Ból kości ogonowej, nazywany również kokcygodynią, może pojawić się podczas ciąży lub po porodzie. Najczęściej nasila się podczas siedzenia, wstawania z krzesła albo długiego pozostawania w jednej pozycji.
W ciąży dolegliwości mogą mieć związek ze zmianą obciążenia miednicy i kręgosłupa, sposobem poruszania się i siedzenia oraz zwiększoną ruchomością struktur miednicy. Nie zawsze można wskazać jedną konkretną przyczynę bólu.
Dlaczego kość ogonowa boli w ciąży?
Kość ogonowa, czyli kość guziczna, znajduje się na samym dole kręgosłupa. Ból tej okolicy może mieć różne przyczyny.
W okresie ciąży znaczenie mogą mieć między innymi:
- zmiana środka ciężkości i sposobu ustawienia ciała,
- większe obciążenie miednicy i dolnej części kręgosłupa,
- zmiana sposobu siedzenia i poruszania się wraz ze wzrostem brzucha,
- zwiększona ruchomość stawów i więzadeł w obrębie miednicy,
- długotrwałe siedzenie,
- wcześniejszy uraz kości ogonowej,
- nadmierna lub ograniczona ruchomość stawu krzyżowo-guzicznego.
Hormonalne zmiany zachodzące w ciąży mogą wpływać na elastyczność więzadeł, ale nie należy sprowadzać kokcygodynii wyłącznie do działania relaksyny.
Ból w okolicy kości ogonowej może również współistnieć z bólem obręczy miednicznej lub dolnego odcinka kręgosłupa, dlatego przy nasilonych dolegliwościach warto ustalić, skąd dokładnie pochodzi ból.
Jak rozpoznać ból kości ogonowej?
Typowy ból kości ogonowej jest zlokalizowany u podstawy kręgosłupa, tuż nad szparą pośladkową.
Może nasilać się:
- podczas siedzenia, szczególnie na twardej powierzchni,
- przy przechodzeniu z pozycji siedzącej do stojącej,
- przy długim siedzeniu,
- podczas pochylania się,
- u niektórych osób podczas wypróżniania.
Jeśli ból jest rozlany, promieniuje do nogi albo towarzyszy mu drętwienie lub osłabienie, jego źródłem może nie być sama kość ogonowa i wymaga to dokładniejszej oceny.
Jak siedzieć przy bólu kości ogonowej?
Bezpośredni nacisk podczas siedzenia jest jednym z najczęstszych czynników nasilających kokcygodynię.
Pomocne mogą być:
- utrzymywanie podpartego, możliwie neutralnego ustawienia dolnej części pleców,
- korzystanie z poduszki przeznaczonej do odciążania kości ogonowej, na przykład z wycięciem w tylnej części,
- unikanie długiego siedzenia bez przerw,
- regularne wstawanie i zmianę pozycji,
- unikanie bardzo miękkich, zapadających się siedzisk, jeśli nasilają objawy.
Nie ma konieczności zmiany pozycji dokładnie co 20 czy 30 minut. Ważniejsze jest, aby nie pozostawać długo w pozycji, która nasila ból.
Poduszka ortopedyczna może zmniejszać bezpośredni nacisk na kość guziczną, ale nie ma dowodów wskazujących jeden konkretny kształt poduszki jako najlepszy dla wszystkich osób.
Jak spać przy bólu kości ogonowej w ciąży?
Leżenie na boku ogranicza bezpośredni nacisk na kość ogonową i dla wielu kobiet jest najwygodniejszą pozycją.
Pomocne może być:
- ułożenie poduszki między kolanami,
- podparcie brzucha poduszką,
- wybranie mniej bolesnego boku,
- zmiana pozycji, jeśli dana pozycja zwiększa dolegliwości.
Po 28. tygodniu ciąży zaleca się zasypianie na boku. Jeśli obudzisz się na plecach, wystarczy ponownie ułożyć się na boku.
Nie ma potrzeby stosowania specjalnego klina pod dolną część pleców wyłącznie ze względu na ból kości ogonowej, jeśli inna pozycja jest wygodniejsza.
Jakie ćwiczenia mogą pomóc?
Nie istnieje jeden zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich kobiet z bólem kości ogonowej.
Przy bólu związanym z ciążą fizjoterapeuta może zaproponować między innymi:
- łagodne ćwiczenia poprawiające ruchomość kręgosłupa i miednicy,
- ćwiczenia stabilizujące tułów i miednicę,
- indywidualnie dobrane rozciąganie mięśni bioder i pośladków,
- ćwiczenia poprawiające kontrolę postawy i sposobu poruszania się.
Łagodny ruch na czworakach, obejmujący naprzemienne zaokrąglanie i powrót kręgosłupa do neutralnej pozycji, może być jednym z ćwiczeń stosowanych przy bólu pleców w ciąży.
Rozciąganie mięśnia gruszkowatego lub innych mięśni okolicy bioder może być pomocne u części osób z kokcygodynią, ale powinno być dopasowane do rzeczywistej przyczyny bólu.
Ćwiczenia mięśni dna miednicy są ważnym elementem profilaktyki i leczenia niektórych zaburzeń dna miednicy, ale nie są uniwersalnym sposobem leczenia bólu kości ogonowej. U części osób problemem może być również nadmierne napięcie mięśni, dlatego samo wykonywanie coraz większej liczby skurczów Kegla nie zawsze będzie właściwym rozwiązaniem.
Co można zrobić w domu, aby zmniejszyć ból?
Przy łagodnych dolegliwościach można spróbować prostych metod zmniejszających obciążenie kości ogonowej.
Pomocne mogą być:
- ograniczenie długiego siedzenia,
- poduszka odciążająca kość ogonową,
- odpoczynek na boku,
- ciepły lub chłodny okład przez materiał, w zależności od tego, który przynosi większą ulgę,
- łagodna aktywność zamiast całkowitego unieruchomienia,
- unikanie podnoszenia ciężkich przedmiotów i ruchów wyraźnie nasilających ból.
Ciepło może poprawiać komfort i rozluźniać napięte mięśnie, ale nie należy przypisywać mu działania leczniczego na samą kość ogonową.
Jeżeli potrzebny jest lek przeciwbólowy w ciąży, jego wybór warto omówić z lekarzem, położną lub farmaceutą. Nie należy samodzielnie sięgać po niesteroidowe leki przeciwzapalne bez uwzględnienia etapu ciąży i przeciwwskazań.
Kiedy warto skorzystać z fizjoterapii?
Fizjoterapia jest jedną z podstawowych zachowawczych metod postępowania przy utrzymującej się kokcygodynii.
Specjalista może ocenić:
- dokładną lokalizację bólu,
- postawę i sposób siedzenia,
- ruchomość miednicy i bioder,
- napięcie mięśni otaczających kość ogonową,
- funkcję mięśni dna miednicy.
Badania nad fizjoterapią w kokcygodynii wskazują, że niektóre techniki manualne, rozciąganie i inne formy terapii mogą zmniejszać ból i poprawiać funkcjonowanie, szczególnie w krótkim okresie. Jakość dowodów jest jednak nadal ograniczona, dlatego terapię należy dobierać indywidualnie.
Dlaczego kość ogonowa może boleć po porodzie?
Ból kości ogonowej może pojawić się również bezpośrednio po porodzie drogami natury.
Podczas przechodzenia dziecka przez kanał rodny na kość guziczną i staw krzyżowo-guziczny działają znaczne siły. U części kobiet może dojść do:
- podrażnienia tkanek otaczających kość ogonową,
- nadmiernego przemieszczenia kości guzicznej,
- zwichnięcia lub podwichnięcia,
- rzadziej złamania.
Ryzyko poporodowej kokcygodynii jest większe między innymi po trudnym porodzie drogami natury oraz po porodzie zabiegowym z użyciem kleszczy lub próżnociągu.
Ból może pojawić się szczególnie podczas pierwszych prób siedzenia po porodzie.
Wiele przypadków poprawia się przy leczeniu zachowawczym, ale utrzymującego się lub silnego bólu nie należy tłumaczyć wyłącznie „powrotem hormonów do normy”. Jeśli objawy trwają, warto ustalić ich przyczynę.
Kiedy skonsultować ból z lekarzem?
Warto skontaktować się z lekarzem lub położną, jeśli:
- ból jest silny lub szybko się nasila,
- utrudnia siedzenie, chodzenie, sen lub codzienne funkcjonowanie,
- nie poprawia się po kilku tygodniach mimo prostych metod odciążających,
- pojawił się po upadku lub innym urazie,
- towarzyszy mu gorączka,
- w ciąży towarzyszą mu krwawienie z pochwy, ból przy oddawaniu moczu lub objawy mogące sugerować rozpoczynający się poród.
Pilnej pomocy medycznej wymagają natomiast ból połączony z utratą czucia w jednej lub obu nogach, okolicy pośladków lub narządów płciowych, znacznym osłabieniem nóg albo nowymi problemami z kontrolą pęcherza lub jelit.
Przy utrzymującej się kokcygodynii lekarz może skierować pacjentkę do fizjoterapeuty, ortopedy lub innego specjalisty. Badania obrazowe nie są konieczne w każdym przypadku, ale mogą być potrzebne po urazie, przy objawach alarmowych lub przewlekłym bólu o niejasnej przyczynie.
Podsumowanie
Ból kości ogonowej w ciąży może wynikać z połączenia zmian biomechanicznych, większego obciążenia miednicy, długiego siedzenia, wcześniejszych urazów i zwiększonej ruchomości jej struktur. Nie należy przypisywać go wyłącznie działaniu relaksyny.
Najczęściej pomocne są ograniczenie bezpośredniego nacisku na kość ogonową, częste zmiany pozycji, odpowiednia poduszka, odpoczynek na boku oraz indywidualnie dobrana fizjoterapia. Jeśli ból jest silny, utrzymuje się lub towarzyszą mu objawy neurologiczne, gorączka albo inne niepokojące symptomy, wymaga oceny medycznej.