Kołatanie serca w ciąży jest częstą dolegliwością i nie zawsze oznacza arytmię. Zmiany zachodzące w układzie krążenia mogą sprawić, że bicie serca staje się szybsze lub bardziej odczuwalne, ale podobne objawy mogą pojawiać się również przy niedokrwistości, zaburzeniach tarczycy, odwodnieniu czy rzeczywistym zaburzeniu rytmu.
Nowego, nawracającego lub bardzo nasilonego kołatania nie warto diagnozować samodzielnie. Szczególnej uwagi wymagają epizody połączone z omdleniem, bólem w klatce piersiowej, wyraźną dusznością lub nagłym osłabieniem.
Czym jest arytmia w ciąży?
Arytmia to zaburzenie prawidłowego rytmu serca. Serce może bić zbyt szybko, zbyt wolno albo nieregularnie.
Do zaburzeń rytmu należą między innymi:
- skurcze dodatkowe przedsionkowe lub komorowe,
- częstoskurcze nadkomorowe,
- migotanie lub trzepotanie przedsionków,
- częstoskurcze komorowe,
- niektóre zaburzenia przewodzenia.
Nie każda arytmia ma takie samo znaczenie. Pojedyncze skurcze dodatkowe są w ciąży częste i zazwyczaj łagodne, natomiast utrwalone zaburzenia rytmu wymagają dokładniejszej oceny.
Dlaczego w ciąży częściej pojawia się kołatanie serca?
W czasie ciąży układ krążenia dostosowuje się do rosnącego zapotrzebowania organizmu. Objętość krwi zwiększa się, rośnie pojemność minutowa serca, a tętno spoczynkowe jest zwykle nieco wyższe niż przed ciążą.
Te fizjologiczne zmiany mogą sprawić, że kobieta wyraźniej odczuwa pracę serca, ale kołatanie może mieć również inne przyczyny.
Do częstych czynników, które należy uwzględnić, należą:
- niedokrwistość,
- zaburzenia czynności tarczycy,
- zaburzenia elektrolitowe,
- odwodnienie,
- infekcja lub gorączka,
- kofeina, nikotyna lub inne substancje pobudzające,
- choroby serca występujące przed ciążą.
Dlatego samo odczucie szybkiego lub mocnego bicia serca nie pozwala rozpoznać arytmii.
Jakie objawy może dawać arytmia?
Arytmia może być odczuwana jako:
- kołatanie lub bardzo szybkie bicie serca,
- wrażenie przeskakiwania lub opuszczania pojedynczych uderzeń,
- nieregularne bicie serca,
- zawroty głowy,
- osłabienie,
- duszność,
- dyskomfort lub ból w klatce piersiowej,
- stan przedomdleniowy lub omdlenie.
Warto zanotować, kiedy epizod się rozpoczął, jak długo trwał, czy pojawił się w spoczynku czy podczas wysiłku oraz czy towarzyszyły mu inne objawy. Takie informacje mogą być pomocne podczas diagnostyki.
Czy arytmia w ciąży jest niebezpieczna?
Nie każda arytmia jest niebezpieczna. Najczęściej występujące w ciąży zaburzenia rytmu, szczególnie pojedyncze skurcze dodatkowe, często mają łagodny przebieg i nie wymagają leczenia.
Znaczenie arytmii zależy jednak od jej rodzaju, częstości, czasu trwania, objawów oraz tego, czy kobieta ma strukturalną chorobę serca.
Większej uwagi wymagają między innymi:
- utrwalone częstoskurcze nadkomorowe,
- migotanie lub trzepotanie przedsionków,
- częstoskurcz komorowy,
- arytmie powodujące spadek ciśnienia, omdlenie lub wyraźną duszność,
- zaburzenia rytmu u kobiet z kardiomiopatią, wadą serca lub dziedzicznym zespołem arytmicznym.
Zespół Wolffa-Parkinsona-White'a czy zaburzenia przewodzenia nie powinny być automatycznie określane jako „groźna arytmia”. Ich znaczenie zależy od objawów, rodzaju zaburzenia i oceny kardiologicznej.
Jak diagnozuje się arytmię w ciąży?
Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu, badania oraz oceny objawów. Jednym z podstawowych badań jest EKG spoczynkowe.
W zależności od charakteru dolegliwości lekarz może zlecić:
- 12-odprowadzeniowe EKG,
- monitorowanie EKG metodą Holtera lub dłuższy rejestrator rytmu,
- morfologię krwi w kierunku niedokrwistości,
- oznaczenie elektrolitów,
- badania czynności tarczycy,
- echo serca, jeśli istnieje podejrzenie choroby strukturalnej lub stwierdzono istotną arytmię.
Jeżeli kołatanie występuje rzadko, 24-godzinny Holter może nie zarejestrować epizodu. W takich sytuacjach czasem stosuje się dłuższe monitorowanie.
Nie każde kołatanie oznacza konieczność wykonywania wszystkich wymienionych badań. Ich zakres powinien zależeć od objawów i oceny lekarskiej.
Co zrobić, gdy pojawia się kołatanie serca?
Jeżeli kołatanie jest krótkotrwałe i nie towarzyszą mu niepokojące objawy, można przerwać wysiłek, usiąść lub przyjąć wygodną pozycję i spokojnie obserwować, czy rytm wraca do normy.
Warto również:
- zadbać o regularne przyjmowanie płynów, szczególnie podczas upału, wymiotów lub aktywności,
- unikać nikotyny oraz innych substancji pobudzających,
- obserwować, czy kofeina nasila kołatanie,
- zadbać o odpoczynek i regularne posiłki,
- nie przyjmować magnezu, potasu ani innych suplementów w dużych dawkach bez ustalenia przyczyny objawów.
Nie ma podstaw do zalecania każdej ciężarnej z kołataniem dokładnie 2 litrów wody dziennie ani do traktowania nawodnienia jako leczenia arytmii.
W ciąży nie trzeba również rutynowo całkowicie rezygnować z kofeiny. Zaleca się, aby całkowite spożycie nie przekraczało 200 mg dziennie. Jeśli kawa wyraźnie wywołuje lub nasila kołatanie, można ograniczyć ją bardziej.
Leżenie na lewym boku może być wygodniejsze szczególnie w zaawansowanej ciąży i zmniejszać ucisk macicy na duże naczynia, ale nie jest uniwersalną metodą leczenia arytmii.
Co z technikami oddechowymi?
Spokojny oddech i relaks mogą być pomocne, jeśli objawy nasilają się wraz z napięciem lub niepokojem, ale nie powinny zastępować diagnostyki nawracającego kołatania.
W przypadku niektórych potwierdzonych częstoskurczów nadkomorowych lekarz może nauczyć pacjentkę odpowiednich manewrów zwiększających napięcie nerwu błędnego. Nie należy jednak wykonywać przypadkowych „technik na arytmię” bez wcześniejszego ustalenia rodzaju zaburzenia rytmu.
Jak leczy się arytmię w ciąży?
Nie każda arytmia wymaga leczenia farmakologicznego. Jeśli zaburzenie rytmu jest łagodne i nie powoduje istotnych objawów, często wystarcza obserwacja i leczenie ewentualnej przyczyny, na przykład niedokrwistości lub zaburzeń tarczycy.
Jeśli leczenie arytmii jest potrzebne, istnieją leki, które mogą być stosowane podczas ciąży po odpowiedniej ocenie korzyści i ryzyka.
W przypadku stabilnego częstoskurczu nadkomorowego stosuje się między innymi manewry wagotoniczne, a jeśli są nieskuteczne, lekarz może zastosować adenozynę.
Jeżeli arytmia powoduje niestabilność krążenia, na przykład znaczny spadek ciśnienia, utratę przytomności lub inne objawy zagrożenia, kardiowersja elektryczna może być konieczna. Ciąża sama w sobie nie jest przeciwwskazaniem do wykonania takiego zabiegu, gdy istnieją wskazania.
Arytmia w ciąży a sposób porodu
Arytmia nie jest automatycznym wskazaniem do cesarskiego cięcia. Europejskie wytyczne zalecają poród drogami natury u większości kobiet z chorobami układu sercowo-naczyniowego.
Sposób porodu powinien zależeć od rodzaju i stabilności choroby serca, przebiegu ciąży oraz wskazań położniczych.
Przy łagodnej, dobrze kontrolowanej arytmii poród drogami natury jest często możliwy. W bardziej złożonych sytuacjach plan porodu może być ustalany wspólnie przez ginekologa-położnika, kardiologa, anestezjologa i innych specjalistów.
Cesarskie cięcie może być potrzebne z przyczyn położniczych lub w wybranych ciężkich chorobach sercowo-naczyniowych, ale samo rozpoznanie arytmii nie oznacza konieczności operacyjnego zakończenia ciąży.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?
Kołatanie serca należy pilnie skonsultować, jeśli towarzyszy mu:
- omdlenie lub stan przedomdleniowy,
- ból lub silny ucisk w klatce piersiowej,
- nowa lub nasilona duszność,
- utrzymujący się bardzo szybki lub wyraźnie nieregularny rytm serca,
- nagłe znaczne osłabienie,
- objawy występujące u kobiety z rozpoznaną chorobą serca,
- kołatanie połączone z utratą świadomości.
W przypadku silnego bólu w klatce piersiowej, nasilonej duszności, utraty przytomności lub bardzo złego stanu ogólnego należy wezwać pomoc medyczną pod numerem 112.
Kołatania, które regularnie nawracają, trwają coraz dłużej lub pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, również warto omówić z lekarzem, nawet jeśli nie występują objawy alarmowe.
Podsumowanie
Kołatanie serca jest częste w ciąży i nie zawsze oznacza arytmię. Fizjologiczne zmiany układu krążenia mogą sprawić, że bicie serca staje się szybsze i bardziej odczuwalne, ale podobne objawy mogą powodować także niedokrwistość, zaburzenia tarczycy, odwodnienie lub rzeczywista arytmia.
Pojedyncze skurcze dodatkowe często mają łagodny charakter, natomiast utrwalony lub objawowy nieprawidłowy rytm wymaga oceny. EKG, odpowiednie badania krwi, monitorowanie Holterem i w wybranych przypadkach echo serca pomagają ustalić przyczynę. Arytmia nie oznacza również automatycznie konieczności cesarskiego cięcia.