Znajomość standardu pomaga lepiej przygotować się do ciąży i porodu oraz wiedzieć, czego można oczekiwać od personelu medycznego. Nie zastępuje on jednak indywidualnych zaleceń – jeśli pojawiają się powikłania lub dodatkowe czynniki ryzyka, opieka musi zostać dostosowana do aktualnego stanu zdrowia mamy i dziecka.
Czym jest Standard Organizacyjny Opieki Okołoporodowej?
Standard Organizacyjny Opieki Okołoporodowej, w skrócie SOOO, jest określony w rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Obowiązuje podmioty wykonujące działalność leczniczą i udzielające świadczeń w zakresie opieki okołoporodowej.
Jego celem jest organizacja opieki zapewniającej dobrostan zdrowia mamy i dziecka, przy jednoczesnym ograniczeniu interwencji medycznych do tych, które są potrzebne i uzasadnione aktualną sytuacją medyczną.
Standard obejmuje między innymi:
- prowadzenie ciąży i badania wykonywane w jej trakcie,
- edukację przedporodową,
- plan porodu,
- organizację porodu fizjologicznego,
- łagodzenie bólu porodowego,
- kontakt skóra do skóry,
- opiekę nad zdrowym noworodkiem,
- wsparcie w karmieniu,
- opiekę nad kobietą w połogu,
- postępowanie w sytuacjach szczególnych.
Jak wygląda opieka w czasie ciąży?
W ciąży fizjologicznej opiekę może sprawować lekarz położnik lub położna posiadająca odpowiednie uprawnienia. Jeżeli pojawiają się czynniki ryzyka lub objawy patologiczne, zakres opieki jest odpowiednio rozszerzany i w razie potrzeby przejmowany przez lekarza.
Pierwsza wizyta związana z ciążą powinna odbyć się do 10. tygodnia ciąży lub w momencie pierwszego zgłoszenia się kobiety do osoby sprawującej opiekę.
Nie obowiązuje natomiast prosta zasada, że każda kobieta musi odbyć dokładnie określoną liczbę około 10 wizyt. W fizjologicznej ciąży konsultacje powinny odbywać się nie rzadziej niż co 4 tygodnie, a w razie potrzeby częściej.
Podczas opieki ocenia się między innymi ciśnienie tętnicze, masę ciała, ryzyko ciążowe, wyniki badań oraz rozwój ciąży.
Edukacja przedporodowa i opieka położnej
Jedną z ważnych zmian obowiązujących od maja 2026 roku jest rozpoczęcie edukacji przedporodowej już od momentu stwierdzenia ciąży.
Jeśli ciążę prowadzi lekarz położnik, powinien skierować kobietę do położnej podstawowej opieki zdrowotnej w celu objęcia jej edukacją przedporodową. Jeżeli do 21.–26. tygodnia kobieta nadal nie korzysta z opieki położnej POZ, lekarz powinien ponownie ją do niej skierować.
Edukacja przedporodowa obejmuje między innymi:
- przebieg ciąży i rozwój dziecka,
- przygotowanie do porodu,
- metody łagodzenia bólu,
- pozycje porodowe,
- karmienie i opiekę nad noworodkiem,
- połóg,
- zdrowie psychiczne,
- profilaktykę zaburzeń dna miednicy,
- prawa pacjenta i zasady organizacji opieki okołoporodowej.
W edukacji może uczestniczyć również ojciec dziecka lub inna osoba bliska wskazana przez kobietę.
Jakie badania uwzględnia standard?
Standard określa zakres świadczeń profilaktycznych, badań i konsultacji wykonywanych w kolejnych etapach ciąży. Dokładny harmonogram może zostać rozszerzony, jeśli stan zdrowia kobiety lub wyniki wcześniejszych badań wskazują na taką potrzebę.
Badania ultrasonograficzne przewidziane są między innymi:
- między 11. a 14. tygodniem ciąży,
- między 18. a 22. tygodniem ciąży,
- między 27. a 32. tygodniem ciąży.
Niezwłocznie po 40. tygodniu ciąży standard przewiduje również badanie KTG i USG zgodnie z aktualnymi rekomendacjami. Przy prawidłowych wynikach i prawidłowo odczuwanych ruchach dziecka kolejne badania wykonuje się po 7 dniach, a sposób dalszego postępowania ustala się tak, aby poród odbył się przed końcem 42. tygodnia.
W czasie ciąży wykonywane są także między innymi badania krwi i moczu, badania w kierunku określonych zakażeń, test obciążenia glukozą oraz posiew w kierunku GBS zgodnie z terminami określonymi w standardzie.
Standard przewiduje również ocenę ryzyka i nasilenia objawów depresji między 11. a 14. tygodniem oraz między 33. a 37. tygodniem ciąży.
Plan porodu – co może zawierać?
Plan porodu jest przygotowywany podczas opieki przedporodowej wspólnie z osobą prowadzącą ciążę. Nie jest jednak sztywną umową gwarantującą określony przebieg porodu – może być modyfikowany, jeżeli zmieni się sytuacja zdrowotna mamy lub dziecka.
Aktualny standard wskazuje, że plan porodu może obejmować między innymi preferencje dotyczące:
- miejsca i warunków porodu,
- obecności osoby bliskiej,
- metod łagodzenia bólu,
- zgody lub braku zgody na określone zabiegi medyczne,
- kontaktu skóra do skóry,
- rozpoczęcia karmienia piersią,
- sposobu żywienia dziecka,
- szczególnych potrzeb wynikających z choroby, niepełnosprawności, diety, języka lub uwarunkowań kulturowych.
Plan powinien zostać dołączony do dokumentacji medycznej i omówiony z kobietą po zgłoszeniu się do porodu.
Czy można wybrać miejsce porodu?
Standard przewiduje możliwość wyboru porodu w warunkach szpitalnych albo pozaszpitalnych. Decyzja powinna jednak uwzględniać ocenę czynników ryzyka okołoporodowego oraz możliwość zapewnienia odpowiedniego poziomu opieki.
Przed planowanym porodem poza szpitalem osoba sprawująca opiekę powinna omówić z kobietą możliwe czynniki ryzyka oraz ustalić sposób postępowania na wypadek komplikacji i konieczności transportu do szpitala.
Kobieta powinna mieć również możliwość wcześniejszego zapoznania się z wybranym miejscem porodu i dostępnymi tam metodami łagodzenia bólu.
Kwestie finansowania porodu pozaszpitalnego są odrębnym zagadnieniem i nie wynikają bezpośrednio z samego standardu.
Jakie prawa ma kobieta podczas porodu?
Standard wymaga traktowania kobiety rodzącej z szacunkiem oraz umożliwienia jej świadomego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących porodu.
Personel powinien między innymi:
- szanować prywatność i intymność kobiety,
- przedstawiać się i wyjaśniać swoją rolę,
- informować o przebiegu porodu i proponowanych procedurach,
- zapoznać się z planem porodu i go omówić,
- uwzględniać potrzeby i oczekiwania kobiety, o ile pozwala na to sytuacja kliniczna,
- uzyskiwać zgodę na proponowane badania i procedury zgodnie z przepisami o prawach pacjenta.
W planie porodu można również wskazać osobę bliską, której obecność podczas porodu jest dla kobiety ważna. Nie musi to być partner – osobą bliską może być inna wskazana przez rodzącą osoba.
Kobieta powinna mieć możliwość pozostawania w ruchu oraz przyjmowania pozycji zmniejszających ból, jeśli nie ma przeciwwskazań medycznych.
Aktualny standard przewiduje także możliwość spożywania lekkostrawnych posiłków i przyjmowania klarownych płynów podczas porodu po konsultacji z osobą sprawującą opiekę.
Łagodzenie bólu porodowego
Kobieta rodząca ma prawo do łagodzenia bólu porodowego. Zgodnie z obowiązującymi od 2026 roku przepisami szpital powinien zapewnić dostęp do co najmniej jednej farmakologicznej metody łagodzenia bólu.
Placówka powinna również publikować na swojej stronie internetowej aktualną informację o dostępnych metodach, dlatego warto sprawdzić ją jeszcze przed wyborem miejsca porodu.
Metody niefarmakologiczne mogą obejmować między innymi:
- ruch i pozycje wertykalne,
- techniki oddechowe i relaksacyjne,
- masaże i inne metody fizjoterapeutyczne,
- ciepłe lub zimne okłady,
- TENS,
- immersję wodną,
- akupunkturę,
- akupresurę.
Farmakologiczne metody obejmują między innymi analgezję wziewną, opioidy oraz analgezję regionalną i miejscową.
Nie należy jednak rozumieć aktualnego standardu jako gwarancji, że znieczulenie zewnątrzoponowe będzie dostępne w każdym szpitalu w każdej chwili. Obowiązkiem placówki jest zapewnienie co najmniej jednej metody farmakologicznej i poinformowanie o tym, które metody rzeczywiście są dostępne.
Interwencje medyczne podczas porodu
Jedną z podstawowych zasad standardu jest ograniczanie interwencji do tych, które są uzasadnione medycznie.
Dotyczy to między innymi:
- amniotomii, czyli przebicia pęcherza płodowego,
- indukcji i stymulacji porodu,
- ciągłego monitorowania KTG w porodzie fizjologicznym,
- farmakoterapii,
- nacięcia krocza,
- cesarskiego cięcia.
Nie oznacza to, że wymienione procedury są niewłaściwe. W określonych sytuacjach mogą być potrzebne i zwiększać bezpieczeństwo mamy lub dziecka. Standard wymaga jednak, aby ingerencja była uzasadniona medycznie, a jej przyczyna i przebieg zostały odnotowane w dokumentacji.
Kontakt skóra do skóry po porodzie
Jeżeli stan zdrowia mamy i noworodka na to pozwala, kontakt skóra do skóry powinien rozpocząć się bezpośrednio po urodzeniu i trwać nieprzerwanie co najmniej 2 godziny. Może zostać przerwany na życzenie matki lub z powodu zagrożenia zdrowia albo życia mamy lub dziecka.
Nowy standard wyraźnie przewiduje kontakt skóra do skóry także po porodzie zabiegowym, w tym po cesarskim cięciu, jeśli pozwala na to stan mamy i dziecka. Powinien on rozpocząć się możliwie szybko, na sali operacyjnej lub pooperacyjnej.
Jeśli kontakt z mamą nie jest możliwy ze względu na jej stan zdrowia, standard przewiduje możliwość kontaktu skóra do skóry z ojcem dziecka lub inną wskazaną osobą bliską.
Ocena dziecka w skali Apgar może być wykonana podczas nieprzerwanego kontaktu skóra do skóry, jeśli nie występują przeciwwskazania zdrowotne.
Jak wygląda opieka nad noworodkiem?
Jeżeli stan dziecka jest dobry, jego ważenie i mierzenie powinno odbyć się po zakończeniu dwugodzinnego kontaktu skóra do skóry.
W przypadku zdrowego noworodka standard przewiduje między innymi:
- ocenę w skali Apgar,
- profilaktykę zakażenia przedniego odcinka oka zgodnie z aktualnymi zaleceniami,
- profilaktykę krwawienia z niedoboru witaminy K,
- szczepienia zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych,
- test pulsoksymetryczny,
- przesiewowe badanie słuchu,
- badania przesiewowe z suchej kropli krwi,
- ocenę jamy ustnej, wędzidełka i umiejętności ssania.
Badanie kliniczne noworodka przez lekarza oddziału neonatologicznego powinno odbyć się w pierwszych 12 godzinach życia w obecności mamy lub ojca. Jeśli dziecko jest zdrowe, badania tego nie powinno się wykonywać kosztem pierwszych 2 godzin kontaktu skóra do skóry.
Nie należy natomiast wymieniać podawania witaminy D jako rutynowej procedury wykonywanej bezpośrednio po porodzie w ramach tego standardu.
Procedury wykonywane u zdrowego noworodka powinny być poprzedzone przekazaniem informacji mamie i uzyskaniem wymaganej zgody, a jeśli jej stan na to pozwala, wykonywane w jej obecności.
Karmienie i wsparcie laktacyjne
Standard określa zasady organizacji opieki laktacyjnej, ale jednocześnie wskazuje, że powinna ona uwzględniać decyzję mamy dotyczącą sposobu żywienia dziecka.
Jeśli mama chce karmić piersią, personel powinien zapewnić jej pomoc w rozpoczęciu karmienia już podczas kontaktu skóra do skóry oraz wsparcie podczas pobytu na oddziale.
Jeżeli dziecko nie może być skutecznie karmione bezpośrednio z piersi, w pierwszej kolejności należy dążyć do wykorzystania odciągniętego mleka mamy, jeśli jest ono dostępne.
W przypadku noworodków, które nie mają dostępu do mleka biologicznej matki, szczególnie dzieci urodzonych przedwcześnie i niedojrzałych, standard rekomenduje mleko z banku mleka kobiecego.
Preparat do początkowego żywienia niemowląt może być podany na zlecenie lekarza i zgodnie z decyzją mamy, po udzieleniu jej odpowiednich informacji. Nie jest więc prawdą, że mleko modyfikowane może być podawane wyłącznie w jednym ściśle określonym scenariuszu medycznym.
Opieka położnej po wypisie ze szpitala
Opieka okołoporodowa nie kończy się wraz z wyjściem ze szpitala. Kobiecie w połogu i jej dziecku należy zapewnić ciągłość profesjonalnej opieki również w miejscu zamieszkania lub pobytu.
Położna podstawowej opieki zdrowotnej powinna odbyć nie mniej niż 4 wizyty. Pierwsza powinna odbyć się nie później niż w ciągu 48 godzin od otrzymania zgłoszenia o urodzeniu dziecka lub wypisie mamy ze szpitala, z wyjątkiem sobót, niedziel i dni ustawowo wolnych od pracy.
Podczas wizyt położna ocenia między innymi:
- stan zdrowia mamy i dziecka,
- gojenie krocza lub rany po cesarskim cięciu,
- odchody połogowe i obkurczanie macicy,
- stan piersi i laktację,
- sposób karmienia i przyrost masy dziecka,
- stan pępka i skóry noworodka,
- stan psychiczny mamy,
- potrzeby związane z pielęgnacją i opieką nad dzieckiem.
Standard przewiduje także ocenę ryzyka depresji poporodowej w 4. tygodniu od narodzin dziecka lub wcześniej, jeśli pojawią się niepokojące objawy psychiczne.
Opieka w sytuacjach szczególnych
Zaktualizowany standard szerzej reguluje również postępowanie w sytuacjach takich jak poronienie, urodzenie martwego dziecka, urodzenie dziecka chorego lub z wadą wrodzoną, zgon noworodka czy decyzja o pozostawieniu dziecka w szpitalu.
Kobieta powinna mieć zapewnione warunki uwzględniające jej sytuację psychiczną i emocjonalną. Standard przewiduje między innymi możliwość uzyskania pomocy psychologicznej, kontaktu z osobą bliską oraz, jeśli kobieta tego potrzebuje, z duchownym.
Wprowadzono również zasadę, zgodnie z którą kobieta w takiej sytuacji nie powinna przebywać w jednej sali z kobietami, które urodziły zdrowe dzieci, chyba że sama zdecyduje inaczej lub nie ma możliwości organizacyjnej zapewnienia osobnej sali.
Standard zwraca także szczególną uwagę na dostępność świadczeń dla kobiet ze szczególnymi potrzebami oraz obowiązki personelu w przypadku podejrzenia przemocy domowej.
Podsumowanie
Obowiązujący od 7 maja 2026 roku Standard Organizacyjny Opieki Okołoporodowej określa zasady organizacji opieki od początku ciąży, przez poród i połóg, aż po opiekę nad noworodkiem. Podkreśla prawo kobiety do informacji, świadomego udziału w decyzjach, planu porodu, łagodzenia bólu, poszanowania intymności oraz ciągłości opieki po porodzie.
Warto zapoznać się ze standardem jeszcze w ciąży oraz sprawdzić informacje publikowane przez wybraną porodówkę, szczególnie dotyczące dostępnych metod łagodzenia bólu i organizacji porodu. Jeśli sytuacja zdrowotna mamy lub dziecka wymaga dodatkowych procedur, sposób postępowania jest dostosowywany do indywidualnych wskazań medycznych.