Wspólne czytanie książek może wspierać rozwój językowy, poznawczy i społeczno-emocjonalny dziecka w wieku przedszkolnym. Szczególnie wartościowe jest czytanie, podczas którego dorosły i dziecko rozmawiają o historii, ilustracjach i bohaterach, zadają pytania oraz wspólnie zastanawiają się nad tym, co dzieje się w książce.
Nie oznacza to, że samo czytanie automatycznie poprawia wszystkie obszary rozwoju. Najlepiej udokumentowane korzyści dotyczą kontaktu z bogatszym językiem, rozwoju słownictwa, wczesnych kompetencji czytelniczych oraz tworzenia okazji do rozmowy i bliskiej interakcji z opiekunem.
Jak czytanie wpływa na rozwój dziecka w wieku przedszkolnym?
W wieku przedszkolnym dzieci intensywnie rozwijają mowę, uczą się rozumieć coraz bardziej złożone wypowiedzi i stopniowo poznają zasady języka pisanego. Wspólne oglądanie i czytanie książek może być jednym ze sposobów wspierania tego procesu.
Regularny kontakt z książkami może stwarzać okazję do:
- poznawania nowych słów i sposobów ich używania,
- słuchania bardziej złożonych zdań niż te używane w codziennych rozmowach,
- ćwiczenia opowiadania i porządkowania wydarzeń,
- zadawania pytań i formułowania odpowiedzi,
- poznawania liter, dźwięków mowy i zasad korzystania z książki,
- rozmawiania o emocjach, relacjach i różnych sytuacjach społecznych,
- wspólnego spędzania czasu z rodzicem lub opiekunem.
Największe znaczenie ma nie samo „zaliczanie” kolejnych książek, ale jakość wspólnej interakcji oraz dopasowanie treści do wieku, zainteresowań i możliwości dziecka.
Czytanie a rozwój mowy i słownictwa
Jedną z najlepiej poznanych korzyści wspólnego czytania jest możliwość wspierania rozwoju języka. Książki wprowadzają dziecko w słownictwo i konstrukcje zdań, które nie zawsze pojawiają się podczas codziennych rozmów.
Podczas czytania rodzic może:
- nazywać przedmioty i czynności widoczne na ilustracjach,
- wyjaśniać znaczenie nowych słów,
- odnosić historię do doświadczeń dziecka,
- zachęcać do opowiedzenia własnymi słowami, co wydarzyło się w książce,
- zadawać pytania wymagające czegoś więcej niż odpowiedzi „tak” lub „nie”.
Dziecko nie musi znać znaczenia każdego słowa ani rozumieć całej historii przy pierwszym czytaniu. Ponowne sięganie po tę samą książkę może być wartościowe, ponieważ powtarzalny kontekst ułatwia oswajanie się z nowymi słowami i treścią.
Jak książki przygotowują dziecko do nauki czytania?
Wspólne czytanie w wieku przedszkolnym pomaga budować tak zwane wczesne kompetencje czytelnicze, zanim dziecko zacznie samodzielnie czytać.
Dzięki kontaktowi z książkami dziecko może stopniowo poznawać:
- kierunek czytania tekstu,
- różnicę między tekstem a ilustracją,
- wygląd liter i zapisanych słów,
- rymy i podobieństwa między dźwiękami,
- sposób budowania historii z początkiem, rozwinięciem i zakończeniem.
Nie trzeba jednak przyspieszać nauki czytania ani zamieniać wspólnego czasu z książką w lekcję. W wieku przedszkolnym szczególnie ważne jest budowanie pozytywnych skojarzeń z czytaniem oraz zainteresowania książkami i opowieściami.
Czytanie, myślenie i wyobraźnia
Opowieści zachęcają dziecko do wyobrażania sobie osób, miejsc i wydarzeń, a także do przewidywania, co może wydarzyć się dalej. Wspólna rozmowa o książce może rozwijać również umiejętność łączenia informacji i wyciągania prostych wniosków.
Można zapytać na przykład:
- „Jak myślisz, co wydarzy się teraz?”
- „Dlaczego bohater tak zrobił?”
- „Co Ty zrobiłbyś lub zrobiłabyś w tej sytuacji?”
- „Czy pamiętasz, co wydarzyło się wcześniej?”
Takie pytania nie powinny przypominać sprawdzianu. Jeśli dziecko chce jedynie słuchać, oglądać ilustracje albo samo opowiadać historię po swojemu, również jest to wartościowa forma kontaktu z książką.
Książki a emocje i relacja z opiekunem
Wspólne czytanie może tworzyć spokojną przestrzeń do rozmowy o emocjach i sytuacjach społecznych. Bohaterowie książek mogą doświadczać złości, smutku, strachu, zazdrości, radości czy rozczarowania, dzięki czemu rodzic może pomóc dziecku nazywać te stany i zastanawiać się nad ich przyczynami.
Nie oznacza to jednak, że przeczytanie historii samo w sobie nauczy dziecko regulowania emocji lub rozwiązywania problemów. Książka może być przede wszystkim punktem wyjścia do rozmowy.
Wspólne czytanie jest również okazją do bliskiej, spokojnej interakcji z opiekunem. American Academy of Pediatrics wskazuje, że czytanie z małymi dziećmi może wspierać rozwój relacji, języka i wczesnych kompetencji czytelniczych.
Czy czytanie pomaga ćwiczyć uwagę i słuchanie?
Słuchanie opowieści wymaga skupienia na kolejnych wydarzeniach, wypowiedziach bohaterów i ilustracjach. Regularne wspólne czytanie stwarza więc okazję do ćwiczenia słuchania i podążania za historią.
Nie należy jednak oczekiwać, że przedszkolak będzie siedział nieruchomo przez długi czas. Niektóre dzieci podczas czytania zmieniają pozycję, komentują ilustracje, przerywają historię pytaniami albo chcą szybko przewracać strony. Takie zachowanie nie oznacza automatycznie braku zainteresowania.
Lepiej dopasować długość czytania do możliwości dziecka niż zmuszać je do wysłuchania całej książki.
Jak czytać dziecku, aby wspierać jego rozwój?
Wspólne czytanie nie wymaga specjalnego przygotowania ani teatralnych umiejętności. Najważniejsze jest zainteresowanie dziecka i możliwość interakcji.
Pomocne mogą być następujące zasady:
- wybieraj moment, w którym dziecko jest względnie spokojne i zainteresowane,
- pozwalaj dziecku wybierać książki i wracać wielokrotnie do tych samych historii,
- oglądajcie razem ilustracje i nazywajcie widoczne na nich elementy,
- zadawaj pytania, ale pozostaw dziecku czas na odpowiedź,
- reaguj na komentarze i pytania dziecka, nawet jeśli przerywają historię,
- wyjaśniaj nowe słowa w prosty sposób,
- zmieniaj intonację lub sposób mówienia bohaterów, jeśli sprawia Wam to przyjemność,
- odwołuj wydarzenia z książki do doświadczeń dziecka,
- nie poprawiaj każdej wypowiedzi ani nie zamieniaj czytania w test wiedzy.
Jeżeli dziecko chce wcześniej zakończyć czytanie, można do książki wrócić później. Celem jest budowanie zainteresowania, a nie realizacja określonej liczby stron.
Na czym polega czytanie dialogowe?
Jednym z dobrze przebadanych sposobów wspólnego czytania jest czytanie dialogowe. Dorosły nie ogranicza się w nim do odczytywania tekstu, ale zachęca dziecko do aktywnego udziału w rozmowie o książce.
Można na przykład:
- zadać dziecku pytanie dotyczące ilustracji lub wydarzenia,
- poczekać na odpowiedź,
- odnieść się do tego, co dziecko powiedziało,
- rozwinąć jego wypowiedź o dodatkowe słowo lub informację,
- zachęcić do dalszej rozmowy.
Jeśli na ilustracji dziecko zauważa psa i mówi „pies”, rodzic może odpowiedzieć: „Tak, duży brązowy pies biegnie za piłką. Jak myślisz, dokąd biegnie?”.
Taki sposób czytania zwiększa ilość języka używanego podczas wspólnej aktywności i daje dziecku więcej okazji do samodzielnego wypowiadania się.
Jak wybierać książki dla przedszkolaka?
Najlepiej wybierać książki dopasowane do etapu rozwoju i zainteresowań konkretnego dziecka. Nie istnieje jeden rodzaj literatury, który będzie odpowiedni dla wszystkich przedszkolaków.
Warto zwrócić uwagę na:
- zrozumiały język dostosowany do wieku,
- ilustracje, które zachęcają do oglądania i rozmowy,
- tematy interesujące dla dziecka,
- historie przedstawiające różne osoby, rodziny, miejsca i doświadczenia,
- treści, które można wspólnie omawiać,
- rymy, powtórzenia i zabawy językowe, szczególnie u młodszych przedszkolaków.
Nie każda książka musi zawierać morał lub realizować cel edukacyjny. Czytanie dla przyjemności i wspólnego przeżywania historii również ma wartość.
Jak wprowadzić wspólne czytanie do codziennej rutyny?
American Academy of Pediatrics rekomenduje wspólne czytanie już od niemowlęctwa i kontynuowanie go co najmniej przez okres przedszkolny. Nie oznacza to jednak, że rodzic musi codziennie realizować określony czas czy liczbę książek.
Pomocne może być znalezienie naturalnego momentu w rytmie dnia, na przykład:
- przed snem,
- po powrocie z przedszkola,
- podczas spokojnego popołudnia,
- w podróży lub poczekalni,
- w czasie weekendowego odpoczynku.
Nawet krótka wspólna lektura może być wartościowa, szczególnie jeśli towarzyszą jej rozmowa, zainteresowanie i zaangażowanie opiekuna.
Książka czy ekran – czy trzeba wybierać?
Książki nie muszą być przedstawiane jako przeciwieństwo telewizji, gier czy innych form rozrywki. W rozwoju dziecka liczy się różnorodność aktywności: ruch, swobodna zabawa, kontakt z innymi, rozmowa, odpoczynek i wspólne czytanie.
Wartością wspólnego czytania jest przede wszystkim interakcja. Dziecko może zadawać pytania, wskazywać ilustracje, wracać do wcześniejszych stron i rozmawiać z opiekunem. To właśnie aktywna wymiana między dzieckiem a dorosłym jest ważnym elementem tej aktywności.
Jeśli rodzina korzysta z książek cyfrowych, również warto czytać je wspólnie, rozmawiać o treści i ograniczać elementy, które nadmiernie odciągają uwagę od historii.
Podsumowanie
Czytanie dzieciom w wieku przedszkolnym może wspierać przede wszystkim rozwój języka, słownictwa i wczesnych kompetencji potrzebnych do późniejszej nauki czytania. Jest także okazją do wspólnej rozmowy, poznawania świata i budowania bliskiej relacji z rodzicem lub opiekunem.
Najwięcej korzyści może przynosić aktywne wspólne czytanie, podczas którego dziecko nie jest jedynie słuchaczem, ale może komentować ilustracje, zadawać pytania, przewidywać dalszy ciąg historii i opowiadać własnymi słowami. Nie chodzi o jak najdłuższe czytanie czy wybieranie wyłącznie książek edukacyjnych, ale o regularny, przyjemny i dostosowany do dziecka kontakt z językiem oraz opowieściami.