Zmiany w składzie mikrobioty obserwuje się między innymi przy atopowym zapaleniu skóry. Sama obecność określonych bakterii nie pozwala jednak rozpoznać choroby, przewidzieć jej przebiegu ani dobrać leczenia bez oceny lekarskiej.
Mikrobiota i mikrobiom – czym się różnią?
Mikrobiota to ogół mikroorganizmów zasiedlających określone miejsce, na przykład skórę lub jelita. Należą do niej między innymi bakterie, grzyby, wirusy i inne drobnoustroje.
Mikrobiom jest pojęciem szerszym. Obejmuje mikroorganizmy, ich materiał genetyczny, wytwarzane przez nie substancje oraz środowisko, w którym funkcjonują.
W codziennym języku oba terminy bywają używane zamiennie. Nie należy natomiast utożsamiać mikrobiomu z zestawem wyłącznie „dobrych bakterii”. Ten ekosystem jest złożony, zmienny i różni się pomiędzy ludźmi oraz poszczególnymi obszarami ciała.
Jak rozwija się mikrobiom skóry niemowlęcia?
Mikrobiom skóry zaczyna intensywnie kształtować się po narodzinach. Jego skład zmienia się wraz z dojrzewaniem skóry i kontaktem dziecka z otoczeniem.
Wpływ mogą mieć między innymi:
- wiek i dojrzałość dziecka,
- miejsce na ciele,
- wilgotność i temperatura skóry,
- kontakt z opiekunami i otoczeniem,
- sposób oczyszczania skóry,
- stosowane kosmetyki i leki,
- przebyte infekcje,
- leczenie antybiotykami.
Rodzaj porodu i sposób karmienia mogą wiązać się z różnicami w mikrobiocie we wczesnym okresie życia, ale nie przesądzają o tym, czy dziecko zachoruje na AZS, alergię albo inną chorobę skóry.
Nie istnieje jeden, dokładnie określony skład „idealnego mikrobiomu” właściwy dla każdego niemowlęcia. Wynik komercyjnego badania mikrobiomu nie powinien samodzielnie stanowić podstawy do zmiany pielęgnacji, diety lub leczenia.
Jaką rolę pełnią mikroorganizmy na skórze?
Mikroorganizmy pozostają w stałym kontakcie z powierzchnią skóry, jej lipidami oraz komórkami układu odpornościowego. Część z nich uczestniczy w utrzymywaniu środowiska ograniczającego nadmierne namnażanie innych drobnoustrojów.
Znaczenie ma jednak nie tylko skład mikrobioty, lecz również:
- szczelność bariery naskórkowej,
- nawilżenie i zawartość lipidów w skórze,
- odczyn powierzchni skóry,
- stan zapalny,
- drapanie i uszkodzenia naskórka,
- działanie leków oraz kosmetyków.
Nieprawidłowy stan skóry może wpływać na mikrobiotę, a zmiany w mikrobiocie mogą oddziaływać na skórę. Zależność ta działa w obu kierunkach, dlatego nie zawsze można ustalić, co było przyczyną, a co skutkiem.
Mikrobiom skóry a atopowe zapalenie skóry
Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, nawrotową chorobą zapalną. Na jej rozwój wpływają między innymi predyspozycje genetyczne, zaburzenia bariery skórnej, odpowiedź immunologiczna i czynniki środowiskowe.
U osób z AZS często obserwuje się mniejszą różnorodność mikroorganizmów podczas zaostrzeń oraz zwiększoną obecność bakterii Staphylococcus aureus. Większa liczba tych bakterii może współwystępować z większym nasileniem zmian.
Nie oznacza to jednak, że każda obecność Staphylococcus aureus jest zakażeniem wymagającym antybiotyku. Skóra może być skolonizowana przez bakterie bez ropy, gorączki i innych objawów aktywnej infekcji.
Podstawą postępowania przy AZS pozostają:
- regularne stosowanie emolientów,
- łagodne oczyszczanie skóry,
- leczenie aktywnego stanu zapalnego zgodnie z zaleceniem lekarza,
- ograniczanie drapania i uszkodzeń skóry,
- leczenie zakażenia wyłącznie wtedy, gdy jest rzeczywiście rozpoznane.
Kosmetyk opisany jako wspierający mikrobiom nie zastępuje miejscowego leku przeciwzapalnego ani leczenia zakażenia.
Mikrobiota jelitowa a AZS
Naukowcy badają tak zwaną oś jelita–skóra, czyli możliwe zależności pomiędzy mikroorganizmami jelitowymi, substancjami wytwarzanymi w jelitach, odpornością i stanem skóry.
W części badań dzieci z AZS różniły się składem mikrobioty jelitowej od dzieci bez choroby. Nie ustalono jednak jednego profilu bakterii, który pozwalałby wiarygodnie przewidzieć rozwój AZS lub wybrać skuteczne leczenie dla konkretnego dziecka.
Zależności obserwowane w badaniach nie oznaczają automatycznie, że:
- dysbioza jelitowa jest bezpośrednią przyczyną AZS,
- zmiana diety wyleczy zmiany skórne,
- probiotyk zapobiegnie zaostrzeniom,
- badanie kału umożliwi rozpoznanie choroby skóry.
Antybiotyki mogą zmieniać mikrobiotę, ale nie należy unikać leczenia zaleconego z powodu potwierdzonego zakażenia. Nieuzasadnione stosowanie antybiotyków jest niewłaściwe, podobnie jak samodzielne przerywanie koniecznej terapii.
Czy probiotyki i prebiotyki pomagają przy AZS?
Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które w konkretnej dawce i określonym wskazaniu mogą przynosić korzyść zdrowotną. Prebiotyki są składnikami wykorzystywanymi przez wybrane mikroorganizmy.
Nie każdy fermentowany produkt jest probiotykiem, a działanie jednego szczepu nie może być automatycznie przypisane innym preparatom.
Wyniki badań dotyczących probiotyków w leczeniu AZS są niespójne. Nie ma obecnie podstaw, aby traktować ogólnodostępny probiotyk jako standardowe leczenie choroby lub zamiennik emolientu i leków przeciwzapalnych.
Suplementu nie należy dobierać wyłącznie na podstawie informacji, że „wspiera mikrobiom”. Znaczenie mają dokładny szczep, dawka, wiek dziecka, stan zdrowia i cel stosowania.
Podawanie probiotyków należy wcześniej omówić z lekarzem szczególnie w przypadku:
- wcześniactwa,
- niedoboru odporności,
- ciężkiej choroby przewlekłej,
- cewnika naczyniowego,
- pobytu dziecka w szpitalu.
Mikrobiom a trądzik niemowlęcy
Mikroorganizmy skóry są badane w różnych postaciach trądziku. Dotyczy to przede wszystkim składu mikrobioty skóry, a nie potwierdzonego wpływu bakterii jelitowych na trądzik u niemowlęcia.
Nie ma podstaw, aby stwierdzić, że dysbioza jelitowa jest przyczyną trądziku niemowlęcego. Nie powinno się również leczyć zmian poprzez probiotyki, restrykcyjną dietę mamy karmiącej ani eliminowanie produktów bez rozpoznanej alergii.
Zmiany przypominające trądzik mogą mieć różne przyczyny. U małych dzieci mogą być mylone między innymi z:
- noworodkową osutką krostkową,
- potówkami,
- łojotokowym zapaleniem skóry,
- zakażeniem,
- podrażnieniem kosmetykiem lub śliną.
Nie należy wyciskać krostek ani stosować preparatów przeciwtrądzikowych przeznaczonych dla nastolatków bez konsultacji z lekarzem.
Mikrobiom a łuszczyca
Łuszczyca jest przewlekłą chorobą zapalną, w której istotne są predyspozycje genetyczne oraz nieprawidłowa aktywacja układu odpornościowego. Badania wykazują różnice w mikrobiocie skóry i jelit u części osób z łuszczycą, ale nie potwierdzają, że mikrobiota niemowlęcia pozwala przewidzieć rozwój choroby wiele lat później.
Nie można obecnie zalecać specjalnej diety, probiotyku lub suplementu niemowlęciu w celu zapobiegania łuszczycy.
Łuszczyca może występować u dzieci, ale zmiany łuszczące się u niemowlęcia znacznie częściej mają inne przyczyny. Rozpoznanie powinien postawić dermatolog.
Jak wspierać skórę dziecka na co dzień?
Nie trzeba „sterylizować” skóry dziecka ani próbować samodzielnie modyfikować jej mikrobiomu. Najważniejsze jest utrzymanie dobrze tolerowanej, prostej pielęgnacji.
Warto:
- myć dziecko w letniej, a nie gorącej wodzie,
- stosować łagodny preparat myjący przeznaczony do wieku i potrzeb skóry,
- unikać intensywnego szorowania, peelingów i szorstkich gąbek,
- delikatnie osuszać skórę przez przykładanie ręcznika,
- regularnie stosować emolient na suchą skórę,
- wprowadzać tylko jeden nowy kosmetyk naraz,
- nie stosować miejscowych antybiotyków i środków odkażających bez wskazania,
- prowadzić leczenie AZS zgodnie z planem ustalonym z lekarzem.
Karmienie piersią, zbilansowana dieta, sen i aktywność są ważnymi elementami zdrowia dziecka. Nie powinny być jednak przedstawiane jako metody leczenia dysbiozy skóry, trądziku, łuszczycy lub AZS.
Stelatopia+ w codziennej pielęgnacji
Krem uzupełniający lipidy Stelatopia+ jest kosmetykiem przeznaczonym do codziennej pielęgnacji suchej skóry ze skłonnością do atopii u niemowląt, dzieci i pozostałych członków rodziny.
Zgodnie z instrukcją należy nakładać go dwa razy dziennie na suchą i oczyszczoną skórę ciała. Formuła zawiera między innymi emolienty, glicerynę oraz alfa-glukanowy oligosacharyd określany przez producenta jako prebiotyk Bioécolia®.
Obecność składnika prebiotycznego nie oznacza, że kosmetyk:
- leczy dysbiozę,
- usuwa bakterie odpowiedzialne za zaostrzenie AZS,
- zapobiega alergii,
- zastępuje leczenie przeciwzapalne,
- zapobiega zakażeniom skóry.
Olejek myjący Stelatopia® może być stosowany do delikatnego oczyszczania ciała i włosów skóry ze skłonnością do atopii. Produkt należy spłukać, a skórę po kąpieli delikatnie osuszyć.
Jeżeli kosmetyk powoduje utrzymujące się pieczenie, pokrzywkę, obrzęk lub wyraźne pogorszenie zmian, należy przerwać jego stosowanie.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Konsultacja z pediatrą lub dermatologiem jest wskazana, gdy:
- zmiany skórne często powracają,
- dziecko intensywnie się drapie,
- świąd utrudnia sen,
- pielęgnacja nie przynosi poprawy,
- wysypka obejmuje dużą powierzchnię ciała,
- zmiany pojawiają się w okolicy oczu,
- rodzic podejrzewa AZS, łuszczycę, alergię lub zakażenie.
Pilnej konsultacji wymagają:
- gorączka i wyraźne pogorszenie samopoczucia,
- ropa lub żółte strupy,
- szybko narastające sączenie,
- ból, obrzęk i ucieplenie skóry,
- liczne bolesne pęcherzyki lub nadżerki,
- szybkie rozszerzanie się zmian,
- problemy z karmieniem lub oddychaniem.
Podsumowanie
Mikrobiom skóry i jelit jest jednym z wielu elementów wpływających na funkcjonowanie organizmu. Jego skład zmienia się we wczesnym okresie życia, ale nie pozwala samodzielnie przewidzieć ani rozpoznać choroby skóry.
Najsilniejsze zależności obserwuje się w atopowym zapaleniu skóry, w którym podczas zaostrzeń często zwiększa się obecność Staphylococcus aureus. Nie każda kolonizacja oznacza jednak zakażenie, a podstawą postępowania pozostają emolienty i odpowiednie leczenie przeciwzapalne.
Związki mikrobioty jelitowej z AZS, trądzikiem i łuszczycą są nadal badane. Probiotyki, suplementy i diety mające „odbudować mikrobiom” nie powinny zastępować diagnostyki, pielęgnacji ani leczenia zaleconego przez lekarza.