Połóg to okres rozpoczynający się po porodzie i trwający około 6 tygodni. W tym czasie organizm stopniowo przystosowuje się do zakończenia ciąży: macica się obkurcza, pojawiają się odchody połogowe, goją się tkanki po porodzie, zmienia się gospodarka hormonalna, a u kobiet karmiących rozpoczyna się i stabilizuje laktacja.
Największe zmiany zachodzą w pierwszych godzinach i dniach, ale regeneracja nie kończy się automatycznie wraz z upływem 6 tygodni. Część dolegliwości i zmian może utrzymywać się dłużej, dlatego ważniejsza od sztywnego podziału połogu na etapy jest obserwacja samopoczucia i korzystanie z opieki medycznej w razie potrzeby.
Czym jest połóg i jak długo trwa?
Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem organizacyjnym opieki okołoporodowej połóg trwa 6 tygodni od porodu. Jest to czas, w którym stopniowo cofają się zmiany związane z ciążą i porodem.
W literaturze można spotkać określenia takie jak połóg bezpośredni, wczesny i późny, ale ich dokładne granice nie są najważniejsze z punktu widzenia kobiety po porodzie. Znacznie istotniejsze jest to, jakie zmiany są typowe w kolejnych dniach i tygodniach oraz które objawy wymagają konsultacji.
Pierwsze 24 godziny po porodzie
Pierwsza doba po porodzie jest szczególnie ważnym okresem obserwacji zdrowia mamy i noworodka. Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje, aby po niepowikłanym porodzie w placówce medycznej zdrowa mama i dziecko otrzymywali opiekę w niej przez co najmniej pierwsze 24 godziny.
Personel ocenia u kobiety między innymi:
- ciśnienie tętnicze, tętno i temperaturę,
- ilość krwawienia z dróg rodnych,
- obkurczanie macicy,
- ból i samopoczucie ogólne,
- stan krocza lub rany po cesarskim cięciu,
- oddawanie moczu,
- rozpoczęcie karmienia i stan piersi.
Szczególnej obserwacji wymaga krwawienie. Po oddzieleniu łożyska w macicy pozostaje miejsce, w którym przebiegały naczynia krwionośne. Prawidłowe obkurczanie macicy pomaga ograniczać utratę krwi. Jeśli krwawienie jest nadmierne, personel podejmuje odpowiednie postępowanie w kierunku krwotoku poporodowego.
Pierwszy kontakt z dzieckiem
Jeżeli stan mamy i dziecka na to pozwala, po porodzie zalecany jest bezpośredni kontakt skóra do skóry oraz wsparcie przy rozpoczęciu karmienia piersią, jeśli kobieta chce karmić w ten sposób.
Wczesny kontakt może wspierać rozpoczęcie karmienia i adaptację noworodka. Nie należy jednak przedstawiać pierwszych godzin jako jedynego momentu, od którego zależy późniejsza więź z dzieckiem. Relacja rozwija się stopniowo, również wtedy, gdy z powodów medycznych bezpośredni kontakt po porodzie nie był możliwy.
Pierwsze dni po porodzie
Po pierwszej dobie nadal zachodzą intensywne zmiany. W zależności od sposobu porodu, stanu mamy i dziecka oraz zasad placówki moment wypisu ze szpitala może być różny. Po cesarskim cięciu hospitalizacja jest zazwyczaj dłuższa niż po niepowikłanym porodzie drogami natury.
W pierwszych dniach częste są:
- zmęczenie i niewyspanie,
- skurcze macicy przypominające bóle miesiączkowe,
- krwiste odchody połogowe,
- ból lub dyskomfort krocza,
- ból rany po cesarskim cięciu,
- zmiany w piersiach związane z rozpoczęciem laktacji,
- zwiększone pocenie i częstsze oddawanie moczu,
- wahania nastroju.
Objawy powinny być oceniane w kontekście ich nasilenia i zmian w czasie. Nie należy zakładać, że silny ból, znaczne osłabienie czy bardzo obfite krwawienie są po prostu nieuniknioną częścią pierwszych dni po porodzie.
Kolejne tygodnie połogu
W kolejnych tygodniach macica nadal się obkurcza, odchody połogowe stopniowo zmniejszają swoją ilość, a rany i tkanki goją się. U wielu kobiet poprawia się komfort poruszania i wykonywania codziennych czynności.
Nie oznacza to jednak, że pod koniec 6. tygodnia organizm powinien być już w takim samym stanie jak przed ciążą. Regeneracja mięśni, dna miednicy, powłok brzucha, blizny po cesarskim cięciu czy powrót do wcześniejszej aktywności mogą zajmować znacznie więcej czasu.
Podobnie laktacja nie musi „ustabilizować się” według jednego harmonogramu. W pierwszych tygodniach rytm karmień oraz odczucia dotyczące piersi mogą zmieniać się wraz z potrzebami dziecka.
Jak wygląda opieka po wypisie ze szpitala?
Połóg nie powinien oznaczać czekania kilka tygodni na jedną kontrolę ginekologiczną. Aktualne podejście do opieki poporodowej zakłada jej ciągłość.
W Polsce opiekę nad kobietą w połogu w domu realizuje położna podstawowej opieki zdrowotnej. Zgodnie z obowiązującym standardem powinna odbyć co najmniej 4 wizyty, a pierwsza powinna odbyć się nie później niż w ciągu 48 godzin od otrzymania zgłoszenia o urodzeniu dziecka lub wypisie mamy ze szpitala, z uwzględnieniem wyjątków dotyczących dni wolnych.
Podczas wizyt położna ocenia między innymi:
- stan zdrowia mamy i dziecka,
- obkurczanie macicy i odchody połogowe,
- gojenie krocza lub rany po cesarskim cięciu,
- piersi i laktację,
- oddawanie moczu i pracę jelit,
- stan psychiczny kobiety,
- rozwój i sposób karmienia dziecka.
Aktualny polski standard przewiduje również ocenę ryzyka depresji poporodowej w 4. tygodniu od narodzin dziecka lub wcześniej, jeżeli pojawiają się niepokojące objawy psychiczne.
Położna informuje także o potrzebie wizyty u lekarza położnika po zakończeniu połogu. Jeśli jednak wcześniej pojawiają się objawy wymagające konsultacji, nie należy czekać do planowej wizyty.
Odchody połogowe i obkurczanie macicy
Odchody połogowe występują zarówno po porodzie drogami natury, jak i po cesarskim cięciu. Początkowo są krwiste, a następnie stopniowo zmniejszają swoją ilość i zmieniają kolor.
Mogą utrzymywać się przez kilka tygodni. NHS podaje, że krwawienie połogowe zwykle ustępuje w ciągu około 6–8 tygodni, choć czas trwania jest indywidualny.
W pierwszych dniach mogą występować również skurcze macicy. Czasem są bardziej odczuwalne podczas karmienia piersią, ponieważ uwalniana wówczas oksytocyna powoduje skurcz mięśnia macicy.
Krwawienie, które staje się nagle bardzo obfite, zamiast stopniowo słabnąć, wymaga oceny medycznej.
Baby blues i samopoczucie psychiczne
W pierwszych dniach po porodzie u części kobiet pojawia się tak zwany baby blues. Może obejmować płaczliwość, drażliwość, lęk, smutek i poczucie przytłoczenia.
Na samopoczucie wpływają jednocześnie zmiany hormonalne, zmęczenie, niewyspanie, ból oraz adaptacja do nowej sytuacji. Nie należy więc tłumaczyć wszystkich emocji wyłącznie „spadkiem hormonów”.
Baby blues zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni do około 2 tygodni.
Jeśli obniżony nastrój utrzymuje się dłużej, nasila się lub pojawiają się między innymi silny lęk, poczucie beznadziei, utrata zainteresowania codziennymi czynnościami czy trudność w funkcjonowaniu, warto skontaktować się z lekarzem, położną, psychologiem lub psychiatrą.
Nie jest również prawdą, że pod koniec połogu stan emocjonalny każdej kobiety powinien już „wrócić do normy”. Depresja poporodowa może rozpocząć się także później niż w pierwszych tygodniach po narodzinach dziecka.
Powrót do aktywności po porodzie
Nie trzeba czekać do końca 6. tygodnia, aby rozpocząć jakikolwiek ruch. Po niepowikłanym porodzie drogami natury łagodną aktywność, na przykład krótkie spacery, można zwykle rozpoczynać już w pierwszych dniach, gdy kobieta czuje się na to gotowa.
Po cesarskim cięciu lub powikłanym porodzie tempo zwiększania aktywności powinno uwzględniać gojenie i indywidualne zalecenia.
Do bardziej wymagających ćwiczeń należy wracać stopniowo. Zakończenie połogu ani pojedyncza kontrola medyczna nie są automatycznym sygnałem, że organizm jest gotowy na każdy rodzaj treningu.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Niektóre objawy po porodzie wymagają szybkiej lub pilnej oceny medycznej niezależnie od tego, w którym tygodniu połogu się pojawią.
Należą do nich między innymi:
- nagłe lub bardzo obfite krwawienie,
- omdlenie, silne zawroty głowy albo kołatanie serca związane z krwawieniem,
- gorączka 38°C lub wyższa,
- nasilający się ból brzucha lub miednicy,
- nieprzyjemnie pachnące odchody połogowe,
- pogarszający się stan rany po cesarskim cięciu lub rany krocza,
- silny ból głowy, zwłaszcza z zaburzeniami widzenia,
- ból, obrzęk lub zaczerwienienie jednej nogi,
- ból w klatce piersiowej lub trudności z oddychaniem.
Natychmiastowej pomocy wymagają również myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub dziecku, omamy, urojenia, silne splątanie lub utrata kontaktu z rzeczywistością. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy zadzwonić pod numer 112.
Podsumowanie
Połóg trwa około 6 tygodni, ale zmiany po ciąży i porodzie nie kończą się według jednego harmonogramu. Pierwsza doba wymaga szczególnej obserwacji, a w kolejnych dniach i tygodniach stopniowo obkurcza się macica, zmieniają się odchody połogowe, goją się tkanki i organizm odzyskuje sprawność.
Ważnym elementem połogu jest również ciągłość opieki po wypisie. W Polsce położna POZ powinna odbyć co najmniej 4 wizyty i oceniać zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychiczne mamy oraz stan dziecka. Niepokojących objawów nie należy jednak odkładać do planowej kontroli.