Rozwój chwytu jest częścią rozwoju motoryki małej i koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dzięki coraz lepszej kontroli dłoni dziecko stopniowo uczy się sięgać po przedmioty, utrzymywać je, przekładać z ręki do ręki oraz precyzyjnie manipulować palcami.
Nie istnieje jednak dokładny kalendarz, według którego każde dziecko powinno opanować konkretny rodzaj chwytu w tym samym tygodniu życia. Kamienie milowe pomagają obserwować rozwój, ale zakres prawidłowych różnic między dziećmi jest szeroki.
Czym jest rozwój chwytu u dziecka?
Umiejętności dłoni rozwijają się stopniowo razem z kontrolą ruchów ramion, koordynacją wzroku, stabilizacją tułowia i dojrzewaniem układu nerwowego.
Rozwój ten umożliwia później między innymi:
- samodzielne jedzenie,
- trzymanie kubka i łyżeczki,
- układanie klocków,
- przewracanie stron,
- rysowanie i pisanie,
- zapinanie i odpinanie elementów ubrania.
Nie należy jednak traktować pojedynczego typu chwytu jako testu, który samodzielnie pozwala ocenić cały rozwój dziecka.
Odruch chwytny a świadome chwytanie
Noworodek rodzi się z odruchem chwytnym dłoni. Delikatne dotknięcie wnętrza jego dłoni może spowodować automatyczne zaciśnięcie palców wokół palca osoby dorosłej.
Nie jest to jeszcze świadome chwytanie. Odruch pojawia się automatycznie i noworodek nie kontroluje momentu puszczenia przedmiotu.
Dlatego nigdy nie należy podnosić dziecka, licząc na siłę tego chwytu.
W pierwszych miesiącach ruchy dłoni stopniowo stają się bardziej celowe. Dziecko coraz częściej otwiera dłonie, obserwuje je, zbliża do ust i zaczyna interesować się przedmiotami znajdującymi się w zasięgu.
Jak rozwija się chwyt w pierwszych miesiącach życia?
W pierwszych tygodniach większość ruchów rąk jest jeszcze mało skoordynowana. Z czasem dłonie pozostają coraz częściej otwarte, a ruchy stają się płynniejsze.
Około 2. miesiąca wiele dzieci potrafi już na krótko otworzyć dłonie. W kolejnych tygodniach zaczynają coraz częściej obserwować ręce i kierować je do ust.
Pod koniec pierwszych trzech miesięcy chwyt może stopniowo stawać się bardziej świadomy, a dziecko może próbować utrzymać lekką zabawkę umieszczoną w dłoni.
Chwyt i sięganie około 4.-6. miesiąca
Około 4. miesiąca większość dzieci potrafi utrzymać zabawkę, jeśli dorosły włoży ją do ich dłoni. Dziecko zaczyna też celowo uderzać ręką w przedmioty oraz coraz lepiej kierować dłonie do ust.
Około 6. miesiąca typowe staje się świadome wyciąganie ręki w kierunku interesującej zabawki.
Chwyt nadal angażuje dużą część dłoni, a precyzyjne ruchy palców dopiero się rozwijają.
Rozwój dłoni około 6.-9. miesiąca
W drugiej połowie pierwszego roku życia dziecko zyskuje coraz większą kontrolę nad przedmiotami trzymanymi w dłoniach.
Może między innymi:
- przekładać przedmiot z jednej ręki do drugiej,
- obracać go i oglądać z różnych stron,
- uderzać dwoma przedmiotami o siebie,
- zbierać niewielkie przedmioty ruchem przypominającym grabienie,
- coraz częściej używać kciuka podczas chwytania.
Nie ma potrzeby dokładnego przypisywania osobnych chwytów, takich jak łokciowo-dłoniowy, dłoniowo-promieniowy czy nożycowy, do konkretnego miesiąca. Rozwój przebiega płynnie, a poszczególne sposoby chwytania mogą przez pewien czas występować równolegle.
Kiedy pojawia się chwyt pęsetowy?
W drugiej połowie pierwszego roku życia dziecko stopniowo zaczyna coraz precyzyjniej współpracować kciukiem i palcem wskazującym.
Około 9. miesiąca może rozpoczynać próby chwytania niewielkich przedmiotów w bardziej precyzyjny sposób. Około 12. miesiąca jedną z typowych umiejętności jest już podnoszenie małych kawałków jedzenia między kciukiem a palcem wskazującym.
To właśnie ten sposób określa się jako chwyt pęsetowy.
Podczas ćwiczenia tej umiejętności należy pamiętać o ryzyku zadławienia. Dziecko powinno otrzymywać do zabawy i jedzenia wyłącznie przedmioty oraz pokarmy bezpieczne dla jego wieku.
Jak rozwijają się dłonie po 1. roku życia?
Po pierwszych urodzinach umiejętności dłoni nadal szybko się doskonalą. Dziecko uczy się między innymi wkładać przedmioty do pojemnika, wypuszczać je w wybranym momencie, manipulować prostymi elementami oraz korzystać z coraz większej liczby narzędzi podczas zabawy i jedzenia.
Pod koniec pierwszego roku część dzieci próbuje już naśladować bazgranie. W kolejnych miesiącach coraz sprawniej posługują się kredką, łyżeczką czy klockami.
Nie należy jednak oczekiwać od rocznego dziecka dojrzałego chwytu pisarskiego. Sposób trzymania kredki i ołówka zmienia się jeszcze przez kolejne lata wraz z rozwojem mięśni dłoni, kontroli palców i koordynacji.
Dlaczego niemowlę wkłada przedmioty do ust?
Wkładanie dłoni i bezpiecznych przedmiotów do ust jest typowym sposobem eksplorowania świata w pierwszym roku życia. Dziecko poznaje w ten sposób między innymi kształt, strukturę i właściwości przedmiotu.
Nie należy jednak przedstawiać gryzienia zabawek jako ćwiczenia, które jest konieczną podstawą późniejszego żucia pokarmów.
Najważniejsze jest bezpieczeństwo. Przedmioty znajdujące się w zasięgu dziecka:
- nie powinny zawierać małych elementów, które można połknąć lub którymi można się zadławić,
- nie powinny mieć dostępnych baterii guzikowych,
- nie powinny zawierać luźnych silnych magnesów,
- powinny być odpowiednie dla wieku dziecka i utrzymywane w czystości zgodnie z instrukcją producenta.
Jak wspierać rozwój chwytu u dziecka?
Zdrowego niemowlęcia zwykle nie trzeba uczyć kolejnych typów chwytu według specjalnego programu ćwiczeń. Najlepszą okazją do rozwijania dłoni jest codzienna, bezpieczna zabawa.
Można:
- układać bezpieczne zabawki w zasięgu ręki dziecka,
- pozwalać mu samodzielnie sięgać zamiast zawsze wkładać przedmiot do dłoni,
- dawać lekkie przedmioty o różnych bezpiecznych kształtach i fakturach,
- umożliwiać przekładanie przedmiotów między rękami,
- po rozpoczęciu rozszerzania diety umożliwiać samodzielne chwytanie odpowiednio przygotowanych pokarmów,
- w kolejnych miesiącach proponować klocki, pojemniki, duże kredki i proste zabawki manipulacyjne odpowiednie dla wieku.
Nie trzeba zmuszać dziecka do używania konkretnej ręki ani korygować naturalnego sposobu chwytania przedmiotów, jeśli rozwój przebiega prawidłowo.
Rozwój chwytu u wcześniaka a wiek korygowany
Przy ocenie rozwoju wcześniaka należy uwzględniać wiek korygowany. Jeśli dziecko urodziło się kilka tygodni przed planowanym terminem, porównywanie jego umiejętności wyłącznie z wiekiem liczonym od dnia porodu może prowadzić do niepotrzebnego niepokoju.
Sposób stosowania wieku korygowanego najlepiej omówić z pediatrą prowadzącym dziecko.
Kiedy skonsultować rozwój dłoni ze specjalistą?
Dzieci osiągają poszczególne umiejętności w różnym tempie. Pojedyncze opóźnienie nie zawsze oznacza zaburzenie, ale warto porozmawiać z pediatrą, jeśli:
- dziecko utraciło umiejętność, którą wcześniej posiadało,
- wyraźnie używa tylko jednej ręki lub jednej strony ciała we wczesnym niemowlęctwie,
- jedna ręka porusza się znacznie mniej niż druga,
- około 6.-7. miesiąca dziecko nadal nie próbuje sięgać po przedmioty,
- ma wyraźną trudność z przenoszeniem przedmiotów do ust,
- ręce przez długi czas pozostają bardzo mocno zaciśnięte lub przeciwnie, dziecko wydaje się wyjątkowo wiotkie,
- nie osiąga kilku innych kamieni milowych odpowiednich dla wieku,
- rodzic ma inne wątpliwości dotyczące rozwoju ruchowego.
W razie potrzeby pediatra może zalecić dalszą ocenę rozwoju oraz konsultację między innymi z neurologiem dziecięcym, fizjoterapeutą lub terapeutą zajęciowym.
Podsumowanie
Rozwój chwytu rozpoczyna się od odruchowego zaciskania dłoni, a następnie stopniowo przechodzi w coraz bardziej świadome sięganie, chwytanie i manipulowanie przedmiotami. W drugiej połowie pierwszego roku dziecko przekłada przedmioty między rękami, wykorzystuje ruch grabiący i zaczyna rozwijać precyzyjny chwyt pęsetowy.
Dokładne miesiące są orientacyjne i nie warto oceniać rozwoju na podstawie jednej klasyfikacji chwytów. Ważniejsza jest obserwacja ogólnego postępu, symetrii ruchów i zdobywania nowych umiejętności oraz konsultacja w przypadku utraty wcześniej opanowanych zdolności lub wyraźnej asymetrii.