Autorka artykułu: Zofia Kowalska
Dietetyk specjalizująca się w pracy z chorobami dermatologicznymi i alergologicznymi. Absolwentka studiów magisterskich na Wageningen University & Research. Autorka książki Dieta w Atopowym Zapaleniu Skóry (wyd. PZWL), publikacji naukowych i popularnonaukowych, webinarów, warsztatów i ebooków. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Chorób Atopowych. Prowadzi profil edukacyjny na Instagramie @dietetyka_dermatologiczna.
Geny i środowisko
Nie ulega wątpliwości, że materiał genetyczny, który dziecko otrzymuje od rodziców, w znaczącym stopniu wpływa na ryzyko wystąpienia AZS. Jednak geny to nie wszystko - na rozwój i funkcjonowanie układu immunologicznego wpływa także szereg czynników środowiskowych. Jednym z badanych i potencjalnie modyfikowalnych czynników jest sposób żywienia przyszłej mamy w ciąży. Czy zatem dieta w ciąży może mieć związek z ryzykiem wystąpienia AZS u potomstwa?
Prewencyjne eliminacje alergenów w ciąży
Na wstępie należy jasno podkreślić, że eliminacja najczęstszych alergenów pokarmowych w trakcie ciąży w celu prewencji AZS i alergii u dziecka nie jest zalecana. Jeżeli przyszła mama dobrze toleruje określone pokarmy, nie ma potrzeby eliminowania ich z diety tylko dlatego, że należą do częstych alergenów.
Oczywiście, jeżeli przyszła mama źle toleruje określone pokarmy lub ma rozpoznaną alergię, powinna stosować zalecenia odpowiednie dla własnego stanu zdrowia. Nie ma natomiast podstaw do wprowadzania diety eliminacyjnej jedynie w celu prewencji AZS czy alergii u dziecka. Warto pamiętać, że niepotrzebne restrykcje w połączeniu ze zwiększonym zapotrzebowaniem na składniki odżywcze w ciąży mogą utrudniać prawidłowe zbilansowanie jadłospisu i zwiększać ryzyko niedoborów pokarmowych.
Niedobory pokarmowe u mamy a ryzyko AZS u dziecka
Prawidłowy stan odżywienia mamy w czasie ciąży jest ważny zarówno dla jej zdrowia, jak i prawidłowego rozwoju dziecka. W badaniach analizowano związki pomiędzy podażą różnych składników odżywczych w ciąży a późniejszym ryzykiem AZS u potomstwa, między innymi żelaza, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym DHA, oraz witaminy D.
Dotychczas nie udało się jednak potwierdzić, że niedobór pojedynczego składnika jest samodzielną przyczyną AZS ani że zwiększenie jego spożycia ponad zalecane zapotrzebowanie zapobiega chorobie. Żelazo, DHA, witamina D3, kwas foliowy, jod czy cholina pozostają ważnymi składnikami diety w ciąży przede wszystkim ze względu na ich rolę w zdrowiu mamy i prawidłowym rozwoju płodu.
Czy istnieje dieta zapobiegająca alergiom?
W badaniach naukowych można spotkać się z próbami stworzenia „diety zapobiegającej alergiom”. Koncept ten pochodzi między innymi z badania Healthy Start Study, w którym przeanalizowano dane ponad 1400 kobiet w ciąży. Wyniki wykazały, że określony wzorzec żywienia mamy był związany z późniejszym ryzykiem chorób alergicznych u dzieci.
W tym badaniu większe spożycie warzyw i jogurtów było związane z niższym ryzykiem chorób alergicznych, w tym AZS, podczas gdy większe spożycie między innymi smażonych ziemniaków, czerwonego mięsa, wybranych produktów zbożowych i 100% soków owocowych wiązało się z wyższym ryzykiem. Należy jednak pamiętać, że było to badanie obserwacyjne. Nie pozwala ono stwierdzić, że pojedynczy produkt bezpośrednio chroni przed AZS albo je wywołuje.
Podobny kierunek obserwacji pojawia się także w innych badaniach. Nowsze dane sugerują, że większa różnorodność diety oraz sposób żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej w czasie ciąży mogą być związane z niższym ryzykiem AZS we wczesnym dzieciństwie. Nadal potrzebne są jednak większe badania, które pozwolą potwierdzić te zależności.
Jednym z możliwych mechanizmów łączących dietę mamy z rozwojem układu immunologicznego dziecka jest mikrobiom jelitowy. Bogaty w żywe kultury bakterii jogurt oraz pełne błonnika warzywa mogą wpływać na skład i aktywność mikrobioty jelitowej. Bakterie jelitowe produkują między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które uczestniczą w regulacji odpowiedzi immunologicznej.
Zależności pomiędzy mikrobiomem mamy, jego metabolitami i rozwojem układu odpornościowego dziecka są jednak złożone i nadal intensywnie badane. Nie można więc obecnie stwierdzić, że spożywanie konkretnego produktu w ciąży poprzez zmianę mikrobiomu zapobiegnie AZS u dziecka.
Równocześnie dieta bogata w oczyszczone zboża to często dieta dostarczająca mniej błonnika. Intensywna obróbka termiczna, szczególnie smażenie w wysokiej temperaturze i przypalanie, zwiększa również zawartość zaawansowanych produktów glikacji. Ich potencjalna rola w rozwoju chorób alergicznych jest przedmiotem badań, ale nie została dotychczas potwierdzona jako bezpośrednia przyczyna AZS u dzieci.
W trakcie ciąży, podobnie jak na co dzień, warto ograniczać produkty mocno przypalone i często smażone na głębokim tłuszczu. W zamian dobrze sprawdzają się potrawy gotowane, duszone, pieczone lub przygotowywane z użyciem niewielkiej ilości tłuszczu.
Cukrzyca ciążowa a ryzyko AZS
Istotna jest także kondycja gospodarki glukozowo-insulinowej mamy przed i w trakcie ciąży. W badaniach obserwacyjnych cukrzyca ciążowa była związana ze zwiększonym ryzykiem AZS u potomstwa. Nie oznacza to jednak, że sama cukrzyca ciążowa bezpośrednio powoduje AZS ani że można zapobiec chorobie skóry dziecka wyłącznie poprzez zmianę diety mamy.
Nie zawsze jesteśmy również w stanie zapobiec rozwojowi cukrzycy ciążowej, ponieważ wpływa na nią wiele czynników. Warto jednak dbać o sposób żywienia, aktywność fizyczną dostosowaną do ciąży i realizować zalecane badania przesiewowe.
W badaniu Healthy Start większe spożycie 100% soków owocowych było związane z wyższym ryzykiem chorób alergicznych u potomstwa. Nie wiadomo jednak, czy odpowiada za to wpływ cukrów prostych na glikemię, czy inne cechy całego sposobu żywienia. Niezależnie od AZS, na co dzień lepiej wybierać całe owoce częściej niż soki oraz zachować umiar w spożyciu produktów z cukrami dodanymi, szczególnie słodkich napojów i słodyczy.
Podsumowanie
Nie istnieje obecnie dieta, która gwarantowałaby zmniejszenie ryzyka alergii lub AZS u dziecka. Wyniki badań sugerują jednak, że korzystny może być różnorodny, pełnowartościowy sposób żywienia, z dużym udziałem warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz innych produktów charakterystycznych dla zdrowego modelu diety, w tym diety śródziemnomorskiej.
Nie ma natomiast potrzeby profilaktycznego eliminowania z jadłospisu dobrze tolerowanych alergenów pokarmowych. W ciąży warto przede wszystkim zadbać o pokrycie zwiększonego zapotrzebowania na składniki odżywcze, ograniczać nadmiar cukrów dodanych i wysoko przetworzonych produktów oraz stosować zalecenia dotyczące zdrowego żywienia odpowiednie dla ciąży. Warto pamiętać, by w ciąży jeść dla dwojga, a nie „za dwoje” - czyli stawiać przede wszystkim na jakość i różnorodność posiłków.
| Produkty i wzorce, które warto ograniczać w ramach zdrowej diety | Produkty i wzorce, które warto częściej wybierać |
|---|---|
| Frytki, chipsy, produkty często smażone na głębokim tłuszczu i mocno przypalone | Jogurt naturalny i inne dobrze tolerowane fermentowane produkty mleczne |
| Częste spożywanie mocno smażonego lub przypalonego czerwonego mięsa | Dania gotowane, pieczone i duszone |
| Soki owocowe i inne słodkie napoje | Warzywa i całe owoce |
| Produkty bogate w cukry dodane, w tym słodkie płatki śniadaniowe i słodycze | Zbilansowane posiłki oparte na produktach o wysokiej wartości odżywczej |
| Oczyszczone produkty zbożowe o małej zawartości błonnika | Produkty pełnoziarniste odpowiednio dobrane do potrzeb mamy |
| Niedoborowa, monotonna dieta | Różnorodna dieta dostarczająca niezbędnych składników odżywczych, bez nieuzasadnionych restrykcji |
Bibliografia
- Chu DK, Koplin JJ, Ahmed T, Islam N, Chang CL, Lowe AJ. How to Prevent Atopic Dermatitis (Eczema) in 2024: Theory and Evidence. J Allergy Clin Immunol Pract. 2024;12(7):1695-1704. doi:10.1016/j.jaip.2024.04.048
- Heye KN, Bogl LH, Sasaki M, et al. Diet Diversity and Adherence to a Mediterranean Diet Pattern in Pregnancy Is Protective Against the Development of Early-Childhood Atopic Dermatitis. Nutrients. 2025;17(13):2243. Published 2025 Jul 7. doi:10.3390/nu17132243
- Kang, C. M., Chiang, B. L., & Wang, L. C. (2021). Maternal Nutritional Status and Development of Atopic Dermatitis in Their Offspring. Clinical reviews in allergy & immunology, 61(2), 128–155.
- Roduit C, Frei R, Ferstl R, Loeliger S, Westermann P, Rhyner C, et al. High levels of butyrate and propionate in early life are associated with protection against atopy. Allergy. 2019 Apr 1;74(4):799–809.
- Smith PK, Masilamani M, Li X, Sampson HA. “The False Alarm” hypothesis: Food allergy is associated with high dietary advanced glycation end products and pro-glycating dietary sugars that mimic alarmins. J Allergy Clin Immunol. 2017;139(2):429–437.
- Venter C, Palumbo MP, Glueck DH, Sauder KA, O’Mahony L, Fleischer DM, et al. The maternal diet index in pregnancy is associated with offspring allergic diseases: The Healthy Start study. Allergy. 2022 Jan 1;77(1):162–72.