Noworodek stopniowo przyzwyczaja się do światła, dźwięków, dotyku, zmian pozycji oraz obecności nowych osób. Nie wszystkie dzieci reagują na te bodźce tak samo. Jedne spokojnie obserwują otoczenie, inne szybciej stają się zmęczone lub rozdrażnione.
Zamiast zakładać, że większość niemowląt nie toleruje określonych sytuacji, warto obserwować reakcje konkretnego dziecka. Odwracanie wzroku, ziewanie, napinanie ciała, chaotyczne ruchy i narastający płacz mogą oznaczać, że potrzebuje ono przerwy, bliskości albo spokojniejszego otoczenia.
Jak niemowlę reaguje na bodźce?
Układ nerwowy noworodka nadal dojrzewa. Dziecko nie potrafi jeszcze samodzielnie regulować pobudzenia w takim stopniu jak starsze dzieci i dorośli, dlatego często potrzebuje pomocy opiekuna w przejściu od aktywności do odpoczynku.
Płacz może oznaczać głód, zmęczenie, mokrą pieluszkę, dyskomfort termiczny, potrzebę przytulenia, chorobę lub nadmiar bodźców. Nie zawsze da się od razu ustalić jego przyczynę i nie świadczy to o błędzie rodzica.
Reakcja niemowlęcia zależy między innymi od:
- wieku i etapu rozwoju;
- temperamentu;
- pory dnia;
- głodu i zmęczenia;
- stanu zdrowia;
- liczby i intensywności bodźców występujących jednocześnie.
Jak rozpoznać nadmiar bodźców u niemowlęcia?
Dziecko, które potrzebuje odpoczynku od zabawy, rozmów lub nowych osób, może:
- odwracać głowę i wzrok;
- zamykać oczy lub często ziewać;
- marszczyć czoło i zaciskać powieki;
- napinać lub wyginać ciało;
- wykonywać gwałtowne, chaotyczne ruchy kończyn;
- zaciskać dłonie;
- częściej ulewać podczas intensywnej aktywności;
- marudzić albo płakać;
- mieć trudność z uspokojeniem się i zaśnięciem.
Takie zachowania nie są charakterystyczne wyłącznie dla przeciążenia bodźcami. Mogą pojawiać się także z powodu głodu, bólu lub choroby. Należy więc oceniać całą sytuację, a nie pojedynczy sygnał.
Gwałtowna zmiana pozycji
Noworodek nie ma jeszcze pełnej kontroli nad głową i tułowiem. Nagła zmiana ułożenia lub utrata podparcia może wywołać odruch Moro, czyli automatyczne rozłożenie ramion, otwarcie dłoni, a następnie przyciągnięcie rąk do ciała. Dziecko może przy tym zapłakać.
Nie oznacza to, że każde niemowlę świadomie obawia się upadku. Jest to fizjologiczna reakcja układu nerwowego na nagły bodziec.
Podczas podnoszenia i odkładania dziecka:
- podtrzymuj jego głowę i szyję;
- wykonuj spokojne, płynne ruchy;
- przytrzymuj dziecko blisko swojego ciała;
- unikaj gwałtownych zmian kierunku;
- mów łagodnym głosem, jeśli pomaga to dziecku zachować spokój.
Niemowlęcia nigdy nie wolno potrząsać, również podczas zabawy lub próby uspokojenia.
Hałas i nadmiar dźwięków
Noworodki nie potrzebują całkowitej ciszy. Niektórym dzieciom pomagają spokojny głos, nucenie, ciche dźwięki otoczenia lub delikatny, jednostajny szum. Inne lepiej odpoczywają w cichszym pomieszczeniu.
Nagły i głośny dźwięk może wywołać odruch przestrachu. Nie każdy dźwięk jest jednak odbierany przez dziecko jako zagrożenie, a codzienne odgłosy domu nie muszą być całkowicie eliminowane.
Jeśli używasz urządzenia emitującego biały szum:
- ustaw możliwie niską, komfortową głośność;
- umieść urządzenie z dala od głowy i łóżeczka dziecka;
- nie wkładaj urządzenia ani zabawki dźwiękowej do łóżeczka;
- nie wykorzystuj prawdziwej suszarki, odkurzacza lub innego głośnego sprzętu jako stałego źródła szumu;
- obserwuj, czy dźwięk rzeczywiście uspokaja dziecko.
Jeżeli w danym pomieszczeniu dorośli muszą podnosić głos, aby się usłyszeć, może być ono za głośne również dla niemowlęcia.
Jasne światło
Wzrok noworodka nadal się rozwija. W pierwszych tygodniach dziecko najlepiej skupia uwagę na twarzy lub przedmiocie znajdującym się blisko, zwykle w odległości odpowiadającej dystansowi pomiędzy jego twarzą a twarzą osoby karmiącej.
Noworodek może mrużyć oczy lub odwracać głowę pod wpływem nagłego, intensywnego światła. Nie oznacza to jednak, że powinien przebywać przez cały dzień w półmroku.
W dzień warto zapewnić dziecku dostęp do zwykłego światła dziennego, unikając bezpośredniego nasłonecznienia i rażących lamp skierowanych w twarz. Wieczorem przygaszenie oświetlenia może być elementem spokojnej rutyny i pomagać w zaznaczeniu różnicy między dniem a nocą.
Nie należy używać lamp błyskowych i mocnego światła bezpośrednio przy twarzy dziecka. Jeśli niemowlę stale unika światła, nie otwiera jednego oka lub reaguje wyraźnym bólem, potrzebna jest konsultacja.
Goście i nowe osoby
Niektóre niemowlęta spokojnie reagują na nowych opiekunów, inne potrzebują więcej czasu na oswojenie się z ich głosem, zapachem i sposobem trzymania. Problemem często nie jest sama obecność gości, lecz jednoczesne działanie wielu bodźców.
Głośne rozmowy, przekazywanie dziecka z rąk do rąk, kilka osób pochylonych nad jego twarzą i grające zabawki mogą być męczące, szczególnie gdy niemowlę jest głodne lub senne.
Podczas spotkania warto:
- ograniczyć liczbę osób zajmujących się dzieckiem jednocześnie;
- poprosić gości o umycie rąk przed kontaktem z niemowlęciem;
- nie przekazywać dziecka kolejnej osobie, jeśli protestuje lub odwraca wzrok;
- zapewnić spokojne miejsce do karmienia i odpoczynku;
- zrobić przerwę, gdy pojawią się oznaki zmęczenia;
- zrezygnować z wizyty osób mających objawy infekcji.
Nie trzeba całkowicie izolować zdrowego noworodka od bliskich. Kontakt z nowymi osobami powinien być dostosowany do samopoczucia dziecka i sytuacji rodzinnej.
Czy otulanie niemowlęcia jest bezpieczne?
Prawidłowe otulenie może pomagać niektórym noworodkom w uspokojeniu, ale nie jest konieczne ani odpowiednie dla każdego dziecka. Nie należy otulać niemowlęcia po to, aby jak najwierniej odtworzyć warunki z okresu płodowego.
Jeśli rodzice decydują się na otulanie:
- dziecko należy zawsze układać do snu na plecach;
- materiał nie może zasłaniać twarzy, nosa ani ust;
- otulenie nie może utrudniać oddychania;
- biodra i nogi powinny mieć możliwość zgięcia oraz swobodnego ruchu;
- należy kontrolować, czy dziecko nie jest przegrzane;
- nie wolno używać otulaczy obciążeniowych;
- trzeba zakończyć otulanie przy pierwszych oznakach prób obracania się.
Otulacz lub koc nie może się rozwinąć i pozostać luźno w łóżeczku. Bezpieczne miejsce do snu powinno mieć płaski, twardy materac i być pozbawione poduszek, kołder, maskotek, ochraniaczy oraz innych miękkich przedmiotów.
Czy niemowlę wyczuwa emocje rodziców?
Niemowlę może reagować na ton głosu, tempo ruchów, napięcie ciała i sposób dotykania przez opiekuna. Nie oznacza to jednak, że potrafi rozpoznać przyczynę konfliktu między dorosłymi lub „rozszyfrować” atmosferę w domu.
Zdenerwowany albo wyczerpany rodzic może poruszać się szybciej, mówić głośniej lub mieć trudność ze spokojnym uspokajaniem dziecka. Niemowlę może odpowiedzieć na te zmiany większym pobudzeniem. Nie należy jednak obarczać rodziców winą za każdy płacz dziecka.
Jeśli emocje stają się trudne do opanowania, warto przekazać dziecko drugiemu opiekunowi. Gdy nie ma nikogo w pobliżu, można odłożyć niemowlę na plecach do bezpiecznego łóżeczka, wyjść na kilka minut i wrócić po uspokojeniu się.
Jak wyciszyć niemowlę?
Nie istnieje jedna metoda skuteczna dla wszystkich dzieci. Przed próbą uspokojenia warto sprawdzić, czy niemowlę nie jest głodne, zmęczone, przegrzane, zmarznięte albo nie wymaga zmiany pieluszki.
W zależności od reakcji dziecka można wypróbować:
- przytulenie i spokojny kontakt „skóra do skóry” przy przytomnym opiekunie;
- łagodne kołysanie i płynne ruchy;
- ciche mówienie, nucenie lub śpiewanie;
- ograniczenie liczby jednoczesnych bodźców;
- przejście do spokojniejszego pomieszczenia;
- karmienie, jeśli dziecko pokazuje oznaki głodu;
- krótki spacer;
- ciepłą kąpiel, jeśli dziecko ją lubi.
Jeśli dana metoda nasila płacz, warto ją przerwać i spróbować czegoś innego. Czasem dziecko potrzebuje przede wszystkim snu, a dalsze kołysanie, zabawa i śpiew mogą zwiększać jego pobudzenie.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Intensywnego płaczu nie należy zawsze tłumaczyć nadmiarem bodźców. Skontaktuj się z lekarzem, jeśli zachowanie dziecka nagle się zmieniło lub niemowlę:
- płacze bez przerwy i nie daje się uspokoić;
- wydaje nietypowy, bardzo wysoki lub słaby płacz;
- ma gorączkę albo wyraźnie obniżoną temperaturę;
- odmawia karmienia lub je znacznie mniej niż zwykle;
- ma wyraźnie mniej mokrych pieluszek;
- wielokrotnie lub gwałtownie wymiotuje;
- jest nietypowo senne, wiotkie albo trudno je obudzić;
- ma trudności z oddychaniem, sinieje lub oddycha z wysiłkiem;
- ma drgawki lub wysypkę nieblednącą pod uciskiem.
Wątpliwości warto omówić także wtedy, gdy dziecko regularnie bardzo silnie reaguje na światło, dźwięk lub dotyk albo rodzice czują, że jego zachowanie wyraźnie różni się od dotychczasowego.
Podsumowanie
Niemowlęta różnią się wrażliwością na ruch, hałas, światło i kontakt z nowymi osobami. Zamiast próbować odtwarzać warunki z życia płodowego, warto obserwować sygnały dziecka i elastycznie dostosowywać intensywność bodźców.
Spokojne ruchy, ograniczenie nadmiaru wrażeń, bliskość opiekuna i przewidywalna rutyna mogą pomagać w wyciszeniu. Otulanie jest opcjonalne i wymaga przestrzegania zasad bezpieczeństwa, a nietypowy lub uporczywy płacz może wymagać konsultacji medycznej.