Najważniejszy etap profilaktyki próchnicy rozpoczyna się wraz z wyrżnięciem pierwszego zęba. Od tego momentu zęby należy szczotkować dwa razy dziennie, używając niewielkiej ilości pasty z fluorem.
Higiena jamy ustnej przed pojawieniem się pierwszego zęba
Przed wyrżnięciem pierwszych zębów można raz dziennie delikatnie przetrzeć dziąsła dziecka czystą, miękką gazą lub ściereczką zwilżoną wodą. Taka czynność pomaga stopniowo oswoić niemowlę z późniejszym szczotkowaniem.
Przed rozpoczęciem należy:
- dokładnie umyć ręce,
- wybrać moment, gdy dziecko jest spokojne,
- stabilnie podeprzeć jego głowę,
- wykonywać delikatne ruchy bez mocnego nacisku,
- przerwać, jeśli dziecko silnie protestuje lub pojawia się krwawienie.
Woda nie musi być ciepła ani przegotowana, jeżeli w domu dostępna jest bezpieczna woda przeznaczona do celów higienicznych. Gazik nie musi być jałowy, ale powinien być czysty i używany jednorazowo.
Można również skorzystać z miękkiej szczoteczki nakładanej na palec, o ile jest przeznaczona dla niemowląt, nie ma luźnych elementów i jest używana wyłącznie pod bezpośrednim nadzorem dorosłego.
Przecieranie dziąseł nie oczyszcza znajdujących się głębiej zawiązków zębów i nie zastępuje szczotkowania po pojawieniu się pierwszego zęba.
Czy dziąsła trzeba czyścić po każdym karmieniu?
Nie ma potrzeby przecierania jamy ustnej po każdym karmieniu piersią lub mlekiem modyfikowanym. Zbyt częste pocieranie delikatnej błony śluzowej może powodować podrażnienie.
Nie należy również podawać niemowlęciu wody wyłącznie po to, aby wypłukać z jamy ustnej resztki mleka. Dziecko karmione wyłącznie piersią przed rozpoczęciem rozszerzania diety nie potrzebuje dodatkowej wody, chyba że lekarz zaleci inaczej.
Przed pojawieniem się zębów nie trzeba:
- szorować języka,
- usuwać każdego śladu mleka,
- stosować pasty do zębów,
- używać płynu do płukania jamy ustnej,
- przecierać dziąseł po nocnych karmieniach.
Biały nalot na języku – mleko czy pleśniawki?
Biały nalot widoczny wyłącznie na języku często jest pozostałością mleka. Zwykle nie powoduje bólu i można go częściowo usunąć przez bardzo delikatne przetarcie wilgotną ściereczką.
Pleśniawki mogą natomiast obejmować nie tylko język, ale także:
- wewnętrzną stronę policzków,
- dziąsła,
- podniebienie,
- wewnętrzną stronę warg.
Nie należy mocno ścierać białych zmian ani zdrapywać ich paznokciem. Uszkodzenie błony śluzowej może spowodować ból i krwawienie.
Jak rozpoznać pleśniawki u niemowlęcia?
Pleśniawki są zakażeniem grzybiczym związanym z nadmiernym namnażaniem drożdżaków z rodzaju Candida. Nie są „białymi krostkami” i nie zawsze wynikają z zakażenia dziecka przez osobę dorosłą.
Typowe objawy obejmują:
- kremowobiałe plamy lub naloty, których nie można łatwo zetrzeć,
- zaczerwienienie lub krwawienie po próbie usunięcia nalotu,
- niepokój podczas karmienia,
- częste odrywanie się od piersi lub butelki,
- zmniejszony apetyt z powodu bólu,
- czasem współistniejącą wysypkę w okolicy pieluszkowej.
Pleśniawki mogą pojawić się między innymi po antybiotykoterapii, ale u części dzieci nie udaje się wskazać jednego konkretnego czynnika.
Jak leczy się pleśniawki?
Podejrzenie pleśniawek u niemowlęcia należy skonsultować z pediatrą. Lekarz może zalecić lek przeciwgrzybiczy w postaci płynu, zawiesiny lub żelu odpowiedniego dla wieku dziecka.
Preparat należy stosować:
- w dokładnie zaleconej dawce,
- przez wskazany czas,
- zgodnie z techniką podania właściwą dla danego leku,
- bez samodzielnego zwiększania ilości lub częstotliwości aplikacji.
Nie należy samodzielnie wybierać zakraplacza, gazika ani szpatułki do podania leku. Niektórych preparatów nie wolno umieszczać głęboko w jamie ustnej, ponieważ nieprawidłowa aplikacja może zwiększyć ryzyko zakrztuszenia.
Podczas leczenia warto:
- dokładnie myć ręce,
- czyścić smoczki, gryzaki i elementy butelek zgodnie z instrukcją producenta,
- regularnie myć zabawki wkładane do ust,
- nie oblizywać smoczka przed podaniem go dziecku,
- nie przerywać leczenia wcześniej bez konsultacji.
Nie należy stosować sody oczyszczonej, gencjany, miodu, olejków eterycznych ani domowych naparów ziołowych jako zamiennika leczenia przeciwgrzybiczego.
Karmienie piersią a pleśniawki
Pleśniawki nie oznaczają konieczności przerwania karmienia piersią. Jeżeli karmienie jest możliwe i akceptowalne dla mamy, zwykle można je kontynuować.
Rutynowe przemywanie brodawek wodą przed każdym karmieniem i po nim nie zapobiega pleśniawkom. Może natomiast przesuszać i dodatkowo podrażniać skórę.
Oceny mamy i dziecka wymaga sytuacja, gdy poza zmianami w jamie ustnej niemowlęcia pojawiają się u mamy:
- nagły, piekący ból brodawek podczas lub po karmieniu,
- świąd i nadmierna wrażliwość brodawek,
- błyszcząca lub łuszcząca się skóra otoczki,
- ból pojawiający się po okresie wcześniejszego bezbolesnego karmienia.
Takie objawy mogą wskazywać na zakażenie, ale mogą również wynikać z uszkodzenia brodawek, nieprawidłowego przystawienia lub innych problemów dermatologicznych. Leczenie powinno zostać dobrane po ocenie specjalisty.
Kiedy pojawiają się pierwsze zęby?
Pierwszy ząb najczęściej wyrzyna się około szóstego miesiąca życia, ale prawidłowy zakres jest szeroki. U części dzieci ząb pojawia się wcześniej, a u innych dopiero po pierwszych urodzinach.
Nie wszystkie dzieci przechodzą ząbkowanie w ten sam sposób. Niektóre mają wyraźnie tkliwe dziąsła i są bardziej niespokojne, podczas gdy u innych pierwszy ząb zostaje zauważony przypadkowo.
Zęby mogą wyrzynać się w innej kolejności niż u rówieśników. Sama odmienna kolejność najczęściej nie świadczy o nieprawidłowym rozwoju.
Jakie są objawy ząbkowania?
Ząbkowaniu mogą towarzyszyć:
- tkliwe, zaczerwienione lub lekko obrzęknięte dziąsło,
- zwiększone ślinienie,
- potrzeba gryzienia przedmiotów,
- pocieranie dziąseł, policzka lub ucha,
- przejściowa drażliwość,
- trudniejsze zasypianie,
- podrażnienie skóry wokół ust związane ze śliną.
Ząbkowanie nie powinno być automatycznie uznawane za przyczynę gorączki, biegunki, wymiotów, silnego płaczu ani wyraźnego pogorszenia stanu dziecka.
Temperatura 38°C lub wyższa może wskazywać na infekcję lub inną chorobę. U dziecka poniżej trzeciego miesiąca życia taka temperatura wymaga pilnej oceny medycznej.
Jak bezpiecznie łagodzić dolegliwości związane z ząbkowaniem?
W pierwszej kolejności warto stosować proste metody bez leków.
Można:
- delikatnie masować dziąsła czystym palcem,
- podać gryzak przeznaczony dla wieku dziecka,
- schłodzić gryzak w lodówce zgodnie z instrukcją producenta,
- podać do gryzienia czystą, chłodną i wilgotną ściereczkę pod stałym nadzorem,
- delikatnie osuszać ślinę z twarzy, aby ograniczyć podrażnienie skóry,
- zapewnić dziecku bliskość i spokojne zajęcie odwracające uwagę od dyskomfortu.
Gryzaka nie należy zamrażać. Bardzo zimny i twardy przedmiot może uszkodzić dziąsła.
Nie należy również zawieszać gryzaka, smoczka ani biżuterii ząbkowej na szyi dziecka. Sznurki, naszyjniki i koraliki mogą stwarzać ryzyko uduszenia lub zadławienia.
Jeżeli ból jest nasilony, dobór leku przeciwbólowego odpowiedniego do wieku i masy ciała należy omówić z pediatrą lub farmaceutą oraz stosować zgodnie z instrukcją.
Czego nie stosować podczas ząbkowania?
Nie należy samodzielnie wcierać w dziąsła maści ani żelu zawierającego lidokainę, benzokainę lub salicylany.
Preparaty znieczulające nakładane na dziąsła:
- mogą działać bardzo krótko, ponieważ są szybko zmywane przez ślinę,
- mogą zostać połknięte,
- mogą zaburzać czucie w jamie ustnej i połykanie,
- przy nieprawidłowym dawkowaniu mogą spowodować ciężkie działania niepożądane.
Żele z salicylanami nie są odpowiednim preparatem dla niemowląt. Nie należy także nakładać bezpośrednio na dziąsła rozkruszonych tabletek przeciwbólowych ani aspiryny.
Bez zalecenia lekarza nie należy stosować:
- homeopatycznych tabletek i granulek na ząbkowanie,
- olejków eterycznych,
- alkoholu,
- miodu, szczególnie przed ukończeniem pierwszego roku życia,
- bursztynowych naszyjników, bransoletek i koralików,
- twardych lub uszkodzonych gryzaków z luźnymi elementami.
Jak myć pierwsze zęby dziecka?
Szczotkowanie należy rozpocząć od chwili, gdy pierwszy ząb przebije dziąsło.
Zęby dziecka należy myć:
- dwa razy dziennie,
- rano oraz wieczorem przed snem,
- miękką szczoteczką z małą główką,
- pastą zawierającą fluor,
- pod kontrolą osoby dorosłej.
Rodzic powinien dokładnie oczyścić przód, tył i powierzchnię żującą każdego zęba. Na początku szczotkowanie może być krótsze niż dwie minuty – ważniejsze jest dokładne dotarcie do wszystkich wyrżniętych zębów.
Szczoteczka powinna mieć:
- małą, zaokrągloną główkę,
- miękkie włosie,
- uchwyt wygodny dla osoby dorosłej,
- rozmiar odpowiedni do wieku dziecka.
Dziecko może obejrzeć lub dotknąć szczoteczki, ale nie powinno chodzić, raczkować ani bawić się nią w ustach. Ogranicznik na szczoteczce nie zastępuje nadzoru dorosłego.
Jaka pasta do zębów dla niemowlęcia?
Nie trzeba czekać, aż dziecko nauczy się wypluwać pastę. Od pierwszego zęba należy stosować pastę zawierającą 1000 ppm fluoru.
U dziecka poniżej trzeciego roku życia wystarcza ilość odpowiadająca wielkości ziarenka ryżu lub bardzo cienkiej smudze na włosiu.
Rodzic powinien:
- sam nakładać pastę na szczoteczkę,
- nie pokrywać pastą całej główki szczoteczki,
- nie dokładać pasty podczas jednego szczotkowania,
- przechowywać tubkę poza zasięgiem dziecka,
- zachęcać do wypluwania nadmiaru, gdy dziecko zacznie to potrafić.
Po szczotkowaniu nie należy wypłukiwać pasty z jamy ustnej gazikiem ani dużą ilością wody. Pozostała na zębach niewielka ilość fluoru przedłuża jego miejscowe działanie.
Pasta bez fluoru nie zapewnia takiej samej ochrony przed próchnicą jak prawidłowo stosowana pasta fluorkowa.
Jak długo rodzic powinien pomagać w szczotkowaniu?
Małe dzieci nie mają wystarczającej sprawności manualnej, aby dokładnie oczyścić wszystkie powierzchnie zębów. Samodzielne trzymanie szczoteczki nie oznacza jeszcze, że dziecko prawidłowo szczotkuje zęby.
Rodzic powinien sam myć zęby dziecka lub dokładnie poprawiać szczotkowanie do czasu, aż dziecko będzie potrafiło skutecznie wykonywać tę czynność. Zwykle pomoc jest potrzebna przynajmniej przez pierwsze lata nauki w szkole, a później nadal warto kontrolować jakość szczotkowania.
Można pozwolić dziecku rozpocząć mycie samodzielnie, a następnie przejąć szczoteczkę i dokładnie oczyścić zęby.
Wspólne mycie zębów może ułatwiać budowanie rutyny, ale nie zwalnia rodzica z odpowiedzialności za dokładne szczotkowanie.
Kiedy zaplanować pierwszą wizytę u dentysty?
Pierwszą wizytę stomatologiczną warto zaplanować po pojawieniu się pierwszego zęba, nie później niż przed ukończeniem przez dziecko pierwszego roku życia.
Nie trzeba czekać na wyrżnięcie czterech siekaczy ani na pojawienie się bólu.
Podczas pierwszej wizyty stomatolog może:
- ocenić rozwój zębów i jamy ustnej,
- sprawdzić pierwsze oznaki próchnicy,
- ocenić indywidualne ryzyko jej rozwoju,
- pokazać prawidłową technikę szczotkowania,
- omówić ilość i stężenie pasty z fluorem,
- przekazać zalecenia dotyczące żywienia i napojów,
- ustalić termin kolejnej kontroli.
Wizyta adaptacyjna nie służy przede wszystkim zapobieganiu wadom zgryzu. Jej głównym celem jest wczesna profilaktyka chorób jamy ustnej oraz przekazanie rodzicom praktycznych zaleceń.
Kiedy skonsultować się z lekarzem lub dentystą?
Skontaktuj się z pediatrą lub dentystą, jeśli:
- białych zmian w jamie ustnej nie można delikatnie usunąć,
- dziecko płacze lub odmawia karmienia z powodu bólu,
- pleśniawki nie ustępują mimo leczenia lub często nawracają,
- w jamie ustnej występuje krwawienie,
- na zębie pojawia się biała, kredowa, brązowa lub czarna plama,
- dziąsło jest silnie obrzęknięte, sączy się lub pojawia się ropa,
- dziecko doznało urazu zęba lub jamy ustnej,
- pierwszy ząb nie pojawił się długo po pierwszych urodzinach i budzi to niepokój rodziców.
Pilnej oceny wymaga dziecko, które:
- ma trudności z oddychaniem lub połykaniem,
- nie może przyjmować płynów,
- ma wyraźnie mniej mokrych pieluszek,
- jest bardzo senne, wiotkie lub trudne do obudzenia,
- ma temperaturę 38°C lub wyższą przed ukończeniem trzeciego miesiąca życia,
- ma gorączkę i liczne pęcherze albo nadżerki w jamie ustnej,
- jest noworodkiem i ma pęcherzyki na ustach, skórze lub w okolicy oczu.
Podsumowanie
Przed pojawieniem się pierwszych zębów można delikatnie przecierać dziąsła dziecka czystą, wilgotną gazą lub ściereczką. Nie trzeba jednak wykonywać tej czynności po każdym karmieniu ani podawać niemowlęciu wody w celu wypłukania resztek mleka.
Od pierwszego zęba należy szczotkować zęby dwa razy dziennie pastą zawierającą 1000 ppm fluoru. U dziecka poniżej trzeciego roku życia wystarcza ilość odpowiadająca ziarenku ryżu, a za dokładne szczotkowanie odpowiada osoba dorosła.
Podczas ząbkowania najbezpieczniejsze są schłodzony gryzak i delikatny masaż dziąseł. Nie należy samodzielnie stosować żeli z lidokainą, benzokainą lub salicylanami. Gorączki i wyraźnego pogorszenia stanu dziecka nie powinno się tłumaczyć samym wyrzynaniem zębów.