie są jednym z czynników zwiększających późniejsze ryzyko czerniaka. Nie oznacza to, że pojedyncze oparzenie na pewno doprowadzi do nowotworu, ale każde oparzenie jest uszkodzeniem, któremu należy zapobiegać.
Skóra dziecka zawiera melaninę i posiada naturalne mechanizmy ochronne, ale nie zapewniają one wystarczającej ochrony podczas intensywnej ekspozycji. Dotyczy to także dzieci o ciemniejszym odcieniu skóry.
Nie ma podstaw, aby w artykule konsumenckim opisywać skórę dziecka jako wyjątkowo bogatą w niezabezpieczone komórki macierzyste, które łatwo ulegają mutacjom. Takie uproszczenie nie jest potrzebne do wyjaśnienia zasad fotoprotekcji.
Jak skutecznie chronić dziecko przed UV?
Ochrona przeciwsłoneczna powinna składać się z kilku uzupełniających się elementów:
- Sprawdzenia aktualnego indeksu UV.
- Wybrania cienia i bezpieczniejszej pory dnia.
- Osłonięcia skóry ubraniem.
- Zastosowania kapelusza i okularów z ochroną UV.
- Nałożenia kosmetyku przeciwsłonecznego na odsłonięte miejsca.
- Regularnego ponawiania aplikacji.
Ochrona jest szczególnie ważna, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej. Wysokość indeksu należy uwzględniać również wiosną, jesienią, w górach, nad wodą i w pochmurne dni.
Kosmetyk przeciwsłoneczny nie powinien być używany do wydłużania pobytu na bezpośrednim słońcu. Żaden produkt nie zatrzymuje całego promieniowania.
Ubranie, cień, kapelusz i okulary
Ubranie powinno być lekkie, luźne i dostosowane do temperatury. O stopniu ochrony nie decyduje wyłącznie naturalne pochodzenie materiału lub jego jasny kolor.
Znaczenie mają również:
- gęstość splotu,
- grubość materiału,
- stopień rozciągnięcia,
- wilgotność tkaniny,
- zakrywana powierzchnia skóry,
- współczynnik UPF, jeśli został określony.
Mokre i mocno rozciągnięte ubranie może zapewniać słabszą ochronę. Po kąpieli warto zmienić dziecku strój na suchy.
Kapelusz powinien osłaniać twarz, uszy i kark. Okulary przeciwsłoneczne muszą być dopasowane do wieku i zapewniać rzeczywistą ochronę przed UVA i UVB.
Wózka nie należy szczelnie przykrywać pieluszką, kocem ani ręcznikiem. Takie rozwiązanie ogranicza przepływ powietrza i może prowadzić do przegrzania. Bezpieczniejsza jest budka, parasolka lub przewiewna osłona przeznaczona do danego modelu wózka.
Jak wybrać kosmetyk przeciwsłoneczny?
Dla dziecka warto wybierać produkt:
- chroniący jednocześnie przed UVA i UVB,
- zapewniający wysoką lub bardzo wysoką ochronę, najlepiej SPF 50 lub SPF 50+,
- przeznaczony dla wieku dziecka,
- odporny na wodę, jeśli będzie używany podczas kąpieli,
- posiadający jasną instrukcję nakładania,
- dobrze tolerowany przez skórę.
SPF odnosi się przede wszystkim do ochrony przed promieniowaniem wywołującym rumień, czyli głównie UVB. Dlatego należy sprawdzić również informację o ochronie przed UVA.
Określenie „filtry organiczne” opisuje rodzaj związków chemicznych pochłaniających promieniowanie. Nie oznacza, że filtry pochodzą z upraw ekologicznych.
Nie ma podstaw, aby zakładać, że każdy kosmetyk mineralny jest automatycznie łagodniejszy, a każdy kosmetyk z filtrami organicznymi bardziej drażniący. Liczą się cała formuła, skuteczność ochrony i indywidualna tolerancja skóry.
Jak prawidłowo stosować SPF?
Produkt przeciwsłoneczny należy nakładać obficie i równomiernie na suchą, odsłoniętą skórę przed ekspozycją.
Należy pamiętać o:
- uszach,
- karku,
- ramionach,
- dłoniach,
- grzbietach stóp,
- obszarach przy krawędziach ubrania.
Aplikację trzeba ponawiać co około 2 godziny oraz po:
- pływaniu,
- intensywnym spoceniu,
- wytarciu skóry ręcznikiem,
- starciu produktu przez piasek lub ubranie.
Niewystarczająca ilość kosmetyku obniża osiągany poziom ochrony. Określenia „wodoodporny” lub „odporny na ścieranie” nie oznaczają, że jedna aplikacja wystarczy na cały dzień.
Sprayu nie należy rozpylać bezpośrednio na twarz dziecka ani w kierunku nosa i ust. Produkt można najpierw nanieść na dłonie opiekuna, a następnie dokładnie rozprowadzić na twarzy, omijając oczy.
Produkty Mustela SUN
Mleczko przeciwsłoneczne SPF 50+
Mleczko przeciwsłoneczne SPF 50+ chroni przed promieniowaniem UVA i UVB. Jest przeznaczone do twarzy i ciała oraz dla całej rodziny, w tym dla skóry ze skłonnością do atopii i kobiet w ciąży.
Według aktualnej instrukcji produkt może być stosowany od dnia narodzin, włączając wcześniaki poza oddziałem neonatologii, wyłącznie w przypadku nieuniknionej ekspozycji na słońce.
Informacja ta nie oznacza, że noworodek może być planowo wystawiany na bezpośrednie słońce. Producent wyraźnie zaleca, aby nie wystawiać małych dzieci na jego działanie.
Mleczko należy nakładać obficie i równomiernie na suchą skórę przed ekspozycją oraz ponawiać aplikację co około 2 godziny, po pływaniu i spoceniu.
Spray przeciwsłoneczny SPF 50
Spray ułatwia aplikację na większych powierzchniach ciała, ale po rozpyleniu musi zostać dokładnie rozprowadzony dłonią. Nie powinien być rozpylany bezpośrednio na twarz ani w pobliżu dróg oddechowych dziecka.
Sztyft przeciwsłoneczny SPF 50
Sztyft jest przeznaczony do ochrony niewielkich, szczególnie narażonych obszarów, takich jak uszy, kości policzkowe i znamiona. Nie jest praktycznym zamiennikiem mleczka lub sprayu na całe ciało.
Obecność oleju i ekstraktu z awokado w formule może wspierać jej właściwości pielęgnacyjne, ale składniki te nie zastępują filtrów UVA i UVB i nie powinny być przedstawiane jako chroniące przed czerniakiem lub naprawiające uszkodzone DNA.
Jak zadbać o skórę po pobycie na zewnątrz?
Po powrocie można delikatnie zmyć ze skóry pozostałości kosmetyku przeciwsłonecznego, potu, soli, chloru i piasku. Następnie należy osuszyć ciało bez intensywnego pocierania.
Jeżeli skóra jest sucha, można zastosować dobrze tolerowany produkt nawilżający lub emolient przeznaczony dla dziecka. Nie jest jednak konieczne nakładanie specjalnego preparatu „po opalaniu” po każdym spacerze.
Kosmetyk nawilżający:
- może zmniejszyć uczucie suchości,
- może poprawić komfort skóry,
- nie cofa uszkodzeń spowodowanych UV,
- nie leczy oparzenia słonecznego,
- nie przygotowuje skóry do kolejnej ekspozycji.
Co zrobić przy oparzeniu słonecznym?
Jeśli skóra dziecka jest zaczerwieniona, gorąca lub bolesna:
- natychmiast przenieś dziecko do chłodnego, zacienionego miejsca,
- delikatnie schładzaj skórę chłodną, ale nie lodowatą wodą,
- zadbaj o karmienie i odpowiednią podaż płynów,
- nie przykładaj lodu bezpośrednio do skóry,
- nie przekłuwaj pęcherzy,
- nie stosuj spirytusu, olejków eterycznych ani domowych mieszanek,
- nie wystawiaj ponownie uszkodzonej skóry na słońce.
Przed zastosowaniem leku przeciwbólowego trzeba sprawdzić ograniczenia wiekowe i dawkę odpowiednią do masy ciała albo skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Dobór dawki witaminy D warto omówić z pediatrą, jeśli dziecko:
- urodziło się przedwcześnie,
- ma chorobę przewlekłą,
- przyjmuje leki wpływające na metabolizm witaminy D,
- ma zaburzenia wchłaniania,
- ma znaczną nadwagę lub otyłość,
- otrzymuje witaminę D z kilku preparatów,
- ma potwierdzony niedobór.
Skontaktuj się z lekarzem w przypadku oparzenia słonecznego u niemowlęcia, szczególnie przed ukończeniem pierwszego roku życia.
Konsultacji wymagają:
- pęcherze,
- silny ból lub obrzęk,
- oparzenie obejmujące dużą powierzchnię, twarz lub okolice oczu,
- gorączka,
- wymioty,
- odmowa karmienia,
- wyraźnie mniej mokrych pieluszek,
- nietypowa senność lub rozdrażnienie.
Natychmiastowej pomocy wymagają trudności z oddychaniem, zaburzenia świadomości, drgawki, wiotkość, objawy znacznego odwodnienia albo podejrzenie udaru cieplnego.
Podsumowanie
Skóra może wytwarzać witaminę D pod wpływem promieniowania UVB, ale nie istnieje jeden czas ekspozycji odpowiedni dla każdego dziecka. Nie należy celowo opalać niemowlęcia ani rezygnować z ochrony UV w celu zwiększenia syntezy witaminy D.
Zgodnie z polskimi zaleceniami dzieci od urodzenia do ukończenia 6. miesiąca życia otrzymują 400 IU witaminy D dziennie, od 6. do 12. miesiąca 400–600 IU, a dzieci od 1. do 3. roku życia 600 IU przez cały rok.
Podstawą ochrony przeciwsłonecznej są cień, ubranie, kapelusz i okulary. Kosmetyk chroniący przed UVA i UVB należy nakładać obficie na odsłoniętą skórę i ponawiać aplikację co około 2 godziny oraz po pływaniu, spoceniu i wytarciu ręcznikiem.