Odwodnienie u niemowlęcia oznacza, że organizm traci więcej wody i elektrolitów, niż otrzymuje. U najmłodszych dzieci może rozwinąć się stosunkowo szybko, szczególnie podczas biegunki, wymiotów, gorączki lub wtedy, gdy dziecko ma trudności z przyjmowaniem pokarmu.
Do najważniejszych sygnałów należą wyraźnie rzadsze oddawanie moczu, suchość ust, mniej łez podczas płaczu, zapadnięte oczy lub ciemiączko oraz nietypowa senność albo rozdrażnienie. Nie należy jednak oceniać odwodnienia na podstawie jednego objawu. Ważny jest cały stan dziecka.
Czym jest odwodnienie u niemowlęcia?
Odwodnienie pojawia się, gdy utrata płynów przewyższa ich podaż. Wraz z wodą organizm może tracić również ważne elektrolity, takie jak sód i potas.
Niemowlęta są szczególnie podatne na odwodnienie. Ryzyko jest największe u dzieci poniżej 1. roku życia, a szczególnie poniżej 6. miesiąca.
Do odwodnienia może dojść szybko podczas choroby przebiegającej z częstą biegunką lub wymiotami, dlatego u małego dziecka warto zwracać uwagę nie tylko na to, ile pije, ale również na liczbę mokrych pieluszek i ogólny stan.
Jakie są objawy odwodnienia u niemowlaka?
Objawy mogą narastać stopniowo. Do sygnałów, które mogą wskazywać na odwodnienie, należą:
- mniej mokrych pieluszek niż zwykle,
- oddawanie mniejszej ilości moczu,
- suchość ust, języka i błon śluzowych,
- mniej łez lub brak widocznych łez podczas płaczu,
- zapadnięte oczy,
- zapadnięte ciemiączko u niemowlęcia,
- większa senność niż zwykle,
- rozdrażnienie,
- mniejsza aktywność i zainteresowanie otoczeniem,
- niechęć do jedzenia lub picia.
Pojedynczy objaw nie pozwala samodzielnie określić stopnia odwodnienia. Przykładowo brak łez może być mniej miarodajny u bardzo małego niemowlęcia, a wygląd ciemiączka zależy również od pozycji ciała.
Jeżeli jednocześnie pojawia się kilka takich objawów albo stan dziecka się pogarsza, należy skontaktować się z lekarzem.
Ile mokrych pieluszek powinno niepokoić?
Najważniejsza jest zmiana w stosunku do zwykłego rytmu konkretnego dziecka.
U prawidłowo nawodnionego niemowlęcia po pierwszych dniach życia zwykle obserwuje się kilka dobrze zmoczonych pieluszek na dobę. Wyraźnie rzadsze oddawanie moczu jest jednym z najbardziej praktycznych sygnałów, że dziecko może otrzymywać za mało płynów.
American Academy of Pediatrics wskazuje, że mniej niż około 6 mokrych pieluszek na dobę u niemowlęcia może być jednym z objawów odwodnienia.
Nie należy jednak przyjmować zasady, że dokładnie 3 godziny bez mokrej pieluszki oznaczają umiarkowane odwodnienie. Znaczenie mają wiek dziecka, jego zwykły rytm oddawania moczu, karmienie i pozostałe objawy.
Jeżeli dziecko nie oddaje moczu przez wiele godzin, jest senne, ma suche usta lub zapadnięte oczy, wymaga pilnej oceny medycznej.
Czy zapadnięte ciemiączko oznacza odwodnienie?
Zapadnięcie ciemiączka może pojawić się podczas odwodnienia, szczególnie jeśli towarzyszą mu inne objawy, takie jak rzadsze oddawanie moczu, suche usta, zapadnięte oczy lub senność.
Prawidłowe ciemiączko może znajdować się na poziomie otaczających kości lub nieznacznie się zmieniać zależnie od pozycji i zachowania dziecka.
Nieprawidłowym objawem w kontekście odwodnienia jest przede wszystkim wyraźnie zapadnięte, a nie „spłaszczone” ciemiączko.
Z kolei uwypuklone, napięte ciemiączko może mieć zupełnie inne przyczyny i również wymagać pilnej oceny, szczególnie jeśli dziecko ma gorączkę lub jest w złym stanie ogólnym.
Objawy ciężkiego odwodnienia
W miarę nasilania się odwodnienia stan dziecka może szybko się pogarszać.
Do niepokojących objawów należą:
- wyraźna senność lub trudności z wybudzeniem,
- znaczne osłabienie reakcji na otoczenie,
- bardzo mała ilość moczu lub brak oddawania moczu,
- zapadnięte oczy,
- wyraźnie zapadnięte ciemiączko,
- blade, marmurkowate, szare lub sine zabarwienie skóry,
- zimne dłonie i stopy,
- szybki oddech,
- przyspieszone bicie serca,
- słaby puls,
- pogarszający się stan ogólny.
Ciężkie odwodnienie może prowadzić do zaburzeń krążenia i wstrząsu. Jest to stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej i często leczenia dożylnego w szpitalu.
Nie należy próbować oceniać stopnia odwodnienia samodzielnie poprzez mierzenie tętna. Prawidłowa częstość pracy serca dziecka zależy od wieku, snu, płaczu, gorączki i wielu innych czynników.
Najczęstsze przyczyny odwodnienia u niemowląt
Najczęstszą przyczyną nagłej utraty dużej ilości płynów u małych dzieci jest infekcja przewodu pokarmowego przebiegająca z biegunką i wymiotami.
Do innych możliwych przyczyn należą:
- gorączka,
- zmniejszone przyjmowanie mleka podczas infekcji,
- częste lub uporczywe wymioty,
- liczne wodniste stolce,
- problemy z karmieniem, ssaniem lub połykaniem,
- przegrzanie i długotrwała ekspozycja na wysoką temperaturę,
- choroby powodujące zwiększone oddawanie moczu,
- niektóre choroby nerek lub zaburzenia metaboliczne.
Nie każda biegunka jest skutkiem zatrucia pokarmowego. U dzieci bardzo częstą przyczyną ostrej biegunki są infekcje wirusowe.
Biegunka i wymioty a odwodnienie
Podczas biegunki i wymiotów dziecko jednocześnie traci wodę oraz elektrolity. Im młodsze dziecko i im częstsze objawy, tym większe ryzyko odwodnienia.
Szczególnie uważnie należy obserwować:
- dzieci poniżej 1. roku życia, a szczególnie poniżej 6. miesiąca,
- niemowlęta z niską masą urodzeniową,
- dzieci z wieloma wodnistymi stolcami w ciągu doby,
- dzieci, które wielokrotnie wymiotują,
- niemowlęta, które podczas choroby przestały być karmione piersią,
- dzieci, które nie są w stanie utrzymać przyjmowanych płynów.
Jeśli biegunce lub wymiotom towarzyszy pogarszający się stan ogólny, zmniejszona ilość moczu, senność lub inne objawy odwodnienia, konieczna jest konsultacja medyczna.
Jak nawadniać niemowlę?
Sposób nawadniania zależy od wieku dziecka, rodzaju karmienia oraz tego, czy występują już objawy odwodnienia.
Jeżeli dziecko ma biegunkę lub wymioty, ale nie wykazuje oznak odwodnienia, zwykle należy kontynuować jego normalne karmienie i częściej proponować płyny odpowiednie do wieku.
Jeśli pojawiają się objawy odwodnienia, zalecanym sposobem doustnego nawadniania jest doustny płyn nawadniający, czyli ORS lub DPN.
Płyn najlepiej podawać często i małymi porcjami. Jeśli dziecko wypije jednorazowo dużą ilość, może łatwiej zwymiotować.
Dokładna ilość płynu potrzebna do wyrównania odwodnienia zależy od masy ciała i stanu dziecka. W przypadku niemowlęcia z objawami odwodnienia sposób nawadniania warto ustalić z lekarzem.
Odwodnienie a karmienie piersią
Podczas biegunki i wymiotów karmienia piersią nie należy przerywać.
Dziecko można przystawiać częściej, zgodnie z jego potrzebami. W przypadku klinicznego odwodnienia karmienie piersią kontynuuje się również podczas podawania doustnego płynu nawadniającego.
U zdrowego niemowlęcia karmionego wyłącznie piersią przed ukończeniem około 6 miesięcy nie podaje się rutynowo dodatkowej wody, również podczas upałów.
Wyjątkiem jest sytuacja choroby, w której lekarz zaleci odpowiednie leczenie, na przykład doustny płyn nawadniający.
Odwodnienie a mleko modyfikowane
Jeśli dziecko jest karmione preparatem do żywienia niemowląt i nie wykazuje objawów klinicznego odwodnienia, zwykle kontynuuje się jego dotychczasowe karmienie.
Nie należy samodzielnie rozcieńczać mieszanki większą ilością wody. Nieprawidłowe proporcje preparatu mogą prowadzić do zaburzeń gospodarki elektrolitowej.
Po nawodnieniu dziecka podczas infekcji przewodu pokarmowego zaleca się powrót do mleka przygotowanego w zwykłym, pełnym stężeniu.
Jeśli niemowlę ma już objawy odwodnienia, lekarz może zalecić czasowe zastosowanie doustnego płynu nawadniającego według określonego schematu.
Czy można podawać niemowlęciu wodę?
U niemowląt poniżej około 6. miesiąca życia karmionych prawidłowo mlekiem kobiecym lub preparatem do żywienia niemowląt nie ma potrzeby rutynowego podawania dodatkowej wody.
Woda nie jest również odpowiednim zamiennikiem doustnego płynu nawadniającego podczas odwodnienia. Nie zawiera odpowiednich ilości elektrolitów i glukozy potrzebnych do skutecznego uzupełniania strat powstałych podczas biegunki czy wymiotów.
U starszego niemowlęcia, które rozpoczęło rozszerzanie diety, woda może być zwykłym napojem w ciągu dnia, ale przy klinicznym odwodnieniu nadal podstawą doustnego leczenia jest odpowiednio przygotowany płyn nawadniający.
Doustny płyn nawadniający - kiedy jest potrzebny?
Doustny płyn nawadniający, nazywany ORS lub DPN, zawiera wodę, glukozę i elektrolity w proporcjach ułatwiających ich wchłanianie w jelitach.
Może być stosowany zarówno w celu zapobiegania odwodnieniu u dziecka szczególnie narażonego na utratę płynów, jak i do leczenia łagodnego lub umiarkowanego odwodnienia, jeśli dziecko jest w stanie pić.
Preparat należy przygotowywać dokładnie według instrukcji na opakowaniu. Nie należy:
- dodawać większej lub mniejszej ilości wody niż zalecono,
- dosypywać dodatkowego cukru lub soli,
- zastępować ORS napojem izotonicznym dla dorosłych,
- zastępować go sokiem lub napojem gazowanym.
Jeśli dziecko wymiotuje, płyn można próbować podawać w bardzo małych porcjach i często. Jeśli mimo tego niemowlę nie jest w stanie utrzymać płynów, wymaga oceny medycznej.
Kiedy skontaktować się z lekarzem?
U niemowląt próg do konsultacji powinien być niski, ponieważ odwodnienie może rozwijać się szybciej niż u starszych dzieci.
Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:
- dziecko oddaje wyraźnie mniej moczu niż zwykle,
- ma suche usta i język,
- płacze z niewielką ilością łez lub bez łez,
- ma zapadnięte oczy lub ciemiączko,
- jest wyraźnie bardziej senne lub rozdrażnione niż zwykle,
- odmawia karmienia,
- wielokrotnie wymiotuje,
- ma liczne wodniste stolce,
- nie jest w stanie utrzymać przyjmowanych płynów,
- stan dziecka stopniowo się pogarsza.
Szczególnej uwagi wymaga niemowlę poniżej 6. miesiąca życia.
U dziecka poniżej 3. miesiąca życia temperatura 38°C lub wyższa również wymaga pilnej konsultacji medycznej, niezależnie od podejrzenia odwodnienia.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?
Natychmiastowej oceny wymaga dziecko, które:
- jest bardzo senne, wiotkie lub trudno je obudzić,
- przestaje prawidłowo reagować na otoczenie,
- ma bladą, szarą, siną lub marmurkowatą skórę,
- ma zimne kończyny i wyraźnie pogarszający się stan,
- oddycha bardzo szybko lub ma trudności z oddychaniem,
- nie jest w stanie pić ani ssać,
- nie utrzymuje żadnych przyjmowanych płynów,
- ma zielone wymioty,
- ma krew w stolcu,
- ma zaburzenia świadomości lub drgawki.
Takie objawy mogą oznaczać ciężkie odwodnienie, wstrząs albo inną poważną chorobę i nie powinny być leczone wyłącznie w domu.
Podsumowanie
Do najważniejszych oznak odwodnienia u niemowlaka należą rzadsze oddawanie moczu, suche usta, mniej łez podczas płaczu, zapadnięte oczy lub ciemiączko oraz zmiana zachowania, na przykład nietypowa senność albo rozdrażnienie.
Najczęściej do odwodnienia dochodzi podczas biegunki, wymiotów lub znacznego ograniczenia przyjmowania mleka w czasie choroby. Niemowlęta, szczególnie poniżej 6. miesiąca, są bardziej narażone na szybkie pogorszenie stanu.
Podczas choroby należy kontynuować karmienie piersią. Mleka modyfikowanego nie należy rozcieńczać, a przy objawach odwodnienia podstawowym sposobem nawadniania doustnego jest odpowiednio przygotowany płyn ORS/DPN. Jeśli dziecko jest bardzo senne, nie pije, nie oddaje moczu, ma zimną lub marmurkowatą skórę albo problemy z oddychaniem, potrzebuje pilnej pomocy medycznej.