Narodzenie dziecka daje pracującemu ojcu kilka różnych możliwości skorzystania z czasu przeznaczonego na opiekę. Najczęściej mówi się o urlopie ojcowskim, ale ojciec może również w określonych sytuacjach przejąć część urlopu macierzyńskiego oraz skorzystać z urlopu rodzicielskiego.
Warto rozróżniać te uprawnienia, ponieważ mają inne zasady, terminy i wysokość świadczeń. Szczególnie mylące jest popularne określenie „urlop tacierzyński”, którego Kodeks pracy nie definiuje jako odrębnego rodzaju urlopu.
Urlop ojcowski - komu przysługuje?
Urlop ojcowski jest samodzielnym uprawnieniem pracownika-ojca wychowującego dziecko. Nie zależy od tego, czy matka dziecka korzysta z urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego, dlatego rodzice mogą w tym samym czasie przebywać z dzieckiem w domu.
W przypadku pracownika urlop ojcowski jest uprawnieniem wynikającym z Kodeksu pracy. Należy odróżnić go od zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu. Prawo do takiego zasiłku mogą mieć również osoby objęte ubezpieczeniem chorobowym z innych tytułów, na przykład przedsiębiorcy lub niektórzy zleceniobiorcy, choć formalnie nie korzystają wtedy z pracowniczego urlopu ojcowskiego.
Ile trwa urlop ojcowski i do kiedy można go wykorzystać?
Urlop ojcowski przysługuje w wymiarze do 2 tygodni.
Ojciec może wykorzystać go:
- jednorazowo jako pełne 2 tygodnie albo
- w maksymalnie 2 częściach, z których każda musi trwać co najmniej tydzień.
Obecnie urlop należy wykorzystać nie później niż do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia.
To ważna zmiana względem starszych przepisów, które pozwalały korzystać z urlopu ojcowskiego do ukończenia przez dziecko 24 miesięcy. Starszego terminu nie należy stosować do dzieci urodzonych po wejściu w życie nowych regulacji.
Czy urlop ojcowski jest płatny?
Tak. Za okres urlopu ojcowskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku.
Nie oznacza to jednak zawsze wypłaty kwoty identycznej z miesięcznym wynagrodzeniem netto. Wysokość świadczenia jest ustalana według zasad dotyczących podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego.
Jak złożyć wniosek o urlop ojcowski?
Pracownik powinien złożyć pracodawcy wniosek o urlop ojcowski w postaci papierowej lub elektronicznej nie później niż 7 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
Jeżeli wymagane warunki zostały spełnione i wniosek został złożony prawidłowo, pracodawca ma obowiązek go uwzględnić.
Do wniosku dołącza się dokumenty wymagane przez aktualne przepisy wykonawcze. W praktyce warto korzystać z aktualnego wzoru stosowanego przez pracodawcę, dział kadr lub odpowiednich formularzy ZUS.
Urlop ojcowski po przysposobieniu dziecka
Urlop ojcowski przysługuje również pracownikowi-ojcu, który przysposobił dziecko.
W takim przypadku można z niego skorzystać do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia.
Stare informacje wskazujące granicę 7. roku życia są więc nieaktualne.
Urlop tacierzyński - co właściwie oznacza?
„Urlop tacierzyński” jest określeniem potocznym. Kodeks pracy nie przewiduje odrębnego urlopu o takiej nazwie.
Najczęściej określa się w ten sposób sytuację, w której ojciec przejmuje od matki niewykorzystaną część urlopu macierzyńskiego. Nie należy jednak utożsamiać tego rozwiązania z urlopem rodzicielskim, ponieważ są to dwa różne uprawnienia.
Kiedy ojciec może przejąć część urlopu macierzyńskiego?
Przy urodzeniu jednego dziecka urlop macierzyński trwa 20 tygodni. Przy porodzie mnogim jego długość wynosi:
- 31 tygodni przy urodzeniu dwojga dzieci,
- 33 tygodnie przy urodzeniu trojga dzieci,
- 35 tygodni przy urodzeniu czworga dzieci,
- 37 tygodni przy urodzeniu pięciorga lub większej liczby dzieci.
Pracownica może wykorzystać maksymalnie 6 tygodni urlopu macierzyńskiego jeszcze przed przewidywaną datą porodu.
Po porodzie matka powinna wykorzystać co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego. Następnie może zrezygnować z jego pozostałej części i wrócić do pracy, jeśli:
- pozostałą część urlopu wykorzysta pracownik-ojciec wychowujący dziecko albo
- ubezpieczony ojciec dziecka przerwie działalność zarobkową w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem przez odpowiadający jej okres.
W przypadku jednego dziecka oznacza to, że po wykorzystaniu przez matkę 14 tygodni po porodzie ojciec może co do zasady przejąć pozostałe 6 tygodni urlopu macierzyńskiego.
Ojciec będący pracownikiem składa wniosek o przejęcie pozostałej części urlopu co najmniej 14 dni przed jego rozpoczęciem. Matka składa wniosek o rezygnację z pozostałej części urlopu macierzyńskiego nie później niż 7 dni przed planowanym powrotem do pracy.
Urlopy rodziców powinny zostać skoordynowane tak, aby część przejęta przez ojca rozpoczęła się bezpośrednio po zakończeniu korzystania z niej przez matkę.
Urlop rodzicielski dla ojca
Urlop rodzicielski jest odrębnym uprawnieniem od urlopu ojcowskiego i od przejęcia części urlopu macierzyńskiego.
Łączny wymiar urlopu rodzicielskiego dla obojga pracowników-rodziców wynosi obecnie:
- 41 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
- 43 tygodnie w przypadku porodu mnogiego.
Każdemu z rodziców przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni z tego wymiaru. Tych 9 tygodni nie można przekazać drugiemu rodzicowi.
Oznacza to, że ojciec ma własną, nieprzenoszalną część urlopu rodzicielskiego. Jeśli jej nie wykorzysta, drugi rodzic nie może wykorzystać jej w jego miejsce.
Rodzice mogą korzystać z urlopu rodzicielskiego jednocześnie lub na zmianę, przy czym łączny wykorzystany wymiar nie może przekroczyć limitu przysługującego rodzinie.
Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo albo w maksymalnie 5 częściach, nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Wniosek o urlop rodzicielski lub jego część należy złożyć pracodawcy co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
Ile wynosi zasiłek podczas urlopu rodzicielskiego?
Co do zasady zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego wynosi 70% podstawy wymiaru zasiłku.
Przepisy przewidują również możliwość zastosowania uśrednionej wysokości 81,5% podstawy wymiaru za okres urlopu macierzyńskiego i określoną część urlopu rodzicielskiego, jeśli odpowiedni wniosek został złożony w wymaganym terminie po porodzie.
Za 9-tygodniową nieprzenoszalną część urlopu rodzicielskiego przysługującą drugiemu rodzicowi zasiłek wynosi 70% podstawy wymiaru.
Urlop ojcowski, tacierzyński i rodzicielski - najważniejsze różnice
Te trzy określenia dotyczą różnych sytuacji:
- Urlop ojcowski to samodzielne prawo pracownika-ojca do maksymalnie 2 tygodni urlopu, zasadniczo do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy.
- „Urlop tacierzyński” to potoczne określenie przejęcia przez ojca niewykorzystanej części urlopu macierzyńskiego, najczęściej po wykorzystaniu przez matkę co najmniej 14 tygodni po porodzie.
- Urlop rodzicielski przysługuje obojgu rodzicom, a każdy z nich ma własne 9 tygodni, których nie może przekazać drugiej osobie.
Urlop ojcowski jest niezależny od urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Skorzystanie z dwóch tygodni urlopu ojcowskiego nie pomniejsza więc przysługującego rodzicom wymiaru urlopu rodzicielskiego.
Podsumowanie
Urlop ojcowski w Polsce trwa maksymalnie 2 tygodnie i obecnie należy wykorzystać go co do zasady do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. Można skorzystać z niego jednorazowo albo podzielić go na dwie części po co najmniej tydzień. Za ten okres przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru.
„Urlop tacierzyński” nie jest oficjalnym pojęciem z Kodeksu pracy. Najczęściej oznacza przejęcie przez ojca pozostałej części urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu przez matkę co najmniej 14 tygodni po porodzie.
Ojciec może również korzystać z urlopu rodzicielskiego. Przy jednym dziecku rodzicom przysługuje łącznie do 41 tygodni, a przy porodzie mnogim do 43 tygodni. Każdy z rodziców ma przy tym własne 9 tygodni urlopu rodzicielskiego, których nie może przekazać drugiemu rodzicowi.