Alergia pokarmowa i atopowe zapalenie skóry mogą występować u tego samego dziecka, ale nie są tym samym problemem. AZS nie zawsze ma związek z jedzeniem, dlatego samo pojawienie się suchej, swędzącej skóry nie jest wskazaniem do wykluczania mleka, jaj, pszenicy ani innych produktów.
Podejrzenie alergii powinno opierać się na powtarzalnych objawach występujących po konkretnym pokarmie. Uzasadnioną diagnostykę i ewentualną dietę eliminacyjną należy prowadzić pod nadzorem lekarza, a w razie potrzeby także dietetyka.
AZS a alergia pokarmowa: jaki jest związek?
Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą chorobą zapalną przebiegającą z suchością, świądem oraz okresami zaostrzeń i wyciszenia objawów. Na jej rozwój wpływają między innymi predyspozycje genetyczne, funkcjonowanie układu odpornościowego i zaburzenia bariery skórnej.
Alergia pokarmowa jest reakcją układu odpornościowego na określony składnik żywności. Może wywoływać objawy dotyczące skóry, przewodu pokarmowego, układu oddechowego lub układu krążenia.
Dzieci z AZS, zwłaszcza o wczesnym początku i umiarkowanym albo ciężkim przebiegu, częściej niż pozostałe dzieci mają alergię pokarmową. Nie oznacza to jednak, że:
- każde dziecko z AZS ma alergię,
- pokarm jest przyczyną każdego zaostrzenia,
- ograniczenie diety wyleczy atopowe zapalenie skóry,
- dodatni wynik testu automatycznie potwierdza alergię kliniczną.
Informacja o alergiach, AZS, astmie lub alergicznym nieżycie nosa w rodzinie jest ważna dla lekarza, ale samo obciążenie rodzinne nie stanowi wskazania do eliminowania pokarmów.
Które pokarmy najczęściej uczulają dzieci?
Reakcję alergiczną może wywołać każdy pokarm, jednak u dzieci najczęściej rozpoznaje się alergię na:
- białka mleka krowiego,
- jaja kurze,
- orzeszki ziemne,
- orzechy,
- pszenicę,
- soję,
- ryby,
- skorupiaki i mięczaki,
- sezam.
Nie należy wykluczać tych produktów tylko dlatego, że znajdują się na liście częstych alergenów. Znaczenie ma rzeczywista reakcja dziecka i jej ocena medyczna.
Jak odróżnić alergię pokarmową od AZS?
Nie zawsze można rozstrzygnąć to wyłącznie na podstawie wyglądu skóry. Dziecko może mieć jednocześnie AZS i alergię pokarmową, a objawy obu problemów mogą się częściowo nakładać.
Objawy atopowego zapalenia skóry
AZS ma zazwyczaj przewlekły i nawrotowy przebieg. Typowe są:
- suchość i szorstkość skóry,
- uporczywy świąd,
- zaczerwienienie lub zmiana zabarwienia skóry,
- łuszczenie, grudki i pęknięcia,
- pogrubienie skóry przy długotrwałym drapaniu,
- okresy poprawy i zaostrzeń.
Zaostrzenia mogą mieć wiele przyczyn. Należą do nich między innymi czynniki drażniące, pot, przegrzewanie, infekcje, stres, zmiany pogody i niektóre alergeny. Często nie udaje się wskazać jednego czynnika odpowiedzialnego za pogorszenie.
Objawy natychmiastowej alergii pokarmowej
W reakcji zależnej od przeciwciał IgE objawy pojawiają się zazwyczaj w ciągu kilku minut do około dwóch godzin po spożyciu pokarmu. Mogą obejmować:
- pokrzywkę, świąd lub nagłe zaczerwienienie skóry,
- obrzęk ust, języka, powiek lub twarzy,
- wymioty albo ból brzucha,
- kaszel, chrypkę lub świszczący oddech,
- trudności z oddychaniem,
- osłabienie, bladość lub utratę przytomności.
Objawy opóźnione
Niektóre reakcje pokarmowe rozwijają się wolniej, po kilku godzinach, a czasem później. Mogą powodować objawy ze strony przewodu pokarmowego, problemy z karmieniem, nieprawidłowy przyrost masy ciała lub pogorszenie zmian skórnych.
Samo opóźnione zaostrzenie AZS nie potwierdza alergii pokarmowej. Związek z jedzeniem musi zostać oceniony na podstawie całego wywiadu i, jeśli istnieją wskazania, odpowiednio dobranych badań.
Kiedy można podejrzewać alergię pokarmową?
Warto omówić możliwość alergii z pediatrą lub alergologiem, jeśli:
- po tym samym produkcie wielokrotnie występują podobne objawy,
- reakcja pojawia się krótko po spożyciu określonego pokarmu,
- zmianom skórnym towarzyszą obrzęk, pokrzywka, wymioty lub objawy oddechowe,
- niemowlę lub małe dziecko ma umiarkowane albo ciężkie AZS, które pozostaje źle kontrolowane mimo prawidłowej pielęgnacji i leczenia,
- występują przewlekłe dolegliwości pokarmowe, trudności z karmieniem lub nieprawidłowy przyrost masy ciała.
Pomocne może być prowadzenie dzienniczka zawierającego nazwę pokarmu, jego ilość, godzinę spożycia, opis objawów i czas ich wystąpienia. Zdjęcia zmian skórnych mogą ułatwić rozmowę z lekarzem, ale nie zastępują diagnostyki.
Czy zaczerwienienie wokół ust oznacza alergię?
Kwaśne lub intensywnie barwiące pokarmy, na przykład pomidor albo owoce cytrusowe, mogą podrażnić skórę w miejscu kontaktu. Miejscowe zaczerwienienie wokół ust, bez objawów w innych częściach ciała, nie musi oznaczać alergii.
Przed posiłkiem można zastosować wokół ust neutralny emolient, a po jedzeniu delikatnie umyć skórę wodą, bez pocierania. Nawracające, rozległe lub nasilone reakcje należy skonsultować z lekarzem.
Czy dziecko z AZS potrzebuje testów alergicznych?
Testy alergiczne nie są konieczne u każdego dziecka z AZS. Szczególnie przy łagodnej, dobrze kontrolowanej chorobie rutynowe wykonywanie szerokich paneli może prowadzić do wyników, które trudno właściwie zinterpretować.
W diagnostyce lekarz może wykorzystać:
- dokładny wywiad dotyczący objawów i spożywanych pokarmów,
- punktowe testy skórne,
- badanie swoistych przeciwciał IgE we krwi,
- kontrolowaną dietę diagnostyczną, jeśli jest uzasadniona,
- doustną próbę prowokacji pokarmowej wykonywaną w odpowiednich warunkach medycznych.
Dodatni wynik testu skórnego lub badania swoistych IgE wskazuje na uczulenie immunologiczne. Nie wystarcza jednak do rozpoznania alergii, jeśli dziecko nie ma objawów po spożyciu badanego pokarmu.
Nie należy diagnozować alergii na podstawie komercyjnych badań IgG, biorezonansu, analizy włosa ani innych testów, których przydatności nie potwierdzają wytyczne medyczne.
Czy dziecko z AZS powinno stosować dietę eliminacyjną?
Samo rozpoznanie atopowego zapalenia skóry nie jest wskazaniem do diety eliminacyjnej. Wykluczanie mleka, jaj, pszenicy lub kilku grup produktów bez uzasadnienia może utrudnić prawidłowe żywienie i prowadzić do niedoborów energii, białka, witamin oraz składników mineralnych.
Nieuzasadnione długotrwałe unikanie pokarmu może również utrudnić późniejszą ocenę tolerancji. Dlatego przed zmianą diety należy skonsultować się z pediatrą lub alergologiem.
Jeśli dieta eliminacyjna jest potrzebna, plan powinien określać:
- który produkt należy czasowo wykluczyć,
- jak długo ma trwać eliminacja,
- czym zastąpić usunięte źródła składników odżywczych,
- jak ocenić reakcję dziecka,
- czy i w jakich warunkach można ponownie wprowadzić pokarm.
Przy eliminowaniu ważnych grup żywności wskazane może być wsparcie dietetyka dziecięcego. Pokarmu, który wcześniej wywołał ciężką reakcję, nie należy ponownie podawać w domu bez wyraźnego zalecenia lekarza.
Czy należy opóźniać wprowadzanie produktów alergizujących?
Nie zaleca się profilaktycznego opóźniania wprowadzania najczęstszych alergenów wyłącznie z powodu rodzinnego obciążenia alergią lub samego rozpoznania AZS. Produkty powinny być podawane w postaci odpowiedniej do etapu rozwoju dziecka, po rozpoczęciu rozszerzania diety.
Wprowadzając nowy produkt:
- wybierz moment, w którym dziecko jest zdrowe,
- podaj niewielką ilość w bezpiecznej postaci,
- nie podawaj całych orzechów ani gęstej porcji masła orzechowego ze względu na ryzyko zadławienia,
- obserwuj dziecko po posiłku,
- po dobrej tolerancji kontynuuj podawanie produktu jako elementu zwykłej diety.
W przypadku ciężkiego AZS, wcześniejszej natychmiastowej reakcji na pokarm lub rozpoznanej alergii sposób wprowadzania alergenów należy wcześniej omówić z lekarzem.
Jak pielęgnować skórę dziecka z AZS?
Niezależnie od tego, czy u dziecka występuje alergia pokarmowa, podstawą codziennej pielęgnacji skóry z AZS są emolienty. Pomagają one ograniczać suchość, zmiękczać naskórek i wspierać funkcjonowanie bariery skórnej.
Emolienty nie zastępują jednak leków przeciwzapalnych zaleconych przez lekarza i nie powinny być przedstawiane jako preparaty leczące AZS albo alergię pokarmową.
Codzienne zasady pielęgnacji
- Stosuj emolient regularnie, również w okresach bez widocznych zmian.
- Wybieraj produkty bezzapachowe, przeznaczone do suchej lub skłonnej do atopii skóry dziecka.
- Myj skórę krótko w letniej, a nie gorącej wodzie.
- Używaj łagodnego preparatu myjącego zamiast silnie pieniących produktów.
- Po kąpieli delikatnie osusz skórę bez pocierania i zastosuj emolient.
- Przerwij stosowanie produktu, jeśli wywołuje pieczenie, nasilony świąd lub nowe zmiany.
- Leczenie zaostrzenia wykonuj zgodnie z planem ustalonym przez lekarza.
Konsystencję emolientu warto dopasować do aktualnego stopnia suchości, miejsca aplikacji, pory roku i tolerancji dziecka. Produkt odpowiedni dla jednego dziecka nie musi sprawdzić się u innego.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Konsultacja z pediatrą, dermatologiem lub alergologiem jest wskazana, gdy rodzic podejrzewa związek objawów z konkretnym pokarmem, AZS ma ciężki przebieg lub nie udaje się go kontrolować pomimo prawidłowego leczenia.
Pilnej pomocy medycznej wymagają:
- trudności z oddychaniem, świszczący oddech lub chrypka,
- szybko narastający obrzęk ust, języka albo gardła,
- omdlenie, wiotkość, bladość lub wyraźne osłabienie dziecka,
- jednoczesne wystąpienie objawów z kilku układów, na przykład pokrzywki i wymiotów,
- gwałtowne pogorszenie stanu skóry połączone z bólem, gorączką, sączeniem, ropą lub żółtawymi strupami.
W przypadku objawów mogących wskazywać na anafilaksję należy natychmiast wezwać pomoc medyczną i postępować zgodnie z indywidualnym planem ratunkowym dziecka, jeśli został wcześniej wydany.
Podsumowanie
Alergia pokarmowa i AZS mogą współwystępować, ale nie są tym samym. Atopowe zapalenie skóry zazwyczaj ma przewlekły, nawrotowy przebieg, natomiast natychmiastowa reakcja pokarmowa najczęściej pojawia się wkrótce po spożyciu konkretnego produktu i może obejmować kilka układów organizmu.
Dziecko z AZS nie powinno stosować profilaktycznej diety eliminacyjnej ani wykonywać szerokich paneli badań bez wskazań. Najważniejsze są obserwacja powtarzalnych reakcji, diagnostyka prowadzona przez lekarza, prawidłowe żywienie oraz regularna pielęgnacja emolientowa, która nie zastępuje leczenia zaostrzeń.