Wybiórczość pokarmowa jest częsta u małych dzieci. Dziecko może przez pewien czas odrzucać produkty, które wcześniej jadło, nie chcieć próbować nowych smaków albo domagać się kilku tych samych potraw. Szczególnie między 2. a 6. rokiem życia może być to naturalny etap rozwoju.
Nie oznacza to jednak, że każdą odmowę jedzenia należy ignorować. Nagła utrata apetytu, problemy ze wzrastaniem, ból podczas jedzenia, krztuszenie się lub bardzo ograniczony repertuar produktów mogą wymagać konsultacji z pediatrą lub innym specjalistą.
Dlaczego dziecko nie chce jeść?
Apetyt dziecka nie jest codziennie taki sam. Może zmieniać się zależnie od tempa wzrostu, aktywności, samopoczucia, snu i tego, ile dziecko zjadło wcześniej.
Do częstych przyczyn mniejszego apetytu należą:
- naturalna wybiórczość związana z wiekiem,
- zbyt częste przekąski pomiędzy posiłkami,
- duża ilość napojów dostarczających energii,
- zbyt duże porcje,
- zmęczenie,
- stres lub napięta atmosfera podczas posiłku,
- infekcja lub inne przejściowe pogorszenie samopoczucia,
- zaparcia, ból jamy ustnej, gardła lub brzucha,
- trudności związane z konsystencją, zapachem lub innymi cechami jedzenia.
Jednorazowa odmowa obiadu albo kilka dni mniejszego apetytu u dziecka, które poza tym czuje się dobrze, zwykle nie oznaczają choroby. Warto obserwować dziecko i patrzeć na sposób jedzenia w dłuższej perspektywie, a nie oceniać jego dietę na podstawie jednego posiłku.
Czy wybredność może być normalnym etapem rozwoju?
Około 2. roku życia często pojawia się neofobia żywieniowa, czyli niechęć do próbowania nowych produktów. Dziecko może także zacząć odrzucać jedzenie, które wcześniej lubiło.
Taki etap najczęściej występuje pomiędzy 2. a 6. rokiem życia i u wielu dzieci stopniowo przemija.
Typowe zachowania mogą obejmować:
- jedzenie tylko kilku ulubionych produktów przez pewien czas,
- odmowę spróbowania nowej potrawy,
- niechęć do określonej konsystencji,
- niechęć do produktów, które dotykają się na talerzu,
- odrzucenie produktu, który jeszcze niedawno był chętnie jedzony.
Sama obecność takich zachowań nie oznacza zaburzenia odżywiania.
Jak zachęcić dziecko do jedzenia bez presji?
Jedną z najważniejszych zasad jest rozdzielenie odpowiedzialności podczas posiłku.
Dorosły decyduje przede wszystkim:
- co zostanie podane,
- kiedy odbędzie się posiłek,
- gdzie dziecko będzie jadło.
Dziecko powinno natomiast mieć możliwość zdecydowania:
- czy chce zjeść podane jedzenie,
- których produktów spróbuje,
- ile zje.
Nie warto namawiać do „jeszcze jednej łyżeczki”, karmić dziecka podczas oglądania bajki tylko po to, aby zjadło więcej, ani uzależniać deseru od zjedzenia warzyw.
Presja, kary i nagrody związane z jedzeniem mogą zwiększać napięcie przy stole i utrwalać niechęć do niektórych produktów.
Regularne posiłki i przekąski
Dziecko, które regularnie podjada pomiędzy posiłkami, może po prostu nie zdążyć zgłodnieć przed obiadem lub kolacją.
U dzieci około 2. roku życia i starszych można stopniowo budować rytm obejmujący około 4–5 posiłków dziennie, w tym 3 większe i 1–2 mniejsze posiłki lub przekąski. Przerwy między nimi zwykle pozwalają dziecku ponownie odczuć głód.
Pomiędzy posiłkami najlepiej nie proponować ciągle chrupek, herbatników, owoców czy innych drobnych przekąsek tylko dlatego, że dziecko niewiele zjadło wcześniej.
Regularność nie oznacza jednak sztywnego harmonogramu co do minuty. Rytm należy dopasować do wieku, aktywności i potrzeb konkretnego dziecka.
Jak duża powinna być porcja?
Porcje dla małego dziecka są znacznie mniejsze niż dla osoby dorosłej. Duża ilość jedzenia na talerzu może być przytłaczająca, szczególnie dla dziecka, które ostrożnie podchodzi do posiłków.
Lepiej zacząć od niewielkiej porcji i pozwolić dziecku poprosić o dokładkę.
Nie trzeba też oczekiwać, że dziecko każdego dnia będzie jadło identyczną ilość. Apetyt dzieci naturalnie się zmienia.
Jeżeli dziecko prawidłowo rośnie, rozwija się i ma energię do codziennych aktywności, wielkość pojedynczego posiłku często jest mniej istotna niż ogólna jakość diety w dłuższym okresie.
Jak wprowadzać nowe produkty?
Odrzucenie produktu przy pierwszej próbie nie oznacza, że dziecko go nie polubi.
Małe dzieci mogą potrzebować wielu kontaktów z tym samym jedzeniem, zanim zdecydują się go spróbować lub zaakceptować. Niektóre źródła wskazują około 8–10 ekspozycji, a u części dzieci potrzeba ich jeszcze więcej.
Ekspozycja nie oznacza jednak obowiązku zjedzenia produktu.
Dziecko może najpierw:
- zobaczyć produkt na stole,
- mieć go na swoim talerzu,
- dotknąć go,
- powąchać,
- polizać lub ugryźć,
- a dopiero później zdecydować się go zjeść.
Nowy produkt warto podawać razem z przynajmniej jednym elementem posiłku, który dziecko zna i akceptuje.
Jeśli odmawia, najlepiej spokojnie zakończyć próbę i zaproponować ten produkt ponownie innego dnia.
Słodycze, przekąski i napoje a apetyt
Duża ilość przekąsek oraz słodzonych napojów może zmniejszać apetyt na główne posiłki. Nie trzeba jednak przedstawiać słodyczy jako zakazanego jedzenia ani używać ich jako nagrody.
Podstawowym napojem dziecka powinna być woda. W zależności od wieku ważnym elementem diety może być również mleko.
Całe owoce są lepszym codziennym wyborem niż sok. Soki nie są potrzebne niemowlętom przed ukończeniem 1. roku życia, a u starszych dzieci powinny być podawane w ograniczonej ilości.
Nie ma potrzeby zastępować słodzonych napojów „niesłodzonymi herbatkami” jako podstawowym sposobem nawadniania. Najprostszym wyborem pomiędzy posiłkami jest woda.
Dzieci poniżej 2. roku życia nie powinny otrzymywać produktów z dodatkiem cukru jako regularnego elementu diety. U starszych dzieci również warto ograniczać ilość cukrów dodanych.
Wspólne jedzenie i gotowanie
Dzieci uczą się także przez obserwację. Jeśli widzą rodziców lub rodzeństwo jedzących różnorodne produkty, mają więcej okazji do oswojenia się z nimi.
Warto, jeśli jest to możliwe, regularnie jeść wspólnie przy stole, bez komentowania, ile dziecko zjadło.
Pomocne może być również zaangażowanie dziecka w przygotowanie jedzenia. Zależnie od wieku może ono:
- umyć warzywa,
- wybrać jeden z dwóch dodatków do posiłku,
- wymieszać składniki,
- położyć produkty na talerzu,
- pomóc nakryć do stołu.
Nie należy jednak oczekiwać, że dziecko na pewno zje potrawę tylko dlatego, że pomagało ją przygotować. Sama możliwość kontaktu z jedzeniem może już być wartościowym doświadczeniem.
Co podawać wybrednemu dziecku?
Nie istnieje specjalna „dieta dla niejadka”. Podstawą powinna być różnorodna dieta dostosowana do wieku dziecka i jego możliwości jedzenia.
W kolejnych posiłkach warto proponować produkty z różnych grup, między innymi:
- warzywa i owoce,
- produkty zbożowe,
- mleko i produkty mleczne lub odpowiednie zamienniki,
- jaja, mięso, ryby, nasiona roślin strączkowych i inne źródła białka,
- źródła tłuszczów odpowiednich dla wieku.
Produkty należy podawać w formie bezpiecznej dla wieku i umiejętności dziecka.
Nie trzeba każdego dnia przygotowywać osobnego dania tylko dlatego, że dziecko odmówiło rodzinnego posiłku. Warto jednak zadbać, aby na stole znajdował się przynajmniej jeden produkt, który dziecko zna i zwykle akceptuje.
Kolorowe podanie czy układanie jedzenia w ciekawe kształty może być elementem zabawy, ale nie jest konieczne. Celem powinno być stopniowe budowanie spokojnej relacji z jedzeniem, a nie przekonanie dziecka do zjedzenia konkretnej liczby kęsów.
Kiedy brak apetytu lub wybiórczość wymagają konsultacji?
Wybredność jest częsta, ale czasami problemy z jedzeniem wykraczają poza typowy etap rozwojowy.
Warto skonsultować się z pediatrą, jeśli:
- dziecko traci na masie ciała lub nie rośnie zgodnie z dotychczasowym torem wzrastania,
- dieta jest bardzo ograniczona i dziecko odrzuca całe grupy produktów,
- podejrzewasz niedobory składników odżywczych,
- dziecko regularnie krztusi się, kaszle lub ma trudności z połykaniem podczas jedzenia,
- jedzenie wywołuje ból, wymioty lub inne wyraźne dolegliwości,
- dziecko ma duże trudności z przechodzeniem na konsystencje odpowiednie dla wieku,
- odczuwa silny lęk przed jedzeniem lub konkretnymi produktami,
- odmowa jedzenia znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie dziecka i rodziny,
- utrata apetytu pojawiła się nagle i towarzyszą jej gorączka, znaczne osłabienie, ból, wymioty, biegunka lub inne objawy choroby.
Znaczna i długotrwała wybiórczość może w niektórych przypadkach być związana z pediatrycznym zaburzeniem karmienia, trudnościami dotyczącymi umiejętności jedzenia albo zaburzeniem polegającym na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów. W takich sytuacjach potrzebna może być szersza ocena obejmująca stan zdrowia, rozwój, sposób żywienia i funkcjonowanie podczas posiłków.
Podsumowanie
Wybredność żywieniowa jest częstym etapem rozwoju i szczególnie pomiędzy 2. a 6. rokiem życia nie musi świadczyć o problemie zdrowotnym. Zamiast przekonywać dziecko do jedzenia, warto zadbać o regularne posiłki, spokojną atmosferę, niewielkie porcje i wielokrotne proponowanie różnych produktów bez presji.
Rodzic odpowiada za to, co i kiedy pojawia się na stole, a dziecko powinno mieć możliwość zdecydowania, czy i ile zje. Konsultacji wymaga natomiast wybiórczość, która wpływa na wzrastanie, prowadzi do bardzo ograniczonej diety, wiąże się z bólem, trudnościami w połykaniu lub istotnie utrudnia codzienne funkcjonowanie.