Kalendarz rozwoju dziecka

Rozwój dziecka obejmuje wiele równolegle zachodzących zmian: ruchowych, poznawczych, językowych, społecznych i emocjonalnych. Nie przebiega jednak według kalendarza, w którym konkretna umiejętność musi pojawić się dokładnie w określonym tygodniu lub miesiącu.

Pomocne są kamienie milowe, czyli umiejętności osiągane przez większość dzieci do danego wieku. Pozwalają obserwować kierunek rozwoju, ale nie są egzaminem ani samodzielnym narzędziem do stawiania diagnozy.

Czym są fazy rozwoju dziecka?

Rozwój można opisywać poprzez kolejne okresy życia, na przykład:

• okres noworodkowy,
• okres niemowlęcy,
• wczesne dzieciństwo,
• wiek przedszkolny,
• kolejne lata dzieciństwa.

Podział pomaga uporządkować informacje, ale granice pomiędzy poszczególnymi umiejętnościami nie są sztywne. Dziecko może szybciej rozwijać jedną sprawność, a potrzebować więcej czasu na inną.

Znaczenie ma również wcześniactwo, stan zdrowia, słuch, wzrok, możliwości ruchowe i indywidualny przebieg rozwoju.

Czym są kamienie milowe rozwoju?

Kamienie milowe to obserwowalne umiejętności dotyczące między innymi ruchu, komunikacji, zabawy i kontaktu z innymi osobami.

Przykładami są:

• uśmiechanie się w odpowiedzi na kontakt,
• unoszenie głowy,
• sięganie po przedmiot,
• samodzielne siedzenie,
• reagowanie na imię,
• używanie gestów,
• pierwsze słowa,
• samodzielne chodzenie,
• budowanie prostych zdań,
• wspólna zabawa z innymi dziećmi.

Nie wszystkie umiejętności są kamieniami milowymi w tym samym wieku. Przykładowo raczkowanie nie jest obecnie traktowane jako obowiązkowy kamień milowy, który każde zdrowe dziecko musi osiągnąć.

Jakie obszary rozwoju obserwujemy?

Rozwój dziecka warto oceniać całościowo, a nie tylko na podstawie tego, kiedy zaczęło siedzieć czy chodzić.

Rozwój ruchowy

Obejmuje zarówno duże ruchy ciała, takie jak obracanie się, siedzenie, chodzenie i bieganie, jak i precyzyjne ruchy dłoni potrzebne do chwytania, rysowania czy samodzielnego jedzenia.

Rozwój języka i komunikacji

To nie tylko pierwsze słowa. Wcześniej pojawiają się reakcje na głos, gaworzenie, gesty, wskazywanie i naprzemienna komunikacja z opiekunem.

Rozwój poznawczy

Obejmuje sposób uczenia się, rozwiązywania prostych problemów, zapamiętywania, obserwowania zależności i poznawania właściwości przedmiotów.

Rozwój społeczny i emocjonalny

Dotyczy między innymi reagowania na bliskie osoby, inicjowania kontaktu, wyrażania emocji, naśladowania, zabawy z innymi i stopniowego rozwijania samodzielności.

Rozwój noworodka - pierwsze 28 dni

Okres noworodkowy obejmuje pierwsze 28 dni życia. To przede wszystkim czas adaptacji organizmu do funkcjonowania poza organizmem osoby ciężarnej.

Noworodek większość doby przeznacza na sen i karmienie. Jego ruchy są jeszcze w dużej mierze spontaniczne i odruchowe.

Można obserwować między innymi:

• reakcję na głośne dźwięki,
• zainteresowanie bliską twarzą,
• najlepsze skupianie wzroku z niewielkiej odległości,
• odruch ssania, szukania i chwytania,
• obracanie głowy na bok,
• krótkie próby unoszenia głowy podczas leżenia na brzuchu.

Nie ma natomiast potrzeby tworzenia osobnego zestawu obowiązkowych kamieni milowych dla każdego tygodnia życia noworodka.

Rozwój niemowlęcia w pierwszym roku życia

W pierwszym roku rozwój jest bardzo dynamiczny. CDC publikuje checklisty dla 2., 4., 6. i 9. miesiąca oraz dla wieku 1 roku.

Takie punkty orientacyjne są bardziej użyteczne niż przypisywanie konkretnej umiejętności każdemu kolejnemu miesiącowi.

2.-4. miesiąc życia

Do około 2. miesiąca większość dzieci:

• uspokaja się, gdy opiekun do nich mówi lub bierze je na ręce,
• patrzy na twarz,
• reaguje na głośne dźwięki,
• obserwuje poruszającą się osobę,
• przez chwilę przygląda się zabawce,
• unosi głowę podczas leżenia na brzuchu,
• porusza obiema rękami i nogami.

Do około 4. miesiąca zwykle pojawia się coraz bardziej aktywna komunikacja. Dziecko może samodzielnie się uśmiechać, chichotać, wydawać dźwięki w odpowiedzi na mowę, odwracać głowę w stronę głosu, stabilniej utrzymywać głowę oraz podpierać się na przedramionach podczas leżenia na brzuchu.

Około 6. miesiąca życia

W połowie pierwszego roku dziecko coraz aktywniej poznaje otoczenie.

Może między innymi:

• rozpoznawać znajome osoby,
• śmiać się,
• prowadzić z opiekunem naprzemienną „rozmowę” dźwiękami,
• sięgać po interesującą zabawkę,
• wkładać przedmioty do ust, aby je poznawać,
• obracać się z brzucha na plecy,
• podpierać się na wyprostowanych rękach podczas leżenia na brzuchu,
• podpierać się rękami w pozycji siedzącej.

Nie oznacza to, że każde sześciomiesięczne dziecko powinno już samodzielnie siedzieć.

Około 9. miesiąca życia

W kolejnych miesiącach rośnie mobilność oraz zainteresowanie tym, co dzieje się wokół dziecka.

Do około 9. miesiąca większość dzieci:

• reaguje na swoje imię,
• wydaje wiele różnych sylab,
• reaguje na rozstanie z opiekunem,
• szuka przedmiotu, który wypadł z pola widzenia,
• samodzielnie przyjmuje pozycję siedzącą,
• siedzi bez podparcia,
• przekłada przedmioty z jednej ręki do drugiej.

Na tej liście nie ma obowiązkowego raczkowania. Dzieci mogą przemieszczać się w różny sposób.

Około 12. miesiąca życia

Pod koniec pierwszego roku dziecko może być już bardzo samodzielne ruchowo, ale nie musi jeszcze chodzić bez podparcia.

Do typowych kamieni milowych około pierwszych urodzin należą:

• machanie „pa-pa”,
• używanie specjalnego określenia na bliską osobę, na przykład „mama” lub „tata”,
• rozumienie prostego „nie”,
• wkładanie przedmiotu do pojemnika,
• szukanie schowanego przedmiotu,
• podciąganie się do stania,
• przemieszczanie przy meblach,
• chwytanie małych przedmiotów kciukiem i palcem wskazującym.

Samodzielne pierwsze kroki mogą pojawić się przed pierwszymi urodzinami albo później.

Rozwój dziecka między 1. a 3. rokiem życia

W tym okresie bardzo szybko rozwijają się chodzenie, mowa, zabawa i samodzielność.

Około 15. miesiąca większość dzieci może zrobić kilka samodzielnych kroków, wskazywać, aby o coś poprosić, oraz próbować używać jednego lub dwóch słów poza określeniami rodziców.

Do około 18. miesiąca rozwija się między innymi:

• samodzielne chodzenie,
• wskazywanie interesujących przedmiotów,
• używanie coraz większej liczby słów,
• naśladowanie prostych czynności,
• korzystanie z przedmiotów zgodnie z ich przeznaczeniem.

Do około 2. roku życia większość dzieci zaczyna łączyć co najmniej dwa słowa, używać wielu gestów, rozumieć coraz więcej prostych komunikatów, biegać i kopać piłkę.

W 3. roku życia rozwój języka i zabawy staje się jeszcze bardziej złożony. Większość dzieci prowadzi krótką rozmowę złożoną z kilku naprzemiennych wypowiedzi, zadaje pytania, dołącza do zabawy innych dzieci i jest zrozumiała dla otoczenia przez większość czasu.

Rozwój dziecka między 3. a 5. rokiem życia

W wieku przedszkolnym szybko rozwijają się umiejętności społeczne, język, wyobraźnia, koordynacja ruchowa i samodzielność.

Około 4. roku życia dziecko może:

• bawić się w role,
• aktywnie szukać kontaktu z innymi dziećmi,
• opowiadać o wydarzeniach,
• trzymać kredkę lub ołówek palcami,
• rozpinać część guzików,
• wykonywać coraz bardziej złożone czynności samoobsługowe.

Do około 5. roku życia większość dzieci:

• przestrzega prostych zasad i czeka na swoją kolej w zabawie,
• potrafi opowiedzieć prostą historię z co najmniej dwoma wydarzeniami,
• prowadzi dłuższą rozmowę,
• liczy do 10,
• rozpoznaje część liter i cyfr,
• potrafi przez kilka minut skupić się na aktywności,
• skacze na jednej nodze,
• zapina część guzików.

Również w tym wieku pojedyncze różnice nie oznaczają automatycznie zaburzenia. Znaczenie ma cały profil rozwoju i sposób funkcjonowania dziecka.

Jak oceniać rozwój wcześniaka?

U dzieci urodzonych przedwcześnie w pierwszych latach życia często uwzględnia się wiek skorygowany.

Jeśli dziecko urodziło się kilka tygodni przed planowanym terminem porodu, jego umiejętności rozwojowe należy początkowo porównywać z wiekiem liczonym od przewidywanego terminu porodu, a nie tylko od dnia narodzin.

W praktyce pozwala to uniknąć oczekiwania od wcześniaka umiejętności przeznaczonych dla dziecka, które miało więcej czasu na rozwój przed porodem.

Jak wspierać rozwój dziecka?

Zdrowe dziecko nie potrzebuje ciągłej stymulacji ani specjalnego programu przyspieszania rozwoju.

Najbardziej wartościowe są:

• bliski i responsywny kontakt z opiekunem,
• rozmowa, śpiew i wspólne czytanie,
• swobodny ruch na bezpiecznej powierzchni,
• zabawa dostosowana do wieku i zainteresowań,
• możliwość samodzielnego próbowania nowych czynności,
• regularny sen i odpowiednie żywienie,
• czas spędzany na świeżym powietrzu,
• ograniczanie nadmiaru ekranów i biernej stymulacji.

Nie należy sadzać, stawiać ani prowadzić dziecka na siłę tylko po to, aby szybciej osiągnęło kolejny etap ruchowy.

Monitorowanie a przesiew rozwojowy

Obserwacja rozwoju przez rodziców jest ważna, ale nie jest tym samym co profesjonalny przesiew rozwojowy.

American Academy of Pediatrics zaleca monitorowanie rozwoju podczas każdej wizyty profilaktycznej oraz wykonywanie standaryzowanego przesiewu rozwojowego w wieku około:

• 9 miesięcy,
• 18 miesięcy,
• 30 miesięcy.

Dodatkowo zalecany jest przesiew w kierunku spektrum autyzmu około 18. i 24. miesiąca życia.

Badanie przesiewowe nie stawia diagnozy. Jeśli wynik lub obserwacje budzą wątpliwości, kolejnym krokiem jest dokładniejsza ocena.

Kiedy rozwój dziecka warto skonsultować?

Warto omówić rozwój z pediatrą, jeśli dziecko nie osiąga kilku oczekiwanych dla wieku umiejętności albo rodzic zauważa wyraźną różnicę w jego funkcjonowaniu.

Szczególnej konsultacji wymagają:

• utrata wcześniej zdobytej umiejętności,
• brak reakcji na dźwięki lub głos,
• brak zainteresowania twarzami i kontaktem społecznym odpowiednio do wieku,
• wyraźna asymetria ruchów,
• bardzo duża wiotkość lub sztywność,
• brak stopniowego rozwoju komunikacji,
• utrzymujące się trudności z jedzeniem lub połykaniem,
• znaczne trudności w poruszaniu się,
• wyraźne zatrzymanie dotychczasowego postępu.

Nie trzeba czekać do kolejnego „terminu w kalendarzu”, jeśli coś budzi niepokój. Wątpliwości rodzica są wystarczającym powodem, aby omówić rozwój podczas konsultacji.

Podsumowanie

Fazy rozwoju dziecka pomagają uporządkować zmiany zachodzące od pierwszych dni życia, ale nie tworzą sztywnego harmonogramu. Umiejętności rozwijają się w różnym tempie, a dziecko nie musi raczkować, chodzić czy wypowiadać pierwszych słów dokładnie w konkretnym miesiącu wskazanym przez kalendarz.

Znacznie bardziej użyteczne jest obserwowanie kamieni milowych w kilku obszarach jednocześnie: ruchu, komunikacji, poznawania świata oraz rozwoju społecznego i emocjonalnego. Regularna obserwacja, wizyty profilaktyczne i odpowiednio wczesna konsultacja w przypadku wątpliwości pozwalają najlepiej wspierać rozwój dziecka.