Alergia u dziecka może objawiać się katarem, zaczerwienieniem oczu, pokrzywką, kaszlem albo dolegliwościami ze strony układu pokarmowego. Podobne symptomy występują jednak również w czasie infekcji i przy innych chorobach, dlatego rozpoznanie powinno opierać się na wywiadzie lekarskim oraz odpowiednio dobranych badaniach, a nie wyłącznie na obserwacji pojedynczego objawu.
Czym jest alergia u dziecka?
Alergia jest nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na substancję, która u większości osób nie wywołuje takich dolegliwości. Substancję odpowiedzialną za reakcję nazywa się alergenem.
Objawy mogą pojawić się szybko, niekiedy w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem, albo rozwinąć się po dłuższym czasie. Zależy to między innymi od mechanizmu reakcji, drogi kontaktu i indywidualnej wrażliwości dziecka.
Większość reakcji alergicznych ma łagodny lub umiarkowany przebieg, ale niektóre mogą prowadzić do anafilaksji, czyli gwałtownej reakcji obejmującej między innymi oddychanie lub krążenie. Stopnia nasilenia kolejnej reakcji nie da się pewnie przewidzieć wyłącznie na podstawie rodzaju alergenu lub wcześniejszych objawów.
Alergia, nietolerancja i atopia, czym się różnią?
Nie każda niepożądana reakcja na pokarm, kosmetyk lub czynnik środowiskowy jest alergią.
- Alergia wiąże się z udziałem układu odpornościowego. Może powodować objawy skórne, oddechowe, pokarmowe lub ogólnoustrojowe.
- Nietolerancja pokarmowa nie jest reakcją alergiczną. Przykładem jest nietolerancja laktozy związana z niedoborem enzymu rozkładającego cukier mleczny.
- Atopia oznacza skłonność do wytwarzania przeciwciał IgE wobec powszechnych alergenów i może zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia niektórych chorób alergicznych.
- Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, zapalną chorobą skóry o złożonych przyczynach. Alergia może u części dzieci współwystępować z AZS, ale nie każda zmiana atopowa wynika z alergii.
- Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną wywoływaną przez gluten u osób z predyspozycją genetyczną. Nie jest tym samym co alergia na pszenicę.
Rozróżnienie tych problemów jest ważne, ponieważ wymagają one innej diagnostyki i odmiennego postępowania.
Jakie alergeny najczęściej wywołują reakcje u dzieci?
Alergeny mogą dostawać się do organizmu wraz z pokarmem lub wdychanym powietrzem, a także działać po kontakcie ze skórą, przyjęciu leku albo użądleniu przez owada.
Alergeny pokarmowe
Do pokarmów często odpowiadających za reakcje alergiczne u dzieci należą:
- białka mleka krowiego;
- jaja;
- orzeszki ziemne;
- orzechy drzewne, na przykład orzechy laskowe, włoskie lub nerkowce;
- pszenica;
- soja;
- ryby;
- skorupiaki i mięczaki;
- sezam.
Gluten nie powinien być używany jako zamiennik określenia „alergen pokarmowy”. W przypadku alergii rozpatruje się przede wszystkim białka pszenicy, natomiast reakcja na gluten może być związana między innymi z celiakią.
Także inne pokarmy mogą wywołać alergię. Pomidory i truskawki nie należą jednak automatycznie do najczęstszych alergenów u wszystkich dzieci. Zaczerwienienie skóry wokół ust po kwaśnym owocu może być podrażnieniem kontaktowym, a nie alergią.
Alergeny wziewne
Do częstych alergenów wziewnych należą:
- pyłki drzew, traw i chwastów;
- roztocza kurzu domowego;
- zarodniki pleśni;
- białka zwierząt obecne między innymi w naskórku, ślinie i wydzielinach.
Potocznie mówi się o alergii na sierść, ale reakcję wywołują białka zwierzęcia, które mogą znajdować się na sierści i innych powierzchniach.
Alergeny kontaktowe i inne czynniki
Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry mogą wywoływać między innymi nikiel, substancje zapachowe, konserwanty, składniki gumy lub niektóre substancje obecne w kosmetykach. Reakcje alergiczne mogą być również związane z lekami, lateksem oraz jadem owadów.
Nie każda reakcja po kosmetyku lub detergencie jest alergią. Często dochodzi do podrażnienia skóry, które nie angażuje swoistej odpowiedzi immunologicznej.
Jakie są objawy alergii u dziecka?
Objawy zależą od rodzaju alergii i drogi kontaktu z alergenem. Mogą dotyczyć jednego albo kilku układów jednocześnie.
Objawy ze strony nosa i oczu
- wodnisty katar;
- napadowe kichanie;
- świąd nosa;
- uczucie zatkania nosa;
- zaczerwienienie, łzawienie i świąd oczu.
Objawy ze strony układu oddechowego
- kaszel;
- świszczący oddech;
- uczucie ucisku w klatce piersiowej;
- duszność.
Objawy oddechowe mogą mieć również wiele innych przyczyn, w tym infekcję lub astmę. Nawracające albo nagłe trudności z oddychaniem wymagają oceny lekarskiej.
Objawy skórne
- pokrzywka, czyli swędzące, uniesione bąble;
- zaczerwienienie i świąd;
- obrzęk warg, powiek lub innych części ciała;
- zmiany pojawiające się po kontakcie skóry z konkretną substancją.
AZS i pokrzywka to odrębne choroby skóry. Pokrzywka może być objawem reakcji alergicznej, natomiast zaostrzenie AZS nie potwierdza samo w sobie alergii pokarmowej lub kontaktowej.
Objawy ze strony układu pokarmowego
- ból brzucha;
- wymioty;
- biegunka;
- nudności;
- u niemowląt także trudności podczas karmienia lub nieprawidłowe przybieranie na wadze.
Pojedynczy objaw ze strony przewodu pokarmowego nie wystarcza do rozpoznania alergii. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć infekcjom, nietolerancjom i innym zaburzeniom.
Alergia czy przeziębienie, jak je odróżnić?
Alergiczny nieżyt nosa może przypominać infekcję. W ocenie przyczyny pomocne są czas trwania objawów, okoliczności ich występowania i symptomy towarzyszące.
Za alergią mogą przemawiać:
- wodnista wydzielina z nosa;
- świąd nosa lub oczu;
- napadowe kichanie;
- nawracanie objawów w określonym miejscu lub sezonie;
- brak gorączki i ogólnego rozbicia typowego dla części infekcji.
Za infekcją częściej przemawiają gorączka, ból gardła, pogorszenie samopoczucia oraz zmieniający się przebieg objawów w kolejnych dniach. Nie są to jednak kryteria pozwalające rodzicowi samodzielnie postawić pewną diagnozę.
Jak rozpoznać alergię u dziecka?
Diagnostyka zaczyna się od szczegółowego wywiadu. Lekarz może zapytać:
- jakie objawy wystąpiły i jak długo trwały;
- po jakim pokarmie, leku lub kontakcie mogły się pojawić;
- ile czasu minęło od ekspozycji do wystąpienia reakcji;
- czy podobne objawy występowały wcześniej;
- czy dziecko ma AZS, astmę lub alergiczny nieżyt nosa;
- czy choroby alergiczne występują w rodzinie;
- jakie leki przyjmuje dziecko.
Pomocne może być prowadzenie dzienniczka objawów, posiłków, leków i możliwych ekspozycji. Zdjęcie zmian skórnych również może ułatwić ocenę, jeśli wysypka ustąpi przed wizytą.
Nie należy profilaktycznie eliminować z diety dziecka wielu produktów bez konsultacji. Niepotrzebna dieta eliminacyjna może prowadzić do niedoborów i utrudniać prawidłowe żywienie.
Jak wyglądają testy alergiczne u dzieci?
Nie istnieje jeden test, który wykrywa każdą alergię. Badania dobiera lekarz na podstawie objawów i wywiadu. Wykonywanie szerokich paneli bez konkretnego podejrzenia zwiększa ryzyko otrzymania wyników dodatnich, które nie mają znaczenia klinicznego.
Testy punktowe
Podczas punktowego testu skórnego na skórę nanosi się niewielkie ilości wybranych alergenów, a następnie delikatnie nakłuwa naskórek. Wynik ocenia się po określonym czasie.
Niektóre leki, zwłaszcza przeciwhistaminowe, mogą wpływać na wynik testów skórnych. O sposobie ich odstawienia może zdecydować wyłącznie lekarz. Nie należy przerywać leczenia samodzielnie.
Badanie swoistych przeciwciał IgE
Badanie krwi może określić poziom swoistych przeciwciał IgE wobec wybranych alergenów. Jest przydatne między innymi wtedy, gdy wykonanie testu skórnego jest utrudnione.
Dodatni wynik testu skórnego lub badania swoistego IgE oznacza uczulenie, czyli sensytyzację. Nie zawsze potwierdza alergię objawową. Wynik należy interpretować razem z historią reakcji dziecka.
Testy płatkowe
Testy płatkowe wykorzystuje się przede wszystkim w diagnostyce alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Alergeny umieszcza się na plecach pod specjalnymi komorami, a reakcję ocenia się po odpowiednim czasie.
Próba eliminacji i ponownego wprowadzenia pokarmu
Przy podejrzeniu niektórych alergii pokarmowych lekarz może zalecić czasowe wykluczenie konkretnego produktu, a następnie jego zaplanowane ponowne wprowadzenie. Takie postępowanie powinno mieć określony czas i odbywać się pod nadzorem, szczególnie u niemowląt i dzieci z rozległą dietą eliminacyjną.
Doustna próba prowokacji
Kontrolowana doustna próba prowokacji polega na podawaniu rosnących ilości podejrzanego pokarmu w warunkach umożliwiających obserwację i szybkie leczenie ewentualnej reakcji. Jest ważnym badaniem w diagnostyce alergii pokarmowej, ale nie należy przeprowadzać go samodzielnie w domu po wcześniejszej poważnej reakcji.
Diagnostyka komponentowa
W wybranych przypadkach lekarz może zlecić badanie swoistych IgE wobec poszczególnych białek, nazywanych komponentami alergenu. Może ono pomóc w dokładniejszej interpretacji uczulenia i reakcji krzyżowych, ale nie zastępuje wywiadu ani próby prowokacji, gdy jest ona potrzebna.
Liczba alergenów dostępnych w konkretnym panelu nie świadczy o jego przydatności dla danego dziecka. Nie zaleca się wybierania badania wyłącznie dlatego, że obejmuje ono bardzo dużą liczbę pozycji.
Co zrobić po rozpoznaniu alergii?
Sposób postępowania zależy od rodzaju alergii, nasilenia objawów i wieku dziecka. Może obejmować ograniczenie kontaktu z potwierdzonym alergenem, leczenie zalecone przez lekarza oraz przygotowanie planu działania na wypadek kolejnej reakcji.
Rodzice i opiekunowie powinni wiedzieć:
- jak rozpoznać objawy reakcji alergicznej;
- jakich produktów lub sytuacji należy unikać;
- jak prawidłowo czytać oznaczenia na opakowaniach żywności;
- jak podawać przepisane leki;
- kiedy zastosować automatyczny wstrzykiwacz adrenaliny, jeśli został zalecony;
- kiedy wezwać pogotowie ratunkowe.
O alergii warto poinformować osoby opiekujące się dzieckiem oraz placówkę, do której uczęszcza. Dziecko z ryzykiem anafilaksji powinno mieć indywidualny plan postępowania przygotowany zgodnie z zaleceniami lekarza.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Konsultacja z pediatrą lub alergologiem jest wskazana, gdy objawy:
- regularnie powtarzają się po określonym pokarmie, leku lub kontakcie z konkretną substancją;
- utrzymują się przez dłuższy czas albo zakłócają sen, naukę lub codzienną aktywność;
- obejmują nawracającą pokrzywkę, obrzęki, świszczący oddech lub przewlekły katar;
- wiążą się z trudnościami podczas karmienia lub nieprawidłowym przybieraniem na wadze;
- skłaniają rodziców do wykluczania ważnych składników diety.
Objawy anafilaksji
Natychmiastowej pomocy wymagają między innymi:
- trudności z oddychaniem, świszczący oddech lub nasilony kaszel;
- obrzęk języka lub gardła;
- chrypka, trudności z mówieniem albo połykaniem;
- nagła wiotkość, omdlenie, znaczne osłabienie lub zaburzenia świadomości;
- gwałtownie postępujące objawy obejmujące kilka układów, na przykład pokrzywkę połączoną z wymiotami i dusznością.
W takiej sytuacji należy zastosować adrenalinę zgodnie z indywidualnym planem leczenia, jeśli dziecko ma przepisany automatyczny wstrzykiwacz, a następnie niezwłocznie wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999. Nie należy czekać, aż objawy ustąpią, ani zastępować adrenaliny lekiem przeciwhistaminowym.
Anafilaksja może wystąpić bez pokrzywki lub innych zmian skórnych. Nawet jeśli stan dziecka poprawi się po podaniu adrenaliny, nadal wymaga ono pilnej oceny medycznej.
Podsumowanie
Alergia u dziecka może dotyczyć skóry, układu oddechowego, przewodu pokarmowego albo kilku układów jednocześnie. Katar, kaszel, wysypka czy ból brzucha nie wystarczają jednak do samodzielnego rozpoznania alergii, ponieważ mogą mieć również inne przyczyny.
Diagnostyka powinna zaczynać się od wywiadu i obejmować wyłącznie badania dobrane do podejrzewanego alergenu. Dodatni wynik testu nie zawsze oznacza alergię objawową, a eliminowanie wielu produktów bez konsultacji może być niepotrzebne i niekorzystne dla diety dziecka. Trudności z oddychaniem, obrzęk gardła, omdlenie lub gwałtownie narastające objawy wymagają natychmiastowej pomocy.