Niepłodność nie zawsze daje charakterystyczne objawy. U części kobiet i mężczyzn pierwszym sygnałem jest dopiero brak ciąży mimo regularnego współżycia bez antykoncepcji.
Według WHO niepłodność jest chorobą żeńskiego lub męskiego układu rozrodczego definiowaną jako brak ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez zabezpieczenia. W praktyce diagnostykę rozpoczyna się jednak wcześniej między innymi ze względu na wiek kobiety lub występowanie chorób i objawów mogących wpływać na płodność.
Czym jest niepłodność?
Przyczyna trudności z uzyskaniem ciąży może leżeć po stronie kobiety, mężczyzny, obu osób jednocześnie albo pozostać niewyjaśniona mimo przeprowadzonej diagnostyki.
Dlatego diagnostyka niepłodności nie powinna koncentrować się wyłącznie na kobiecie. Jeśli para stara się o ciążę, ocenę płodności obojga partnerów warto prowadzić równolegle.
Wyróżnia się także:
- niepłodność pierwotną - gdy wcześniej nie udało się uzyskać ciąży,
- niepłodność wtórną - gdy trudności z poczęciem pojawiają się po wcześniejszej ciąży.
Jakie objawy mogą sugerować problem z płodnością u kobiet?
Nie istnieje jeden zestaw objawów pozwalający rozpoznać niepłodność. Niektóre dolegliwości mogą jednak wskazywać na choroby, które utrudniają zajście w ciążę.
Wcześniejszej konsultacji wymagają szczególnie:
- bardzo nieregularne miesiączki,
- brak miesiączki,
- cykle krótsze niż około 25 dni,
- krwawienia między miesiączkami,
- objawy mogące wskazywać na zaburzenia owulacji,
- silne bóle miesiączkowe, szczególnie jeśli utrudniają codzienne funkcjonowanie,
- ból podczas współżycia,
- znana lub podejrzewana endometrioza,
- przebyte zapalenie narządów miednicy mniejszej,
- przebyte operacje w obrębie miednicy lub jamy brzusznej.
Silny ból miesiączkowy i ból podczas stosunku mogą występować między innymi w endometriozie, ale nie są wystarczające do jej rozpoznania.
Nagłe znaczne zmiany masy ciała, niedowaga, otyłość lub bardzo intensywny wysiłek fizyczny mogą u części kobiet zaburzać cykl i owulację, ale również nie oznaczają automatycznie niepłodności.
Nawracające typowe infekcje pochwy nie powinny być przedstawiane jako bezpośrednia przyczyna zrostów jajowodów. Znaczenie dla płodności mają natomiast przede wszystkim nieleczone zakażenia przenoszone drogą płciową, które mogą prowadzić do zapalenia narządów miednicy mniejszej i uszkodzenia jajowodów.
Czy nieregularne miesiączki oznaczają brak owulacji?
Nieregularne cykle mogą sugerować zaburzenia owulacji, ale nie pozwalają samodzielnie stwierdzić jej braku.
Z kolei u większości kobiet mających regularne cykle trwające około 21-35 dni nie ma potrzeby wykonywania dodatkowych badań tylko po to, aby rutynowo potwierdzić owulację.
Pomiar temperatury ciała, obserwacja śluzu szyjkowego czy domowe testy owulacyjne mogą pomagać w określeniu okresu płodnego, ale nie są pełną diagnostyką zaburzeń owulacji.
Jeśli potwierdzenie owulacji jest potrzebne, lekarz może dobrać odpowiednie badanie na podstawie długości cyklu i wywiadu. Nie ma jednej wartości progesteronu ani jednego domowego objawu, który samodzielnie rozpoznaje niepłodność.
Jakie objawy mogą towarzyszyć niepłodności u mężczyzn?
Niepłodność męska bardzo często nie powoduje żadnych zauważalnych objawów. Mężczyzna może czuć się zdrowy i mieć prawidłowe życie seksualne, mimo nieprawidłowych parametrów nasienia.
Warto jednak powiedzieć lekarzowi o takich problemach jak:
- trudności z erekcją,
- problemy z ejakulacją,
- znaczne obniżenie libido,
- ból, obrzęk lub wyczuwalna zmiana w obrębie jąder,
- przebyte wnętrostwo,
- urazy lub operacje jąder i dróg moczowo-płciowych,
- przebyte infekcje lub leczenie onkologiczne,
- stosowanie testosteronu lub steroidów anabolicznych.
Zaburzenia erekcji czy libido mogą mieć wiele przyczyn i nie oznaczają automatycznie zaburzeń hormonalnych.
Również mała objętość ejakulatu nie oznacza po prostu małej liczby plemników. Objętość nasienia jest jednym z parametrów badania, ale liczbę plemników ocenia się osobno.
Jak diagnozuje się niepłodność?
Nie istnieje jedno badanie, które odpowiada na pytanie: „czy jestem płodna lub płodny?”. Diagnostyka składa się z kilku elementów i jest dobierana do wieku, historii medycznej, długości starań oraz wyników pierwszych badań.
Podstawowa ocena obejmuje zazwyczaj:
- dokładny wywiad medyczny i dotyczący płodności,
- ocenę owulacji u kobiety, jeśli jest potrzebna,
- ocenę budowy macicy i jajników,
- ocenę drożności jajowodów, gdy istnieją wskazania,
- badanie nasienia partnera.
Diagnostyka kobiety i mężczyzny powinna odbywać się równolegle, jeśli para stara się o ciążę.
Jakie badania wykonuje się u kobiety?
Zakres badań zależy od wywiadu i objawów. Nie każda kobieta potrzebuje od razu szerokiego panelu hormonalnego.
W diagnostyce mogą znaleźć się:
- USG przezpochwowe oceniające macicę i jajniki,
- badania hormonalne, jeśli wywiad sugeruje zaburzenia owulacji lub inne zaburzenia endokrynologiczne,
- ocena drożności jajowodów, na przykład za pomocą histerosalpingografii lub sonohisterografii,
- badania rezerwy jajnikowej w określonych wskazaniach,
- dodatkowe badania wynikające z podejrzenia konkretnej choroby.
FSH, LH, estradiol, prolaktyna czy hormony tarczycy nie są automatycznie potrzebne w takim samym zestawie każdej osobie.
Na przykład rutynowe oznaczanie prolaktyny nie jest zalecane w podstawowej diagnostyce bez objawów lub innych wskazań klinicznych.
Badania genetyczne również wykonuje się w określonych sytuacjach, a nie rutynowo u każdej osoby rozpoczynającej diagnostykę.
Jakie badania wykonuje się u mężczyzny?
Jednym z podstawowych badań jest analiza nasienia.
Ocenia się w niej między innymi:
- objętość ejakulatu,
- koncentrację i całkowitą liczbę plemników,
- ruchliwość plemników,
- ich morfologię.
Pojedynczy nieprawidłowy parametr nie pozwala jednak dokładnie określić, czy mężczyzna jest płodny lub niepłodny. Wyniki nasienia są zmienne, a znaczenie rośnie, gdy jednocześnie nieprawidłowych jest kilka parametrów.
Jeżeli wynik jest nieprawidłowy, lekarz może zalecić jego powtórzenie oraz konsultację andrologiczną lub urologiczną.
Badania hormonalne u mężczyzny, takie jak testosteron czy FSH, nie są obowiązkowym pierwszym badaniem u każdego pacjenta. Wykonuje się je przede wszystkim wtedy, gdy wyniki nasienia, objawy lub badanie lekarskie sugerują zaburzenia hormonalne.
Czy AMH jest testem płodności?
Nie. Oznaczenie AMH jest często określane potocznie jako „badanie płodności”, ale takie sformułowanie jest mylące.
AMH oraz liczba pęcherzyków antralnych w USG pomagają ocenić rezerwę jajnikową, czyli przede wszystkim przewidywaną liczbę komórek jajowych dostępnych podczas stymulacji jajników.
Nie pokazują bezpośrednio jakości komórek jajowych i nie pozwalają przewidzieć, czy kobieta bez rozpoznanej niepłodności zajdzie naturalnie w ciążę.
Niski wynik AMH nie jest więc równoznaczny z niepłodnością, a prawidłowy wynik nie gwarantuje ciąży.
Po jakim czasie starań zgłosić się do lekarza?
Jeśli nie ma znanych czynników mogących wpływać na płodność, aktualne zalecenia wskazują:
- przed 35. rokiem życia - rozpoczęcie diagnostyki po 12 miesiącach regularnych starań bez ciąży,
- od 35. roku życia - po 6 miesiącach bezskutecznych starań,
- po 40. roku życia - warto omówić diagnostykę z lekarzem od razu, bez czekania kolejnych miesięcy.
Próg wieku odnosi się przede wszystkim do wieku kobiety, ponieważ wraz z wiekiem wyraźnie zmniejsza się prawdopodobieństwo naturalnego poczęcia i jakość komórek jajowych.
Kiedy nie warto czekać 6 lub 12 miesięcy?
Diagnostykę warto rozpocząć wcześniej, jeśli istnieje znany czynnik, który może ograniczać płodność.
Należą do nich między innymi:
- nieregularne miesiączki, brak miesiączki lub bardzo krótkie cykle,
- znana lub podejrzewana endometrioza,
- podejrzenie choroby macicy lub jajowodów,
- przebyte zapalenie narządów miednicy mniejszej,
- wcześniejsze operacje w obrębie miednicy,
- leczenie onkologiczne mogące wpływać na rezerwę jajnikową lub produkcję plemników,
- podejrzenie niepłodności męskiej,
- zaburzenia erekcji lub ejakulacji utrudniające współżycie,
- znane choroby genetyczne mogące wpływać na płodność.
Nie trzeba czekać do spełnienia formalnego kryterium 12 miesięcy, jeśli już wcześniej wiadomo, że istnieje medyczna przyczyna mogąca utrudniać uzyskanie ciąży.
Podsumowanie
Niepłodność często nie daje charakterystycznych objawów. U kobiet uwagę mogą zwrócić między innymi zaburzenia miesiączkowania, podejrzenie endometriozy lub chorób jajowodów, a u mężczyzn problemy seksualne, choroby jąder lub nieprawidłowy wynik badania nasienia.
Podstawowa diagnostyka powinna obejmować równoległą ocenę obu partnerów, w tym ocenę owulacji i dróg rodnych kobiety oraz badanie nasienia mężczyzny. Jeśli kobieta ma mniej niż 35 lat, diagnostykę zwykle rozpoczyna się po 12 miesiącach starań, od 35. roku życia po 6 miesiącach, a po 40. roku życia warto zgłosić się po poradę od razu. Przy znanych czynnikach ryzyka nie trzeba czekać tak długo.