Ciąża wiąże się z dużymi zmianami w funkcjonowaniu układu hormonalnego. Część hormonów jest produkowana przez organizm kobiety, część przez łożysko, a ich znaczenie zmienia się wraz z rozwojem ciąży.
Do najważniejszych należą progesteron, estrogeny, gonadotropina kosmówkowa hCG, prolaktyna, oksytocyna i relaksyna. W ciąży zmieniają się również między innymi hormony tarczycy, kortyzol, insulina i laktogen łożyskowy.
Jak zmieniają się hormony w ciąży?
Zmiany hormonalne rozpoczynają się bardzo wcześnie, ale nie wszystkie hormony po prostu rosną przez całe 9 miesięcy.
Przykładowo:
- hCG gwałtownie zwiększa swoje stężenie na początku ciąży, osiąga szczyt około 10. tygodnia, a następnie wyraźnie spada,
- progesteron i estrogeny stopniowo zwiększają się wraz z rozwojem ciąży,
- prolaktyna rośnie przez całą ciążę, przygotowując gruczoły piersiowe do laktacji,
- LH i FSH są silnie hamowane i pozostają na bardzo niskim poziomie,
- relaksyna osiąga wyższe stężenie głównie we wczesnej ciąży, a następnie jej poziom spada.
To skoordynowany układ, w którym jajniki, przysadka, podwzgórze, łożysko i rozwijający się płód wpływają na siebie nawzajem.
Progesteron w ciąży - za co odpowiada?
Progesteron jest jednym z najważniejszych hormonów potrzebnych do prawidłowego rozpoczęcia i utrzymania ciąży.
Po owulacji produkuje go przede wszystkim ciałko żółte. Po implantacji hCG podtrzymuje jego funkcję, dzięki czemu produkcja progesteronu może być kontynuowana.
Między około 7. a 10. tygodniem zachodzi stopniowe przejęcie produkcji progesteronu przez łożysko. Po 10. tygodniu to właśnie ono staje się jego głównym źródłem.
Progesteron między innymi:
- wspiera zmiany błony śluzowej macicy konieczne dla prawidłowego rozwoju wczesnej ciąży,
- zmniejsza kurczliwość mięśnia macicy,
- uczestniczy w adaptacji układu odpornościowego do ciąży,
- wraz z innymi hormonami przygotowuje tkankę gruczołową piersi do późniejszej laktacji.
Nie należy jednak upraszczać jego roli do stwierdzenia, że wysoki poziom progesteronu sam „zapobiega przedwczesnemu porodowi”. Rozpoczęcie porodu zależy od złożonych zmian hormonalnych, zapalnych i mechanicznych.
hCG - kiedy rośnie i jaką pełni funkcję?
Gonadotropina kosmówkowa, czyli hCG, jest produkowana przez komórki trofoblastu, z których rozwija się łożysko.
Jednym z jej najważniejszych zadań we wczesnej ciąży jest podtrzymywanie ciałka żółtego, aby mogło ono nadal produkować progesteron do czasu przejęcia tej funkcji przez łożysko.
Stężenie hCG szybko rośnie w pierwszych tygodniach. Średnio osiąga najwyższe wartości około 10. tygodnia, a następnie w drugim trymestrze wyraźnie maleje.
To właśnie hCG wykrywają testy ciążowe.
W określonych sytuacjach lekarz może zlecać seryjne oznaczenia beta-hCG, na przykład podczas oceny bardzo wczesnej ciąży. Sam poziom hCG nie służy jednak do dokładnego określania wieku ciąży ani do „wykluczania wad rozwojowych płodu”. Do oceny wieku i rozwoju ciąży wykorzystuje się przede wszystkim USG oraz inne badania dobrane do etapu ciąży.
Estrogeny w ciąży
Estrogen nie jest jednym hormonem. Do estrogenów należą między innymi estradiol, estron i estriol.
We wczesnej ciąży estradiol jest produkowany przede wszystkim przez ciałko żółte, natomiast po pierwszym trymestrze główną rolę przejmuje łożysko. Produkcja estrogenów wymaga współpracy organizmu matki, łożyska i płodu.
Estrogeny uczestniczą między innymi w:
- wzroście macicy,
- adaptacji krążenia maciczno-łożyskowego,
- rozwoju przewodów gruczołów piersiowych,
- przygotowaniu mięśnia macicy i szyjki do zmian związanych z porodem.
Pod koniec ciąży estrogeny zwiększają również wrażliwość macicy na oksytocynę i uczestniczą w procesach prowadzących do rozpoczęcia porodu.
Nie ma natomiast dobrych podstaw, aby przypisywać samemu wzrostowi estrogenów takie zjawiska jak „syndrom gniazdowania”, zwiększona atrakcyjność, wzrost samooceny czy typowy wzrost lęku w trzecim trymestrze.
Relaksyna - czy rzeczywiście przygotowuje ciało do porodu?
Relaksyna jest hormonem produkowanym w ciąży głównie przez ciałko żółte.
Jej stężenie zwiększa się przede wszystkim w pierwszym trymestrze, a w drugim zwykle spada. Dlatego nie jest prawidłowe przedstawianie jej jako hormonu, który po prostu rośnie przez całą ciążę aż do porodu.
Relaksyna wpływa między innymi na tkankę łączną i układ krążenia. Badania wskazują, że może uczestniczyć w zmianach szyjki macicy oraz więzadeł, jednak jej dokładna rola w rozpoczęciu ludzkiego porodu nadal nie jest w pełni poznana.
Nie ma również podstaw do uniwersalnego stwierdzenia, że poziom relaksyny w ciąży zwiększa się dokładnie dziesięciokrotnie ani że jej głównym zadaniem jest obniżanie ciśnienia tętniczego.
Prolaktyna i przygotowanie piersi do karmienia
Prolaktyna jest produkowana przede wszystkim przez przedni płat przysadki. Jej stężenie stopniowo zwiększa się w ciąży i pod koniec ciąży może być wielokrotnie wyższe niż przed zapłodnieniem.
Prolaktyna razem z estrogenami, progesteronem i innymi hormonami uczestniczy w rozwoju gruczołów piersiowych i przygotowuje je do produkcji mleka.
Mimo wysokiego poziomu prolaktyny w ciąży duża produkcja mleka jeszcze się nie rozpoczyna. Wysokie stężenia progesteronu i estrogenów hamują pełną aktywację wydzielniczą piersi.
Dopiero po porodzie i wydaleniu łożyska poziomy progesteronu i estrogenów gwałtownie spadają, dzięki czemu prolaktyna może efektywnie stymulować produkcję mleka.
Nie ma podstaw do opisywania prolaktyny jako hormonu, który po prostu „tłumi libido kobiety i kieruje jej uwagę na dziecko”. Zachowania, seksualność i tworzenie więzi są znacznie bardziej złożone.
Oksytocyna podczas ciąży, porodu i karmienia
Oksytocyna jest syntetyzowana w podwzgórzu, a następnie magazynowana i uwalniana z tylnego płata przysadki.
Podczas ciąży stopniowo zwiększa się również liczba receptorów dla oksytocyny w mięśniu macicy, dzięki czemu pod koniec ciąży macica staje się na nią bardziej wrażliwa.
Oksytocyna:
- wspiera skurcze macicy podczas porodu,
- uczestniczy w obkurczaniu macicy po porodzie,
- odpowiada za odruch wypływu mleka podczas karmienia piersią.
Nie jest jednak uznawana za pojedynczy hormon inicjujący poród. Początek porodu wynika ze współdziałania między innymi estrogenów, progesteronu, prostaglandyn, CRH, zmian zapalnych i zwiększającej się wrażliwości macicy na oksytocynę.
Oksytocyna uczestniczy także w procesach społecznych i emocjonalnych, ale nie należy przedstawiać jej jako hormonu, który automatycznie wywołuje szczęście, spokój lub gwarantuje powstanie więzi między mamą a dzieckiem.
Co dzieje się z LH i FSH w ciąży?
W prawidłowej ciąży stężenia hormonów przysadkowych LH i FSH są hamowane przez wysokie stężenia hormonów płciowych i inhibiny.
W efekcie owulacja nie zachodzi podczas prawidłowo rozwijającej się ciąży.
Nie jest prawidłowe stwierdzenie, że LH zwiększa produkcję progesteronu i działa rozluźniająco na macicę w późnej ciąży. W tym okresie LH pozostaje bardzo niskie, a progesteron jest produkowany przede wszystkim przez łożysko.
Hormony a samopoczucie i pamięć w ciąży
Duże zmiany hormonalne mogą wpływać na mózg i samopoczucie, ale emocji w ciąży nie można przypisać jednemu konkretnemu hormonowi.
Na nastrój wpływają również:
- sen i zmęczenie,
- objawy fizyczne ciąży,
- wcześniejszy stan zdrowia psychicznego,
- stresujące wydarzenia życiowe,
- wsparcie społeczne,
- obawy dotyczące ciąży, porodu i rodzicielstwa.
Niektóre kobiety zgłaszają większe roztargnienie lub trudności z pamięcią. Badania wskazują na niewielkie średnie różnice w niektórych obszarach pamięci i uwagi, ale wyniki nie są jednakowe u wszystkich kobiet.
Nie ma podstaw do stwierdzenia, że progesteron bezpośrednio powoduje „niezdarność i zapominalstwo” albo że estrogen wywołuje konkretny wzorzec emocji w każdym trymestrze.
Czy dieta może regulować hormony w ciąży?
W ciąży warto stosować zbilansowaną dietę dostarczającą energii, białka, witamin i składników mineralnych potrzebnych organizmowi kobiety oraz rozwijającemu się dziecku.
Nie ma jednak jednej diety, która „wyrównuje hormony” w prawidłowo przebiegającej ciąży.
Nie trzeba również wybierać wyłącznie produktów o niskim indeksie glikemicznym, jeśli nie ma ku temu medycznego wskazania, na przykład zaburzeń gospodarki węglowodanowej.
Regularna aktywność fizyczna, odpowiednie żywienie, odpoczynek i unikanie alkoholu oraz tytoniu są elementami zdrowego przebiegu ciąży, ale nie służą do samodzielnego sterowania stężeniem progesteronu, hCG czy estrogenów.
Kiedy zmiany samopoczucia wymagają konsultacji?
Wahania nastroju mogą pojawiać się w ciąży, ale nie wszystkie objawy należy tłumaczyć hormonami.
Warto porozmawiać z lekarzem lub położną, jeśli przez co najmniej 2 tygodnie utrzymują się między innymi:
- obniżony nastrój przez większość dnia,
- utrata zainteresowania lub przyjemności,
- silny lub trudny do opanowania lęk,
- poczucie beznadziei lub bezwartościowości,
- znaczne trudności z koncentracją lub codziennym funkcjonowaniem.
Myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub innej osobie wymagają natychmiastowej pomocy.
Niezależnie od hormonów pilnej oceny medycznej wymagają także objawy położnicze, takie jak obfite krwawienie, silny lub utrzymujący się ból brzucha, podejrzenie odejścia wód płodowych, duszność, drgawki, silny ból głowy z zaburzeniami widzenia lub wyraźne zmniejszenie ruchów dziecka w okresie, gdy ruchy są już regularnie odczuwane.
Podsumowanie
Hormony w ciąży zmieniają się w różny sposób. hCG rośnie przede wszystkim we wczesnej ciąży, progesteron i estrogeny są z czasem produkowane głównie przez łożysko, prolaktyna przygotowuje piersi do laktacji, a oksytocyna uczestniczy w porodzie i odruchu wypływu mleka.
Nie wszystkie popularne objawy ciąży można jednak przypisać konkretnemu hormonowi. Nastrój, pamięć, sen czy samopoczucie zależą od wielu czynników, a utrzymujących się lub nasilonych objawów psychicznych i fizycznych nie warto tłumaczyć wyłącznie „burzą hormonalną”.