Noworodek przychodzi na świat z zestawem automatycznych reakcji na określone bodźce. Są to tak zwane odruchy pierwotne lub noworodkowe. Pomagają między innymi w karmieniu i są jednym z elementów oceny funkcjonowania układu nerwowego dziecka.
Wraz z dojrzewaniem układu nerwowego część tych odruchów stopniowo słabnie i zanika, a coraz większą rolę zaczynają odgrywać ruchy wykonywane świadomie. Dokładny moment zaniku może różnić się między dziećmi, dlatego pojedynczego odruchu nie należy oceniać w oderwaniu od całego rozwoju.
Czym są odruchy noworodkowe?
Odruch to automatyczna, niezależna od woli reakcja organizmu na określony bodziec. W pierwszych tygodniach życia duża część ruchów dziecka ma właśnie taki charakter.
Do odruchów obserwowanych u noworodków należą między innymi:
- odruch szukania,
- odruch ssania,
- odruch Moro,
- odruch dłoniowo-chwytny,
- asymetryczny toniczny odruch szyjny, czyli ATOS,
- odruch Babińskiego,
- odruch kroczenia,
- odruch chwytny stopy.
Nie wszystkie pojawiają się i zanikają dokładnie w tym samym momencie u każdego dziecka.
Odruch szukania
Odruch szukania pomaga noworodkowi odnaleźć pierś lub smoczek podczas karmienia.
Gdy okolica policzka lub kącika ust zostanie delikatnie dotknięta, dziecko może:
- obrócić głowę w stronę bodźca,
- otworzyć usta,
- wykonywać ruchy wskazujące na poszukiwanie źródła pokarmu.
Nie jest to jeszcze odruch ssania. Odruch szukania przygotowuje dziecko do znalezienia piersi lub smoczka.
W pierwszych miesiącach reakcja stopniowo słabnie wraz z rozwojem coraz bardziej świadomego karmienia. Zwykle zanika około 4. miesiąca życia, choć dokładny czas może być indywidualny.
Odruch ssania
Odruch ssania jest osobną reakcją. Pojawia się po pobudzeniu okolicy jamy ustnej, między innymi gdy brodawka lub smoczek dotyka podniebienia dziecka.
Odruch rozwija się już przed urodzeniem. U wcześniaków może być początkowo słabszy lub mniej skoordynowany, ponieważ zdolność sprawnego ssania dojrzewa w ostatnich tygodniach ciąży.
Wraz z rozwojem dziecka ssanie staje się coraz bardziej świadomą i skoordynowaną czynnością. Nie należy więc traktować 4. miesiąca jako nagłego momentu, w którym dziecko przestaje umieć ssać.
Ważna jest także współpraca ssania, połykania i oddychania. Jeśli niemowlę podczas karmienia regularnie się krztusi, szybko męczy, sinieje, ma trudności z uchwyceniem piersi lub smoczka albo nie przybiera prawidłowo na masie, wymaga oceny przez specjalistę.
Odruch Babińskiego
Odruch Babińskiego jest prawidłowym objawem neurologicznym u niemowląt i małych dzieci.
Podczas odpowiedniego drażnienia podeszwy stopy paluch unosi się ku górze, a pozostałe palce mogą rozchylać się wachlarzowato.
Nie jest to po prostu reakcja na „łaskotanie stopy”. Lekarz ocenia ją w określony sposób podczas badania neurologicznego.
Odruch Babińskiego może prawidłowo występować mniej więcej do 2. roku życia, a u części dzieci zanika wcześniej. U starszego dziecka lub osoby dorosłej taka reakcja ma inne znaczenie neurologiczne i może wymagać diagnostyki.
Odruch Moro
Odruch Moro jest jedną z najbardziej charakterystycznych automatycznych reakcji noworodka. Może pojawić się po nagłej zmianie położenia głowy lub wskutek gwałtownego bodźca, na przykład hałasu.
Dziecko może wtedy:
- gwałtownie wyprostować i rozłożyć ręce,
- otworzyć dłonie,
- następnie zbliżyć ręce z powrotem do ciała,
- zacząć płakać.
Odruch Moro jest najbardziej widoczny w pierwszych tygodniach życia. Zaczyna stopniowo słabnąć w kolejnych miesiącach i zwykle zanika w pierwszym półroczu życia.
Nie należy celowo wywoływać go poprzez gwałtowne odchylanie dziecka lub pozbawianie jego głowy podparcia. Sposób oceny odruchu stosowany przez lekarza jest kontrolowaną częścią badania neurologicznego.
Odruch ATOS, czyli asymetryczny toniczny odruch szyjny
ATOS, czyli asymetryczny toniczny odruch szyjny, bywa nazywany także pozycją szermierza.
Kiedy głowa niemowlęcia jest zwrócona na jedną stronę, ręka po stronie twarzy może się wyprostować, natomiast kończyna po przeciwnej stronie pozostaje bardziej zgięta. Podobny wzorzec może dotyczyć nóg.
Odruch nie zawsze jest mocno widoczny i nie musi pojawiać się przy każdym obrocie głowy.
Najbardziej zaznacza się w pierwszych miesiącach życia, a następnie stopniowo zanika. U większości zdrowych niemowląt nie powinien pozostawać dominującym wzorcem ruchowym w drugiej połowie pierwszego roku.
Rodzic nie powinien celowo skręcać głowy niemowlęcia w celu sprawdzania ATOS. Lekarz ocenia przede wszystkim spontaniczne ułożenie, symetrię oraz to, czy odruch nie ogranicza swobodnego ruchu dziecka.
Odruch dłoniowo-chwytny
Gdy wewnętrzna powierzchnia dłoni noworodka zostanie dotknięta, dziecko automatycznie zaciska palce wokół przedmiotu lub palca dorosłego.
Chwyt może wydawać się bardzo mocny, ale dziecko nie kontroluje go świadomie i może w każdej chwili rozluźnić dłoń.
Nigdy nie należy podnosić ani zawieszać dziecka na jego odruchowym chwycie. Grozi to upadkiem i poważnym urazem.
Odruch dłoniowo-chwytny stopniowo zanika mniej więcej między 5. a 6. miesiącem życia, gdy rozwija się coraz bardziej świadome chwytanie i manipulowanie przedmiotami.
Podobny odruch występuje w stopie i zanika później niż chwyt dłoniowy.
Kiedy zanikają odruchy noworodkowe?
Nie istnieje jedna data zaniku wszystkich odruchów. Poszczególne reakcje słabną wraz z dojrzewaniem układu nerwowego.
Orientacyjnie:
- odruch szukania zanika około 4. miesiąca,
- odruch Moro stopniowo słabnie w pierwszych miesiącach i zanika w pierwszym półroczu,
- odruch dłoniowo-chwytny zwykle zanika około 5.-6. miesiąca,
- ATOS stopniowo zanika mniej więcej w pierwszym półroczu życia,
- odruch chwytny stopy utrzymuje się zwykle dłużej, około 9.-12. miesiąca,
- objaw Babińskiego może być fizjologiczny nawet do około 2. roku życia.
Zakresy są orientacyjne. Lekarz interpretuje je zawsze razem z wiekiem dziecka, przebiegiem ciąży i porodu, napięciem mięśniowym oraz całym rozwojem ruchowym.
Dlaczego lekarz sprawdza odruchy noworodka?
Ocena odruchów jest częścią badania neurologicznego noworodka i niemowlęcia.
Lekarz zwraca uwagę nie tylko na to, czy dany odruch występuje, ale również:
- czy reakcja jest symetryczna po obu stronach ciała,
- jak silnie jest wyrażona,
- czy odpowiada wiekowi dziecka,
- czy zanika w oczekiwanym okresie,
- czy nie ogranicza rozwoju ruchów świadomych.
Brak odruchu, jego znaczna asymetria albo utrzymywanie się wyraźnej reakcji długo po typowym okresie może w określonych sytuacjach wskazywać na potrzebę dokładniejszej oceny neurologicznej.
Nie oznacza to jednak, że pojedyncza różnica w reakcji pozwala przewidzieć przyszły rozwój dziecka albo samodzielnie rozpoznać zaburzenie neurologiczne.
Czy należy sprawdzać odruchy dziecka w domu?
Rodzice mogą naturalnie zauważać odruchy podczas codziennych czynności, na przykład karmienia, noszenia czy dotykania dłoni dziecka.
Nie ma natomiast potrzeby regularnego testowania ich w domu.
Szczególnie nie należy:
- gwałtownie odchylać głowy dziecka, aby wywołać odruch Moro,
- skręcać głowy na siłę, aby sprawdzić ATOS,
- mocno drażnić podeszwy stóp,
- podnosić dziecka za palce lub dłonie,
- wielokrotnie prowokować reakcję tylko po to, aby sprawdzić, czy nadal występuje.
Jeśli zachowanie lub ruch dziecka budzi wątpliwości, bezpieczniej pokazać je pediatrze niż próbować samodzielnie przeprowadzać badanie neurologiczne.
Kiedy warto skonsultować się z lekarzem?
Odruchy dziecka są rutynowo oceniane przez personel medyczny po porodzie i podczas kolejnych badań. Warto jednak wcześniej zwrócić uwagę pediatry, jeśli:
- dziecko wyraźnie porusza jedną stroną ciała mniej niż drugą,
- reakcje po obu stronach są bardzo niesymetryczne,
- wydaje się wyjątkowo wiotkie lub bardzo sztywne,
- ma duże trudności z ssaniem lub połykaniem,
- odruchy wydają się bardzo nasilone i stale ograniczają swobodny ruch,
- reakcja typowa dla pierwszych miesięcy nadal wyraźnie utrzymuje się znacznie później,
- dziecko traci wcześniej zdobyte umiejętności ruchowe.
Szczególne znaczenie ma całokształt rozwoju. Pojedynczy odruch obserwowany przez rodzica nie wystarcza do postawienia diagnozy.
Podsumowanie
Odruchy noworodkowe są naturalnymi, automatycznymi reakcjami niedojrzałego układu nerwowego. Odruch szukania i ssania pomagają w karmieniu, odruch Moro reaguje na nagłą zmianę bodźców, a ATOS, odruch chwytny i objaw Babińskiego są elementami charakterystycznego obrazu neurologicznego niemowlęcia.
Wraz z dojrzewaniem układu nerwowego większość odruchów stopniowo słabnie, a ich miejsce zajmują coraz bardziej świadome ruchy. Nie trzeba ich wywoływać ani ćwiczyć w domu. Najważniejsze są naturalna obserwacja rozwoju i regularne badania pediatryczne.