Karmienie wcześniaka zależy od tygodnia ciąży, w którym się urodził, masy ciała, dojrzałości układu nerwowego i pokarmowego oraz aktualnego stanu zdrowia. Nie każdy wcześniak wymaga sondy lub żywienia dożylnego, a sposób karmienia może zmieniać się wraz z dojrzewaniem dziecka.
Preferowanym pokarmem dla dzieci urodzonych przedwcześnie jest mleko własnej mamy. Jeśli dziecko nie może jeszcze skutecznie ssać piersi, mleko można odciągać i podawać inną metodą dobraną przez zespół neonatologiczny.
Jak karmi się wcześniaka?
Wcześniak może otrzymywać pokarm na kilka sposobów:
- bezpośrednio z piersi,
- w postaci odciągniętego mleka podawanego metodą doustną,
- przez sondę nosowo-żołądkową lub ustno-żołądkową,
- przez dostęp dożylny w ramach żywienia pozajelitowego, jeśli pełne żywienie mlekiem nie jest jeszcze możliwe.
Te metody nie muszą być stosowane wyłącznie jedna po drugiej. U bardzo niedojrzałego wcześniaka przez pewien czas można łączyć niewielkie ilości mleka podawanego dojelitowo z żywieniem pozajelitowym, a później stopniowo zwiększać udział karmienia doustnego.
Dlaczego mleko mamy jest ważne dla wcześniaka?
Mleko własnej mamy jest pierwszym wyborem w żywieniu wcześniaków i dzieci z małą masą urodzeniową.
W porównaniu z żywieniem wyłącznie mieszanką wiąże się między innymi z mniejszym ryzykiem martwiczego zapalenia jelit i ciężkich infekcji.
Mleko mamy dostarcza również składników odżywczych oraz wielu biologicznie aktywnych substancji, takich jak immunoglobuliny, laktoferyna i inne czynniki wspierające niedojrzały układ odpornościowy i przewód pokarmowy.
Nie oznacza to jednak, że samo mleko bez dodatkowego wsparcia zawsze pokrywa wszystkie zwiększone potrzeby bardzo małego wcześniaka. U części dzieci konieczne jest jego wzbogacanie.
Co podaje się, gdy mleka mamy jest za mało?
Jeżeli mleko własnej mamy nie jest dostępne lub jego ilość jest niewystarczająca, u wcześniaków i dzieci z małą masą urodzeniową można rozważyć pasteryzowane mleko z banku mleka kobiecego.
Mleko dawczyń pochodzi od przebadanych dawczyń, jest odpowiednio przygotowywane i kontrolowane przez bank mleka.
Jeżeli mleko mamy ani mleko dawczyń nie są dostępne lub nie pokrywają potrzeb dziecka, zespół neonatologiczny może zastosować odpowiedni preparat mlekozastępczy.
Dobór mieszanki zależy od wieku ciążowego, masy ciała, tempa wzrastania oraz stanu klinicznego dziecka. Nie każdy wcześniak potrzebuje dokładnie tego samego rodzaju mleka modyfikowanego.
Czy mleko kobiece trzeba wzbogacać?
Bardzo niedojrzałe wcześniaki oraz dzieci z bardzo małą masą urodzeniową mają większe zapotrzebowanie między innymi na białko, wapń, fosfor i energię niż noworodki urodzone o czasie.
Dlatego u części z nich do mleka własnej mamy lub mleka dawczyń dodaje się specjalny preparat wzbogacający, czyli fortifier.
WHO wskazuje, że wieloskładnikowa fortyfikacja może być rozważana szczególnie u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży lub z masą urodzeniową poniżej 1500 g.
Nie oznacza to, że każdy wcześniak automatycznie wymaga fortyfikacji. Decyzję podejmuje zespół neonatologiczny na podstawie wieku ciążowego, masy ciała, wyników badań, rodzaju żywienia i tempa wzrastania.
Kiedy wcześniak jest karmiony sondą?
Wcześniak może mieć prawidłowy odruch ssania, ale jednocześnie nie być jeszcze gotowy do bezpiecznego i wydajnego karmienia doustnego.
Jednym z głównych wyzwań jest koordynacja trzech czynności:
- ssania,
- połykania,
- oddychania.
Jeśli dziecko nie potrafi jeszcze pobrać wystarczającej ilości mleka doustnie lub zbyt szybko się męczy, mleko może być podawane przez cienką sondę prowadzącą do żołądka.
Sonda pozwala dostarczać mleko mamy lub mleko dawczyń także wtedy, gdy dziecko nie jest jeszcze gotowe do samodzielnego karmienia.
Wraz z dojrzewaniem wcześniaka można stopniowo łączyć karmienie sondą z próbami ssania piersi, aż dziecko będzie w stanie przyjmować odpowiednią ilość mleka doustnie.
Kiedy potrzebne jest żywienie pozajelitowe?
Nie każdy wcześniak rozpoczyna żywienie od podawania wszystkich składników odżywczych bezpośrednio do krwi.
Żywienie pozajelitowe stosuje się przede wszystkim u bardzo niedojrzałych lub chorych noworodków, które nie mogą jeszcze otrzymać wystarczającej ilości pokarmu przez przewód pokarmowy.
Może ono dostarczać między innymi:
- glukozę,
- aminokwasy,
- tłuszcze,
- witaminy,
- składniki mineralne i elektrolity.
Jeśli stan dziecka na to pozwala, niewielkie ilości mleka dojelitowo mogą być wprowadzane równolegle, a wraz ze wzrostem tolerancji mleka ilość żywienia pozajelitowego stopniowo się zmniejsza.
Kiedy wcześniak może ssać pierś lub pić z butelki?
Gotowość do karmienia doustnego nie zależy wyłącznie od osiągnięcia konkretnego tygodnia ciąży. Ocenia się przede wszystkim stabilność oddechową dziecka, zdolność do ssania i połykania oraz reakcję na karmienie.
Przejście do karmienia piersią może odbywać się stopniowo. Początkowo dziecko może:
- przebywać skóra do skóry przy piersi,
- lizać brodawkę i oswajać się z zapachem mleka,
- wykonywać krótkie próby ssania,
- łączyć karmienie piersią z uzupełnieniem mleka przez sondę.
Jeśli karmienie z piersi nie jest w danym momencie możliwe, zespół może zaproponować inną metodę doustną, na przykład butelkę, kubeczek lub inne rozwiązanie dostosowane do stanu i możliwości dziecka.
Nie ma zasady, że odciągnięte mleko wcześniakowi zawsze najlepiej podawać butelką.
Ile mleka powinien jeść wcześniak?
Nie ma jednej liczby mililitrów odpowiedniej dla wszystkich wcześniaków.
Zapotrzebowanie zależy między innymi od:
- masy ciała,
- wieku ciążowego i wieku po urodzeniu,
- stanu klinicznego,
- rodzaju mleka,
- tego, czy pokarm jest fortyfikowany,
- aktualnego tempa wzrastania,
- bilansu płynów i elektrolitów.
W oddziale neonatologicznym ilość pokarmu jest zwykle obliczana w przeliczeniu na kilogram masy ciała na dobę i stopniowo dostosowywana do tolerancji dziecka.
Rodzice nie powinni samodzielnie zwiększać objętości lub stężenia mleka wcześniaka bez zaleceń neonatologa.
Ile wcześniak powinien przybierać na wadze?
Ocena wzrastania wcześniaka nie powinna opierać się wyłącznie na jednej dziennej wartości przyrostu masy.
W okresie stabilnego wzrastania u wielu wcześniaków jako orientacyjny cel stosuje się około 15-20 g/kg masy ciała na dobę, ale rzeczywiste tempo zmienia się wraz z wiekiem, masą ciała i stanem zdrowia.
U niektórych wcześniaków, szczególnie urodzonych między 28. a 32. tygodniem, obserwowane tempo może mieścić się w szerszym zakresie.
Dlatego lekarze oceniają przede wszystkim:
- trend masy ciała,
- wzrost długości ciała,
- obwód głowy,
- pozycję dziecka na odpowiedniej siatce wzrastania,
- stan kliniczny i tolerancję żywienia.
Nie każde dziecko musi szybko „dogonić” rówieśników urodzonych o czasie. Tempo wzrastania ocenia się indywidualnie, z uwzględnieniem wcześniactwa.
Co może jeść mama karmiąca wcześniaka?
Mama karmiąca wcześniaka nie potrzebuje specjalnej diety eliminacyjnej, jeśli nie istnieją ku temu konkretne wskazania medyczne.
Podstawą jest zróżnicowana dieta zawierająca między innymi:
- warzywa i owoce,
- produkty pełnoziarniste,
- rośliny strączkowe,
- jaja, mięso lub inne źródła białka,
- ryby o niskiej zawartości rtęci,
- nabiał lub odpowiednio wzbogacane zamienniki,
- orzechy i nasiona, jeśli są dobrze tolerowane.
Nie ma potrzeby profilaktycznego eliminowania typowych alergenów z diety tylko dlatego, że dziecko urodziło się przedwcześnie.
Kobieta karmiąca zwykle potrzebuje około 330-400 kcal więcej na dobę niż przed ciążą, choć dokładne zapotrzebowanie zależy od masy ciała, aktywności i zakresu karmienia.
Nie ma również uniwersalnego zalecenia, aby każda mama wypijała dokładnie 3 litry płynów dziennie. Najlepiej pić regularnie zgodnie z pragnieniem, zwiększając ilość płynów w sytuacjach, w których ich utrata jest większa.
Bardzo restrykcyjna dieta lub samodzielne stosowanie suplementów w wysokich dawkach nie zwiększają automatycznie wartości odżywczej mleka i powinny być omówione ze specjalistą.
Kontakt skóra do skóry i opieka kangurowa
Kontakt skóra do skóry ma szczególne znaczenie w opiece nad wcześniakiem.
WHO zaleca opiekę kangurową dla wcześniaków i dzieci z małą masą urodzeniową. Polega ona na możliwie długim kontakcie skóra do skóry z rodzicem, połączonym ze wspieraniem karmienia mlekiem kobiecym.
Może wspierać:
- utrzymanie temperatury ciała,
- stabilizację fizjologiczną,
- karmienie piersią,
- bliskość między dzieckiem a rodzicem.
Nie należy jednak opisywać dotyku jako „terapii” zastępującej opiekę neonatologiczną. Kontakt skóra do skóry jest jednym z ważnych elementów kompleksowej opieki nad wcześniakiem.
Kiedy potrzebna jest dodatkowa pomoc przy karmieniu?
Karmienie wcześniaka wymaga szczególnej obserwacji. Warto skonsultować się z zespołem neonatologicznym lub poradnią laktacyjną, jeśli dziecko:
- szybko męczy się podczas karmienia,
- sinieje, ma bezdechy lub wyraźne trudności z oddychaniem podczas jedzenia,
- często krztusi się lub kaszle przy karmieniu,
- nie jest w stanie pobrać zaleconej objętości pokarmu,
- nie przybiera zgodnie z oczekiwanym trendem,
- regularnie wymiotuje lub źle toleruje karmienia,
- ma wyraźnie mniej mokrych pieluszek niż oczekiwano.
Plan karmienia wcześniaka może zmieniać się nawet z dnia na dzień. Najważniejsze jest dostosowanie sposobu, ilości i rodzaju pokarmu do aktualnej dojrzałości i potrzeb dziecka.
Podsumowanie
Mleko własnej mamy jest preferowanym pokarmem dla wcześniaka. Jeśli nie jest dostępne w wystarczającej ilości, można rozważyć pasteryzowane mleko dawczyń, a gdy jest to potrzebne, odpowiednio dobrany preparat mlekozastępczy.
Nie każdy wcześniak wymaga żywienia pozajelitowego. Bardzo niedojrzałe lub chore dzieci mogą czasowo otrzymywać żywienie dożylne i mleko przez sondę, a następnie stopniowo przechodzić do karmienia doustnego. Objętość pokarmu, tempo wzrastania i potrzeba fortyfikacji zawsze powinny być ustalane indywidualnie przez zespół neonatologiczny.