Autorka artykułu: Zofia Kowalska
Dietetyk specjalizująca się w pracy z chorobami dermatologicznymi i alergologicznymi. Absolwentka studiów magisterskich na Wageningen University & Research. Autorka książki Dieta w Atopowym Zapaleniu Skóry (wyd. PZWL), publikacji naukowych i popularnonaukowych, webinarów, warsztatów i ebooków. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Chorób Atopowych. Prowadzi profil edukacyjny na Instagramie @dietetyka_dermatologiczna.
Dlaczego dieta w AZS ma znaczenie?
Nie ulega wątpliwości, że sposób żywienia wpływa na kondycję skóry, w tym także skóry atopowej. Białko, zawarte w mięsie, rybach czy strączkach, to kluczowy budulec tkanek. Tłuszcze są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania bariery naskórkowej, trafnie nazywanej także barierą hydrolipidową. Mikroelementy i witaminy, w tym żelazo, cynk, witaminy A, E, D czy witaminy z grupy B, są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, w tym skóry i układu immunologicznego. Z kolei antyoksydanty, a zwłaszcza polifenole z warzyw i owoców, pomagają chronić komórki przed stresem oksydacyjnym.
Równocześnie sposób żywienia bogaty w żywność ultraprzetworzoną jest przedmiotem badań w kontekście ryzyka chorób alergicznych, w tym AZS. Szczególnie interesujący wydaje się nadmiar soli. Sód może kumulować się w skórze, a w badaniach obserwacyjnych jego większe spożycie wiązano z częstszym występowaniem i większą aktywnością AZS. Nie oznacza to jednak, że ograniczenie soli jest obecnie uznaną metodą leczenia atopowego zapalenia skóry.
Równie dużym problemem może być niewystarczająca ilość błonnika w diecie ubogiej w warzywa, owoce czy pełnoziarniste zboża, a bogatej w białe mąki i słodycze. Warto pamiętać, że mikrobiom jelitowy jest istotnym modulatorem układu immunologicznego, a jego związek z alergią i atopią jest intensywnie badany. Błonnik stanowi pożywkę dla części mikroorganizmów jelitowych i umożliwia produkcję cennych metabolitów, takich jak krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym kwas masłowy, które uczestniczą w regulacji odpowiedzi immunologicznej i prawidłowym funkcjonowaniu bariery jelitowej.
Alergie pokarmowe - fakty i mity
Gdy pada hasło „dieta w AZS”, na myśl rodziców najczęściej od razu przychodzi dieta eliminacyjna, związana z unikaniem powszechnych alergenów. Prawdą jest, że alergie pokarmowe częściej dotykają niemowląt i małych dzieci z AZS niż dzieci bez tej choroby. Wśród dzieci z AZS, szczególnie z jego umiarkowaną lub ciężką postacią, alergie pokarmowe rozpoznaje się stosunkowo często. W zależności od badanej populacji i przyjętych kryteriów diagnostycznych wartości te mogą się różnić. Jednocześnie wiele dzieci z AZS nie ma alergii pokarmowej. Warto pamiętać także, że część najczęstszych alergii wieku dziecięcego, między innymi na białka mleka krowiego i jajka, ma tendencję do ustępowania wraz z wiekiem.
W przypadku dzieci, u których zostały zdiagnozowane alergie pokarmowe, wprowadzenie odpowiedniej diety eliminacyjnej będzie zasadne. Ważne jednak, by pamiętać o zastępowaniu wyeliminowanych pokarmów pełnowartościowymi zamiennikami. Przykładowo, w przypadku konieczności unikania mleka krowiego należy zadbać o odpowiednią podaż wapnia, białka i innych składników, które wcześniej dostarczały produkty mleczne. Dobór zamienników powinien uwzględniać wiek dziecka, ponieważ zwykłe napoje roślinne nie są zamiennikiem mleka kobiecego ani preparatu do żywienia niemowląt.
Równocześnie należy podkreślić, że alergie są bardzo różnorodne. Nie u każdego alergika konieczne jest eliminowanie alergenów pokarmowych w każdej formie i ilości. U części dzieci alergia będzie dotyczyć białek wrażliwych na obróbkę termiczną, przez co mleko, jajko czy inne pokarmy po odpowiednim przygotowaniu mogą być dobrze tolerowane. Co do zasady eliminujemy te formy alergenów, które rzeczywiście powodują objawy, zgodnie z zaleceniami lekarza. Eliminacje „na zaś” nie są dobrym pomysłem. W wybranych przypadkach specjalista może zalecić czasową próbę eliminacji produktu, jednak czas jej trwania oraz sposób ponownego wprowadzenia powinny być ustalone indywidualnie. Jeśli eliminacja nie przynosi oczekiwanej poprawy, zasadność jej kontynuowania powinna zostać ponownie oceniona.
Niebezpieczeństwa nadmiernych eliminacji
Przede wszystkim u dzieci z predyspozycją do rozwoju alergii długotrwałe wyeliminowanie wcześniej dobrze tolerowanego pokarmu może zwiększać ryzyko utraty tolerancji. Podobnie profilaktyczne opóźnianie wprowadzania głównych alergenów nie jest obecnie zalecane. Szczególnie dobrze udokumentowane dane dotyczą wczesnego wprowadzania jajka oraz orzeszków ziemnych w odpowiedniej dla wieku formie.
W efekcie nadmierne eliminacje nie tylko nie zapobiegają alergii, ale w niektórych sytuacjach mogą zwiększać ryzyko jej rozwoju.
Dodatkowo diety z restrykcjami wiążą się ze zwiększonym ryzykiem niedoborów pokarmowych. Ryzyko rośnie szczególnie wtedy, gdy z diety dziecka wyeliminowanych zostaje kilka istotnych grup produktów, a ich miejsce nie zostaje odpowiednio uzupełnione. Dlatego dieta eliminacyjna u dziecka powinna być dobrze zbilansowana, a przy bardziej rozbudowanych ograniczeniach warto prowadzić ją przy wsparciu dietetyka.
Na koniec warto wspomnieć o ryzyku, o którym często zapominamy, a mianowicie o zaburzeniu relacji z jedzeniem. Niepotrzebne, obszerne eliminacje żywieniowe mogą prowadzić do kojarzenia jedzenia z niebezpieczeństwem, niechęci do próbowania nowych pokarmów, zwiększać wybiórczość pokarmową i utrudniać budowanie swobodnej relacji z jedzeniem.
Warto pamiętać, że stres może być jednym z czynników nasilających świąd i objawy AZS. Dlatego przy planowaniu diety warto brać pod uwagę nie tylko jej skład, ale również to, jak wpływa ona na codzienne funkcjonowanie dziecka i całej rodziny.
Podsumowanie
Dieta ma znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania skóry i całego organizmu, ale nie istnieje jedna dieta odpowiednia dla każdego dziecka z AZS. Podstawą powinien być różnorodny, pełnowartościowy jadłospis dopasowany do wieku dziecka oraz unikanie niepotrzebnych restrykcji.
Alergie pokarmowe rzeczywiście częściej współwystępują z AZS, szczególnie u małych dzieci z bardziej nasilonym przebiegiem choroby. Dieta eliminacyjna powinna jednak wynikać z rozpoznanej alergii lub konkretnego zalecenia specjalisty, a produkty dobrze tolerowane nie powinny być odstawiane profilaktycznie.
Bibliografia:
- Fang Z, et al. Gut Microbiota, Probiotics, and Their Interactions in Prevention and Treatment of Atopic Dermatitis: A Review. Front Immunol. 2021 Jul 14;12:720393. doi: 10.3389/fimmu.2021.720393.
- Oykhman P, Dookie J, Al-Rammahy H, et al. Dietary Elimination for the Treatment of Atopic Dermatitis: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Allergy Clin Immunol Pract. 2022;10(10):2657-2666.e8. doi:10.1016/j.jaip.2022.06.044
- Papapostolou N, Xepapadaki P, Gregoriou S, Makris M. Atopic Dermatitis and Food Allergy: A Complex Interplay What We Know and What We Would Like to Learn. J Clin Med. 2022;11(14):4232. Published 2022 Jul 21. doi:10.3390/jcm11144232
- Sasaki M, Suaini NHA, Afghani J, et al. Systematic review of the association between short-chain fatty acids and allergic diseases. Allergy. 2024;79(7):1789-1811. doi:10.1111/all.16065