Regularne wizyty i badania w ciąży pozwalają monitorować zdrowie przyszłej mamy i rozwój dziecka, a w razie potrzeby odpowiednio wcześnie rozszerzyć diagnostykę lub zmodyfikować plan opieki.
Harmonogram badań zależy od wieku ciąży, ale także od dotychczasowych wyników, chorób przewlekłych i indywidualnego ryzyka. Poniższy kalendarz opiera się na aktualnym polskim standardzie organizacyjnym opieki okołoporodowej.
Dlaczego regularne badania w ciąży są ważne?
Badania wykonywane podczas ciąży służą nie tylko ocenie rozwoju dziecka. Pozwalają również monitorować zdrowie kobiety i wykrywać między innymi niedokrwistość, zaburzenia gospodarki glukozowej, zakażenia czy inne problemy wymagające dalszej kontroli.
Podczas wizyt osoba prowadząca ciążę ocenia również między innymi:
- ciśnienie tętnicze,
- masę ciała,
- ryzyko ciążowe,
- w odpowiednim wieku ciąży czynność serca i ruchy płodu,
- samopoczucie psychiczne,
- potrzebę wykonania dodatkowych badań lub konsultacji.
Plan opieki może być modyfikowany w trakcie ciąży, jeśli pojawią się nowe wskazania.
Do 10. tygodnia ciąży – pierwsza wizyta i badania
Pierwsza wizyta u osoby prowadzącej ciążę powinna odbyć się do 10. tygodnia ciąży lub możliwie szybko po jej rozpoznaniu.
Podczas pierwszej wizyty ocenia się między innymi stan zdrowia, ciśnienie tętnicze, masę ciała, wzrost, BMI oraz czynniki mogące wpływać na przebieg ciąży.
Aktualny standard przewiduje na początku ciąży między innymi:
- oznaczenie grupy krwi i Rh, jeśli nie ma odpowiednio potwierdzonego wyniku,
- przeciwciała odpornościowe przeciwko antygenom krwinek czerwonych,
- morfologię krwi i stężenie ferrytyny,
- badanie ogólne moczu,
- stężenie glukozy we krwi na czczo,
- OGTT u kobiet z czynnikami ryzyka cukrzycy ciążowej,
- VDRL, czyli badanie przesiewowe w kierunku kiły,
- badanie w kierunku HIV i HCV,
- badanie w kierunku toksoplazmozy, jeśli kobieta nie ma wcześniejszego wyniku potwierdzającego obecność przeciwciał IgG,
- oznaczenie TSH,
- badanie antygenu HBs,
- kontrolę stomatologiczną.
Badanie cytologiczne wykonuje się, jeśli nie zostało wykonane w ciągu 12 miesięcy przed ciążą.
Na tym etapie kobieta powinna również otrzymać informacje o możliwości wykonania badań prenatalnych oraz o szczepieniach zalecanych w ciąży.
Rh ujemne a konflikt serologiczny
Samo posiadanie grupy krwi RhD-ujemnej nie oznacza konfliktu serologicznego.
Problem może wystąpić, jeśli kobieta jest RhD-ujemna, dziecko odziedziczy antygen RhD, a organizm mamy wytworzy przeciwko niemu przeciwciała.
Dlatego podczas ciąży wykonuje się odpowiednie badania przeciwciał, a u części kobiet stosowana jest profilaktyka immunoglobuliną anty-D.
11.–14. tydzień ciąży – USG pierwszego trymestru
Pomiędzy 11. a 14. tygodniem ciąży aktualny standard przewiduje badanie ultrasonograficzne zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników.
USG pierwszego trymestru pozwala ocenić między innymi rozwój płodu i jego anatomię oraz parametry wykorzystywane w ocenie ryzyka wybranych nieprawidłowości.
Nie jest głównym celem tego badania ustalenie płci dziecka i nie zawsze będzie ona możliwa do wiarygodnej oceny na tak wczesnym etapie.
W tym okresie można również skorzystać z Programu Badań Prenatalnych NFZ, który obejmuje między innymi USG oraz odpowiednie badania biochemiczne.
15.–20. tydzień ciąży – morfologia i badanie moczu
W okresie 15.–20. tygodnia aktualny standard przewiduje:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu.
Podczas wizyty kontroluje się również ciśnienie tętnicze, masę ciała i ryzyko ciążowe.
Rutynowe badanie „czystości pochwy” nie znajduje się obecnie w podstawowym zestawie badań przewidzianych dla każdej kobiety w tym okresie. W przypadku objawów sugerujących infekcję lekarz może oczywiście zlecić odpowiednią diagnostykę.
18.–22. tydzień ciąży – szczegółowe USG
Pomiędzy 18. a 22. tygodniem wykonuje się kolejne ważne badanie ultrasonograficzne zgodnie z rekomendacjami PTGiP.
Jest to szczegółowa ocena anatomii i rozwoju dziecka. Podczas badania ocenia się między innymi wybrane struktury:
- głowy i mózgu,
- kręgosłupa,
- serca,
- klatki piersiowej i jamy brzusznej,
- kończyn.
Ocena obejmuje również inne elementy istotne dla przebiegu ciąży, zgodnie z aktualnymi rekomendacjami.
W Programie Badań Prenatalnych NFZ badanie drugiego trymestru może zostać wykonane do 22. tygodnia i 6. dnia ciąży.
21.–26. tydzień ciąży – mocz i toksoplazmoza
W okresie 21.–26. tygodnia standard przewiduje badanie ogólne moczu.
U kobiet, które w pierwszym trymestrze miały ujemny wynik badań w kierunku toksoplazmozy, wykonuje się ponowne oznaczenie IgG i IgM.
Nie oznacza to, że badanie na toksoplazmozę musi być rutynowo powtarzane u każdej kobiety niezależnie od wcześniejszych wyników.
Na tym etapie rozpoczyna się lub kontynuuje także edukację przedporodową.
24.–28. tydzień ciąży – OGTT i przeciwciała anty-D
Jednym z najważniejszych badań tego okresu jest doustny test obciążenia glukozą – OGTT.
Zgodnie z aktualnym standardem pomiędzy 24. a 28. tygodniem ciąży wykonuje się test po podaniu 75 g glukozy z trzema oznaczeniami stężenia glukozy:
- na czczo,
- po 1 godzinie,
- po 2 godzinach.
Badanie służy diagnostyce cukrzycy ciążowej.
W tym samym okresie u kobiet RhD-ujemnych oznacza się przeciwciała anty-D.
27.–32. tydzień ciąży – morfologia, mocz i USG
W okresie 27.–32. tygodnia wykonuje się:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu,
- badanie ultrasonograficzne zgodnie z rekomendacjami PTGiP.
Podczas wizyty ocenia się również między innymi czynność serca płodu, ciśnienie tętnicze, masę ciała i ryzyko ciążowe.
U kobiet RhD-ujemnych, jeśli istnieją odpowiednie wskazania, między 28. a 30. tygodniem ciąży podaje się immunoglobulinę anty-D w ramach profilaktyki konfliktu serologicznego.
33.–37. tydzień ciąży – badania przed porodem i GBS
W ostatnich tygodniach ciąży wykonywane są kolejne badania przygotowujące do bezpiecznego porodu.
Aktualny standard przewiduje między innymi:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu,
- badanie antygenu HBs,
- badanie w kierunku HIV.
Badania VDRL oraz HCV na tym etapie wykonuje się u kobiet ze zwiększonym ryzykiem zakażenia.
GBS – kiedy wykonuje się posiew?
Posiew z pochwy i odbytu w kierunku paciorkowców grupy B, czyli GBS, wykonuje się pomiędzy 35. a 37. tygodniem ciąży.
Wynik jest istotny dla postępowania podczas porodu. Jeśli potwierdzona zostanie kolonizacja GBS, personel medyczny ocenia wskazania do śródporodowej profilaktyki antybiotykowej.
Między 33. a 37. tygodniem możliwa jest również konsultacja anestezjologiczna u kobiet planujących łagodzenie bólu porodowego za pomocą analgezji regionalnej.
38.–39. tydzień ciąży – ostatnie kontrole przed terminem
W 38.–39. tygodniu standard przewiduje:
- morfologię krwi,
- badanie ogólne moczu.
Podczas wizyty ocenia się również:
- stan zdrowia mamy,
- ciśnienie tętnicze,
- masę ciała,
- ruchy płodu,
- czynność serca płodu,
- sytuację położniczą.
Nie ma zasady, zgodnie z którą w 38.–39. tygodniu każda kobieta musi mieć ponownie wykonane wszystkie wcześniejsze badania lub rutynowe USG wyłącznie w celu oszacowania masy dziecka i ilości płynu owodniowego.
Co dzieje się po 40. tygodniu ciąży?
Jeśli ciąża trwa po ukończeniu 40. tygodnia, aktualny standard przewiduje dalszą ocenę dobrostanu dziecka.
Niezwłocznie po 40. tygodniu wykonuje się między innymi:
- KTG,
- USG zgodnie z rekomendacjami PTGiP,
- ocenę ruchów płodu,
- badanie położnicze,
- pomiar ciśnienia tętniczego i masy ciała.
Jeśli KTG i USG są prawidłowe, a ruchy dziecka są prawidłowo odczuwane, kolejne badanie planuje się po 7 dniach z ponownym KTG i USG.
Podczas tej wizyty ustala się także termin hospitalizacji tak, aby poród odbył się przed końcem 42. tygodnia ciąży. W przypadku nieprawidłowości sposób postępowania jest indywidualizowany.
Badania prenatalne – kiedy je wykonać?
Badania prenatalne nie są dodatkiem przeznaczonym wyłącznie dla kobiet z grupy podwyższonego ryzyka.
Aktualny Program Badań Prenatalnych NFZ jest dostępny dla wszystkich kobiet w ciąży, niezależnie od wieku.
Najważniejsze okresy programu to:
- 11.–14. tydzień – USG i odpowiednio dobrane badania biochemiczne,
- 18.–22. tydzień + 6 dni – kolejne szczegółowe USG płodu.
Jeżeli wyniki wskazują na zwiększone ryzyko określonej nieprawidłowości, możliwe jest skierowanie do dalszej diagnostyki i poradnictwa genetycznego.
Czy każda kobieta wykonuje dokładnie te same badania?
Nie. Harmonogram przedstawia podstawowy zakres opieki w prawidłowo przebiegającej ciąży.
Osoba prowadząca ciążę może zlecić dodatkowe lub częstsze badania, jeśli wymagają tego między innymi:
- choroby przewlekłe,
- nieprawidłowe wcześniejsze wyniki,
- ciąża mnoga,
- powikłania aktualnej lub wcześniejszych ciąż,
- zwiększone ryzyko zakażeń,
- nieprawidłowe wzrastanie dziecka,
- inne wskazania medyczne.
Nie warto więc traktować kalendarza jako listy, którą należy samodzielnie realizować bez konsultacji. Osoba prowadząca ciążę ustala indywidualny plan opieki i modyfikuje go w zależności od jej przebiegu.
Podsumowanie
Badania w ciąży są rozłożone na konkretne etapy i służą monitorowaniu zarówno zdrowia przyszłej mamy, jak i rozwoju dziecka. Do najważniejszych należą badania krwi i moczu, OGTT między 24. a 28. tygodniem, badania ultrasonograficzne oraz posiew GBS między 35. a 37. tygodniem.
Aktualny polski standard opieki okołoporodowej określa podstawowy harmonogram badań, ale rzeczywisty plan zawsze może zostać rozszerzony lub zmodyfikowany w zależności od wyników i indywidualnego przebiegu ciąży.