Ciąża wiąże się ze złożonymi zmianami działania układu odpornościowego. Nie oznacza jednak, że odporność kobiety jest po prostu „wyłączona” lub globalnie osłabiona. Układ immunologiczny dostosowuje swoją aktywność tak, aby umożliwić prawidłowy rozwój ciąży, a jednocześnie nadal chronić organizm przed patogenami.
Niektóre zakażenia mogą w ciąży przebiegać ciężej u mamy, przenosić się przez łożysko lub podczas porodu albo zwiększać ryzyko powikłań położniczych. Znaczenie infekcji zależy od konkretnego drobnoustroju, momentu zakażenia, odporności kobiety oraz szybkości rozpoznania i leczenia.
Dlaczego niektóre infekcje są szczególnie ważne w ciąży?
Nie ma jednej zasady mówiącej, że wszystkie infekcje są najbardziej niebezpieczne w pierwszym trymestrze. Ryzyko zależy od rodzaju patogenu.
Przykładowo:
- różyczka jest szczególnie niebezpieczna we wczesnej ciąży,
- toksoplazmoza może być cięższa dla płodu przy wcześniejszym zakażeniu, natomiast prawdopodobieństwo przeniesienia zakażenia na płód rośnie wraz z czasem trwania ciąży,
- CMV może prowadzić do zakażenia wrodzonego również wtedy, gdy mama ma niewielkie objawy lub nie ma ich wcale,
- listerioza może wystąpić w różnych okresach ciąży i wiązać się między innymi z utratą ciąży, porodem przedwczesnym lub ciężkim zakażeniem noworodka.
Dlatego profilaktyka i diagnostyka powinny być dopasowane do konkretnego zakażenia, a nie opierać się wyłącznie na podziale na trymestry.
Różyczka w ciąży
Różyczka jest zakażeniem wirusowym, które może być szczególnie niebezpieczne, jeśli do pierwotnego zakażenia dochodzi we wczesnej ciąży.
Wrodzony zespół różyczkowy może obejmować między innymi:
- niedosłuch lub głuchotę,
- zaćmę i inne zaburzenia narządu wzroku,
- wady serca,
- zaburzenia rozwoju,
- małogłowie i inne powikłania neurologiczne.
Największe ryzyko ciężkich następstw dla płodu występuje przy zakażeniu w pierwszych tygodniach ciąży.
Różyczka może przebiegać łagodnie, a nawet bezobjawowo. Możliwe są gorączka, wysypka, powiększenie węzłów chłonnych i bóle stawów.
Najskuteczniejszą ochroną jest szczepienie przed ciążą. Szczepionki MMR nie podaje się w ciąży.
Po szczepieniu MMR zaleca się odczekać co najmniej 28 dni przed zajściem w ciążę. Nie ma aktualnego zalecenia, aby każda kobieta czekała 3 miesiące.
Toksoplazmoza w ciąży
Toksoplazmozę wywołuje pasożyt Toxoplasma gondii.
Do zakażenia może dojść między innymi przez:
- spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa,
- kontakt z glebą zanieczyszczoną kocimi odchodami,
- kontakt z zawartością kuwety zakażonego kota,
- spożycie niedokładnie umytych warzyw lub owoców,
- spożycie niektórych niepasteryzowanych produktów.
Sam kontakt z kotem nie oznacza zakażenia i nie ma potrzeby oddawania zwierzęcia z domu po zajściu w ciążę.
Jeśli to możliwe, kuwetę powinna czyścić inna osoba. Jeśli ciężarna musi zrobić to sama, powinna używać rękawiczek i dokładnie umyć ręce. Kuwetę warto czyścić codziennie.
Toksoplazmoza u dorosłej osoby często przebiega bezobjawowo. Jeśli wystąpią objawy, mogą przypominać łagodną infekcję i obejmować powiększone węzły chłonne, zmęczenie, stan podgorączkowy i bóle mięśni.
Zakażenie płodu może prowadzić między innymi do zmian w ośrodkowym układzie nerwowym i narządzie wzroku. Ryzyko i rodzaj powikłań zależą od momentu zakażenia.
Cytomegalia w ciąży
Cytomegalowirus, czyli CMV, jest bardzo rozpowszechnionym wirusem. Małe dzieci mogą przez długi czas wydalać go w ślinie i moczu, dlatego kontakt z nimi jest jednym z częstych źródeł zakażenia u dorosłych.
U zdrowej kobiety zakażenie najczęściej przebiega bezobjawowo lub powoduje łagodne objawy przypominające infekcję wirusową.
Zakażenie wrodzone CMV może jednak u części dzieci prowadzić między innymi do:
- niedosłuchu lub utraty słuchu,
- zaburzeń neurologicznych,
- małogłowia,
- zaburzeń widzenia,
- nieprawidłowości wzrastania.
Nie wszystkie dzieci zakażone CMV w życiu płodowym mają objawy. Część problemów, szczególnie dotyczących słuchu, może ujawnić się później.
Nie zaleca się rutynowego przesiewowego badania wszystkich kobiet w ciąży w kierunku CMV. Badania serologiczne mogą być trudne do interpretacji i nie pozwalają przewidzieć, czy płód zostanie zakażony ani jakie będą skutki zakażenia.
Ryzyko można ograniczać poprzez:
- dokładne mycie rąk po zmianie pieluszki lub kontakcie z moczem i śliną małego dziecka,
- nieużywanie wspólnych sztućców, kubków i szczoteczek do zębów z małym dzieckiem,
- niebranie do ust smoczka dziecka,
- unikanie całowania małych dzieci bezpośrednio w usta.
Listerioza w ciąży
Listeriozę wywołuje bakteria Listeria monocytogenes, która może znajdować się w żywności.
Kobiety w ciąży mają zwiększone ryzyko inwazyjnej listeriozy. Objawy u mamy mogą być łagodne i obejmować:
- gorączkę,
- bóle mięśni,
- zmęczenie,
- nudności, wymioty lub biegunkę.
Zakażenie może natomiast prowadzić do poważnych powikłań ciąży, w tym poronienia, obumarcia płodu, porodu przedwczesnego lub ciężkiego zakażenia noworodka.
Aby ograniczyć ryzyko, należy zwracać uwagę na bezpieczeństwo żywności. W ciąży warto przede wszystkim:
- unikać niepasteryzowanego mleka i produktów z niego wykonanych,
- dokładnie gotować mięso, drób i ryby,
- unikać surowych ryb i surowych owoców morza,
- dokładnie myć warzywa i owoce,
- podgrzewać do wysokiej temperatury produkty o zwiększonym ryzyku, takie jak niektóre gotowe mięsa i wędliny,
- unikać chłodzonych pasztetów oraz chłodzonych ryb wędzonych na zimno, jeśli nie zostaną dokładnie podgrzane,
- unikać surowych lub niedogotowanych kiełków.
Nie wszystkie miękkie sery są automatycznie zakazane. Znaczenie ma rodzaj sera, pasteryzacja oraz sposób przygotowania. Niektóre dojrzewające sery miękkie i sery z niebieską pleśnią zaleca się spożywać wyłącznie po dokładnym podgrzaniu.
Samo zjedzenie produktu potencjalnie narażonego na Listeria bez żadnych objawów zwykle nie oznacza konieczności antybiotykoterapii. Postępowanie zależy od objawów i konkretnej ekspozycji.
Inne zakażenia ważne w ciąży
Ospa wietrzna
Ospa wietrzna może przebiegać ciężej u kobiety ciężarnej i w określonych okresach ciąży stanowić zagrożenie dla płodu lub noworodka.
Jeśli kobieta w ciąży nie chorowała wcześniej na ospę ani nie ma pewności co do odporności i miała bliski kontakt z osobą chorą, powinna skontaktować się z lekarzem.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest żywa i nie jest podawana w ciąży. Po szczepieniu przed ciążą zaleca się odczekać około 1 miesiąca.
Parwowirus B19
Parwowirus B19 wywołuje między innymi rumień zakaźny, często występujący u dzieci.
Zakażenie u mamy może być bezobjawowe, ale w ciąży wirus może w rzadkich przypadkach prowadzić do ciężkiej niedokrwistości płodu i innych powikłań.
Rutynowego badania wszystkich ciężarnych w kierunku parwowirusa B19 nie wykonuje się. Po istotnej ekspozycji lub wystąpieniu objawów warto skontaktować się z lekarzem prowadzącym.
Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia w ciąży?
Nie da się wyeliminować wszystkich infekcji, ale można ograniczyć ryzyko.
- Regularnie myj ręce wodą z mydłem, szczególnie po kontakcie z surowym mięsem, ziemią, pieluszkami lub wydzielinami małego dziecka.
- Dokładnie myj owoce i warzywa.
- Oddzielaj surowe mięso od żywności gotowej do spożycia.
- Dokładnie gotuj mięso, drób i inne produkty wymagające obróbki termicznej.
- Unikaj niepasteryzowanych produktów mlecznych i innych produktów zwiększonego ryzyka.
- Podczas prac ogrodowych używaj rękawiczek.
- Jeśli to możliwe, nie czyść kociej kuwety samodzielnie.
- Przy częstym kontakcie z małymi dziećmi ogranicz kontakt ze śliną i moczem, aby zmniejszyć ryzyko CMV.
- Stosuj prezerwatywy, jeśli istnieje ryzyko zakażenia przenoszonego drogą płciową.
Nie ma potrzeby rutynowego używania mydła antybakteryjnego. Zwykłe mydło i prawidłowe mycie rąk są wystarczające.
Sen, zbilansowana dieta i aktywność fizyczna są ważnymi elementami zdrowia w ciąży, ale nie stanowią specyficznej ochrony przed zakażeniami i nie zastępują szczepień, higieny ani zaleconych badań.
Jakie szczepienia są ważne przed ciążą i w jej trakcie?
Przed ciążą warto sprawdzić między innymi odporność wynikającą ze szczepień przeciw różyczce i ospie wietrznej, ponieważ szczepionek żywych MMR i przeciw ospie nie podaje się podczas ciąży.
Po szczepieniu MMR lub przeciw ospie wietrznej zaleca się unikanie ciąży przez około 4 tygodnie.
W Polsce podczas ciąży zalecane są obecnie szczepienia między innymi przeciw:
- grypie,
- krztuścowi,
- COVID-19 zgodnie z aktualnymi zaleceniami,
- RSV w celu ochrony niemowlęcia w pierwszych miesiącach życia, zgodnie ze wskazaniami dla danej szczepionki.
Szczepienie przeciw krztuścowi jest rekomendowane w każdej ciąży, standardowo między 27. a 36. tygodniem, a w określonych sytuacjach zagrożenia porodem przedwczesnym może być rozważane wcześniej.
Szczepienie przeciw WZW B może być również wykonywane w ciąży, jeśli występują wskazania. Nie jest to szczepionka żywa.
Jakie badania w kierunku zakażeń wykonuje się w ciąży?
Zakres badań zależy od etapu ciąży, wywiadu i czynników ryzyka.
Zgodnie z aktualnym polskim standardem na początku ciąży wykonuje się między innymi:
- VDRL w kierunku kiły,
- badanie HIV,
- badanie HCV,
- oznaczenie antygenu HBs w kierunku zakażenia HBV,
- badanie w kierunku toksoplazmozy IgG i IgM, jeśli kobieta nie ma wcześniejszego wyniku potwierdzającego obecność IgG.
U kobiet z ujemnym wynikiem badań w kierunku toksoplazmozy w pierwszym trymestrze badanie powtarza się między 21. a 26. tygodniem.
Aktualny standard obowiązujący od maja 2026 roku nie wymaga już rutynowego kolejnego badania toksoplazmozy między 33. a 37. tygodniem ani rutynowego badania serologicznego w kierunku różyczki w ramach wcześniejszego schematu.
Rutynowego przesiewowego badania CMV u każdej ciężarnej nie zaleca się.
Dodatkowe badania wykonuje się, jeśli pojawia się konkretne podejrzenie zakażenia, objawy lub istotna ekspozycja.
Kiedy skontaktować się z lekarzem?
W ciąży warto skontaktować się z lekarzem między innymi, jeśli:
- wystąpi gorączka 38°C lub wyższa,
- pojawi się nowa wysypka lub bliski kontakt z osobą chorą na różyczkę albo ospę wietrzną,
- po istotnej ekspozycji na parwowirusa B19 pojawią się objawy lub lekarz zaleci ocenę,
- występują nasilone objawy grypopodobne, szczególnie z gorączką,
- po spożyciu żywności związanej z ryzykiem Listeria pojawi się gorączka, silne zmęczenie lub bóle mięśni,
- pojawiają się nasilone wymioty lub biegunka z oznakami odwodnienia,
- pojawi się krwawienie, silny ból brzucha, odpływanie płynu z pochwy lub inne objawy położnicze.
Sam kontakt z kotem, zjedzenie pojedynczego produktu wysokiego ryzyka bez objawów czy kontakt z małym dzieckiem nie oznaczają automatycznie zakażenia ani konieczności leczenia antybiotykiem.
Podsumowanie
Choroby zakaźne w ciąży różnią się sposobem przenoszenia, momentem największego ryzyka i możliwymi konsekwencjami. Różyczka jest szczególnie groźna we wczesnej ciąży, toksoplazmozie można w dużej mierze zapobiegać poprzez bezpieczne przygotowywanie żywności i higienę, przy CMV istotne jest ograniczenie kontaktu ze śliną i moczem małych dzieci, a ryzyko listeriozy można zmniejszać poprzez odpowiednie wybory żywieniowe.
Podstawą profilaktyki są szczepienia zgodne z aktualnymi zaleceniami, prawidłowa higiena i bezpieczeństwo żywności oraz wykonywanie badań przewidzianych w opiece nad ciężarną. Gorączka, wysypka po kontakcie z chorą osobą, nasilone objawy infekcji lub inne niepokojące objawy w ciąży wymagają konsultacji medycznej.