Napięcie mięśniowe jest jednym z elementów ocenianych podczas rozwoju niemowlęcia. Jeśli jest zbyt niskie, dziecko może sprawiać wrażenie bardzo wiotkiego i mieć trudności z utrzymywaniem pozycji przeciwko sile grawitacji. Zbyt wysokie napięcie może natomiast powodować nadmierną sztywność i ograniczać swobodę ruchu.
Hipotonia i hipertonia nie są samodzielnymi chorobami, lecz objawami, które mogą mieć bardzo różne przyczyny. Nieprawidłowe napięcie powinno być oceniane przez specjalistę w połączeniu z rozwojem ruchowym, odruchami i ogólnym stanem zdrowia dziecka.
Czym jest napięcie mięśniowe u niemowlęcia?
Napięcie mięśniowe to stopień napięcia obecnego w mięśniach również wtedy, gdy nie wykonujemy świadomego ruchu. Pozwala utrzymywać pozycję ciała i przygotowuje mięśnie do ruchu.
W badaniu lekarz ocenia między innymi opór mięśni podczas biernego poruszania kończynami, postawę dziecka, kontrolę głowy, sposób poruszania się oraz odruchy.
Napięcie mięśniowe nie jest tym samym co siła mięśni. Dziecko może mieć obniżone napięcie i jednocześnie różny stopień osłabienia mięśni, dlatego ocena powinna obejmować cały układ ruchu i układ nerwowy.
Noworodki naturalnie przyjmują bardziej zgiętą pozycję kończyn. Wraz z dojrzewaniem układu nerwowego wzorce ruchowe zmieniają się i dziecko stopniowo uzyskuje coraz lepszą kontrolę nad swoim ciałem.
Hipotonia i hipertonia - czym się różnią?
Hipotonia, czyli obniżone napięcie mięśniowe
Hipotonia oznacza nieprawidłowo mały opór mięśni podczas ruchu biernego. Niemowlę może sprawiać wrażenie bardziej wiotkiego, mieć trudności z kontrolą głowy albo z utrzymywaniem pozycji przeciwko grawitacji.
Możliwe cechy obejmują między innymi:
- wyraźną wiotkość podczas podnoszenia dziecka,
- słabszą kontrolę głowy,
- trudności z osiąganiem kolejnych umiejętności ruchowych,
- mniejszą aktywność ruchową,
- czasem problemy z karmieniem lub połykaniem.
Hipertonia, czyli podwyższone napięcie mięśniowe
Hipertonia oznacza nadmierne napięcie mięśni, które może powodować sztywność i ograniczać zakres ruchu.
Rodzic może zauważyć między innymi:
- wyraźną sztywność kończyn,
- trudność z rozluźnianiem rąk lub nóg,
- częste zaciskanie dłoni, jeśli utrzymuje się wraz z innymi objawami,
- ograniczoną swobodę ruchu,
- nietypowe ułożenie ciała,
- wyraźną przewagę jednej strony ciała.
Sam pojedynczy objaw nie wystarcza jednak do rozpoznania hipotonii czy hipertonii.
Jakie mogą być przyczyny nieprawidłowego napięcia mięśniowego?
Napięcie mięśniowe jest kontrolowane przez złożony układ obejmujący mózg, rdzeń kręgowy, nerwy, połączenia nerwowo-mięśniowe i same mięśnie. Zaburzenie na różnych poziomach tego układu może wpływać na napięcie.
Przyczyny hipotonii mogą obejmować między innymi:
- zaburzenia rozwoju lub uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego,
- niektóre choroby genetyczne i chromosomalne,
- choroby metaboliczne,
- choroby nerwowo-mięśniowe,
- choroby mięśni,
- rdzeniowy zanik mięśni i inne choroby neuronów ruchowych,
- niektóre infekcje i ciężkie choroby ogólnoustrojowe,
- wrodzoną niedoczynność tarczycy i inne możliwe przyczyny metaboliczne.
Podwyższone napięcie częściej wiąże się z zaburzeniem funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Może występować między innymi u części dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, po uszkodzeniach mózgu lub w przebiegu innych zaburzeń neurologicznych.
Nie u każdego dziecka udaje się od razu wskazać jedną przyczynę. Napięcie jest objawem, dlatego czasami potrzebna jest szersza diagnostyka.
Czy przebieg ciąży i porodu ma znaczenie?
Niektóre wydarzenia w okresie ciąży, porodu i okresie noworodkowym mogą zwiększać ryzyko problemów neurologicznych lub rozwojowych, które z kolei mogą wiązać się z nieprawidłowym napięciem mięśniowym.
Większej obserwacji mogą wymagać między innymi dzieci:
- urodzone przedwcześnie,
- z bardzo niską masą urodzeniową,
- po przebytym niedotlenieniu lub encefalopatii noworodkowej,
- po ciężkich infekcjach wpływających na układ nerwowy,
- z niektórymi wadami lub chorobami genetycznymi,
- po ciężkiej hiperbilirubinemii prowadzącej do powikłań neurologicznych.
Nie oznacza to jednak, że wcześniactwo lub trudniejszy poród automatycznie prowadzą do zaburzeń napięcia. Są to czynniki zwiększające potrzebę dokładniejszego monitorowania rozwoju, a nie diagnoza.
Podobnie zwykła żółtaczka noworodkowa nie oznacza ryzyka zaburzeń napięcia. Problemem może być dopiero bardzo wysokie stężenie bilirubiny prowadzące do uszkodzenia układu nerwowego.
Czy sposób pielęgnacji może powodować zaburzenia napięcia?
Nieprawidłowe noszenie, przewijanie czy ubieranie dziecka nie są uznawane za przyczynę hipotonii ani hipertonii.
Prawidłowe, delikatne obchodzenie się z niemowlęciem jest oczywiście ważne dla jego komfortu i daje możliwość swobodnego ruchu, ale rodzice nie powinni otrzymywać komunikatu, że niewłaściwa technika pielęgnacji spowodowała zaburzenie neurologiczne.
W codziennym funkcjonowaniu warto:
- zapewniać dziecku możliwość swobodnego ruchu na bezpiecznej powierzchni,
- regularnie układać czuwające dziecko na brzuchu pod nadzorem,
- zmieniać stronę, z której podchodzimy i podajemy zabawki,
- unikać długiego przebywania w jednej pozycji w foteliku, bujaku czy leżaczku,
- nie wymuszać pozycji, do których dziecko nie jest jeszcze gotowe.
Jeśli fizjoterapeuta zaleci określony sposób noszenia czy zabawy, jego celem jest wspieranie funkcji dziecka, a nie usuwanie „błędów wychowawczych”.
Jak obserwować rozwój ruchowy niemowlęcia?
Rozwój ruchowy nie odbywa się według identycznego kalendarza u wszystkich dzieci. Kamienie milowe pomagają zauważyć ogólny kierunek rozwoju, ale nie są datami egzaminu.
Według aktualnych materiałów CDC większość dzieci:
- około 4. miesiąca stabilnie utrzymuje głowę podczas trzymania i podpiera się na przedramionach w leżeniu na brzuchu,
- około 6. miesiąca przewraca się z brzucha na plecy, podpiera na wyprostowanych rękach i wspiera rękami podczas siedzenia,
- około 9. miesiąca samodzielnie przyjmuje pozycję siedzącą i siedzi bez podparcia,
- około 12. miesiąca podciąga się do stania i porusza przy meblach,
- około 15. miesiąca wykonuje kilka samodzielnych kroków,
- około 18. miesiąca chodzi bez podtrzymywania.
Są to orientacyjne kamienie milowe, osiągane przez większość dzieci w danym wieku. Nie wszystkie dzieci wykonują poszczególne czynności dokładnie w tej samej kolejności i w tym samym tygodniu życia.
U wcześniaków rozwój w pierwszych latach należy interpretować z uwzględnieniem wieku skorygowanego.
Jakie objawy mogą wskazywać na nieprawidłowe napięcie?
Rodzic nie musi umieć samodzielnie rozpoznać hipotonii czy hipertonii. Warto natomiast zwracać uwagę na sposób poruszania się dziecka.
Konsultacji mogą wymagać między innymi:
- wyraźna wiotkość dziecka,
- utrzymująca się nadmierna sztywność,
- bardzo słaba kontrola głowy w stosunku do wieku,
- wyraźne ograniczenie ruchów kończyn,
- stała asymetria ruchów lub ułożenia,
- regularne używanie jednej strony ciała znacznie częściej niż drugiej we wczesnym niemowlęctwie,
- trudność z osiąganiem kolejnych kamieni milowych,
- nietypowe ruchy lub powtarzające się prężenie,
- problemy z karmieniem i połykaniem współistniejące z wiotkością,
- utrata wcześniej zdobytych umiejętności.
Szczególnie utrata umiejętności, które dziecko wcześniej posiadało, powinna być szybko omówiona z lekarzem.
Jak diagnozuje się zaburzenia napięcia mięśniowego?
Rozpoznania nie powinno się stawiać wyłącznie na podstawie jednego zachowania zaobserwowanego przez rodzica.
Ocena może obejmować:
- wywiad dotyczący ciąży, porodu i okresu noworodkowego,
- ocenę dotychczasowego rozwoju dziecka,
- badanie neurologiczne,
- ocenę napięcia, siły mięśniowej, odruchów i symetrii ruchu,
- standaryzowaną ocenę rozwoju ruchowego.
W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zalecić dodatkowe badania, na przykład laboratoryjne, genetyczne lub obrazowe.
U dzieci z ryzykiem zaburzeń neurologicznych stosuje się także specjalistyczne narzędzia, takie jak Hammersmith Infant Neurological Examination, General Movements Assessment czy testy oceniające rozwój ruchowy.
Apgar a napięcie mięśniowe
Napięcie mięśniowe jest jednym z pięciu elementów skali Apgar ocenianej bezpośrednio po porodzie.
Skala Apgar służy jednak przede wszystkim do szybkiej oceny stanu noworodka po urodzeniu. Pojedynczy wynik nie diagnozuje hipotonii czy hipertonii i nie powinien być wykorzystywany do przewidywania przyszłego rozwoju neurologicznego konkretnego dziecka.
Kiedy potrzebna jest fizjoterapia?
Nie każde dziecko z niewielką różnicą w tempie rozwoju potrzebuje rehabilitacji.
Jeśli jednak ocena wykazuje nieprawidłowe napięcie lub opóźnienie motoryczne, fizjoterapeuta dziecięcy może pomóc dobrać aktywności wspierające konkretne funkcje dziecka.
Współczesne podejście do terapii dzieci z hipotonią koncentruje się przede wszystkim na:
- aktywnym ruchu dziecka,
- osiąganiu praktycznych celów,
- zabawie i codziennych aktywnościach,
- rozwijaniu samodzielnej mobilności,
- włączaniu zaleceń w zwykłe czynności wykonywane w domu.
Terapia powinna być dostosowana do rozpoznania i rzeczywistych potrzeb dziecka, a nie prowadzona wyłącznie po to, aby „poprawić napięcie”.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Warto omówić rozwój dziecka z pediatrą, jeśli rodzic obserwuje wyraźną wiotkość, sztywność, asymetrię albo opóźnienie rozwoju ruchowego. Nie trzeba czekać do 3. miesiąca życia, jeśli coś budzi niepokój.
Pilniejszej oceny wymagają sytuacje, gdy dziecko:
- traci wcześniej nabyte umiejętności,
- ma nagle wyraźnie zmniejszoną aktywność lub napięcie,
- ma trudności z oddychaniem, karmieniem lub połykaniem,
- ma drgawki lub powtarzające się nietypowe ruchy,
- jest bardzo wiotkie i trudno utrzymuje głowę oraz tułów,
- ma wyraźną, utrwaloną sztywność lub ograniczenie ruchów,
- porusza jedną stroną ciała znacznie mniej niż drugą.
W zależności od objawów pediatra może skierować dziecko do neurologa dziecięcego, fizjoterapeuty, genetyka lub innego specjalisty.
Podsumowanie
Nieprawidłowe napięcie mięśniowe u niemowlęcia może przyjmować postać hipotonii, czyli obniżonego napięcia, albo hipertonii, czyli nadmiernej sztywności. Oba stany są objawami i mogą mieć różne przyczyny związane z układem nerwowym, mięśniami, chorobami genetycznymi, metabolicznymi lub innymi problemami zdrowotnymi.
Rodzice nie powodują zaburzeń napięcia poprzez sposób przewijania czy noszenia dziecka. Najważniejsza jest obserwacja całego rozwoju, regularne kontrole pediatryczne i szybka konsultacja, jeśli pojawia się wyraźna wiotkość, sztywność, asymetria, opóźnienie lub utrata wcześniej zdobytych umiejętności.