Zaparcia u niemowląt nie rozpoznaje się wyłącznie na podstawie liczby dni bez wypróżnienia. Znacznie ważniejsze są konsystencja stolca, ból podczas oddawania stolca oraz ogólne samopoczucie dziecka.
Małe niemowlę może się mocno prężyć, czerwienić i płakać przed wypróżnieniem, a mimo to nie mieć zaparcia. Jeśli ostatecznie oddaje miękki stolec i poza tym jest zdrowe, przyczyną może być fizjologiczna dyschezja niemowlęca związana z dojrzewaniem koordynacji potrzebnej do wypróżnienia.
Czym jest zaparcie u niemowlęcia?
Zaparcie oznacza trudne, bolesne lub zbyt rzadkie oddawanie stolca, któremu zwykle towarzyszy jego twarda konsystencja.
Na zaparcie mogą wskazywać między innymi:
- twarde, suche lub grudkowate stolce,
- stolce przypominające małe kulki,
- wyraźny ból podczas wypróżnienia,
- długotrwałe i nieskuteczne parcie,
- wyraźnie rzadsze wypróżnienia połączone z twardym stolcem,
- niewielkie pęknięcie skóry odbytu lub ślad świeżej krwi związany z przechodzeniem twardego stolca.
Samo prężenie się, podkurczanie nóg czy czerwienienie twarzy nie wystarczają do rozpoznania zaparcia.
Prężenie się bez zaparcia - czym jest dyschezja niemowlęca?
Dyschezja niemowlęca może występować u zdrowych dzieci poniżej 9. miesiąca życia. Dziecko przez kilka lub kilkanaście minut intensywnie się pręży, płacze i czerwieni przed oddaniem miękkiego stolca.
Problem wynika z niedojrzałej koordynacji. Niemowlę uczy się jednocześnie zwiększać ciśnienie w jamie brzusznej i rozluźniać mięśnie dna miednicy oraz zwieracz odbytu.
Charakterystyczne jest to, że stolec pozostaje miękki. To odróżnia dyschezję od typowego zaparcia.
Dyschezja zwykle ustępuje samoistnie wraz z dojrzewaniem dziecka. Nie wymaga leków przeczyszczających ani regularnego mechanicznego pobudzania odbytu.
Jak często niemowlę powinno robić kupę?
Częstotliwość wypróżnień w pierwszym roku życia jest bardzo zmienna i zależy między innymi od wieku oraz sposobu karmienia.
Noworodek karmiony piersią
W pierwszych tygodniach częste stolce pomagają oceniać, czy dziecko skutecznie pobiera pokarm. Między 4. dniem a około 6. tygodniem dobrze karmione piersią dziecko powinno regularnie oddawać żółte stolce.
Jeżeli w tym okresie dziecko nie oddaje stolca przez 24-48 godzin, warto skontaktować się z położną lub pediatrą i ocenić także sposób karmienia oraz przyrost masy ciała.
Starsze niemowlę karmione piersią
Po pierwszych tygodniach życia częstotliwość wypróżnień może wyraźnie się zmniejszyć. Niektóre prawidłowo rozwijające się dzieci karmione wyłącznie piersią oddają miękki stolec co kilka dni.
Jeżeli stolec jest miękki, wypróżnienie nie jest bolesne, a dziecko prawidłowo je i przybiera na wadze, rzadsze oddawanie stolca samo w sobie nie oznacza zaparcia.
Dziecko karmione mlekiem modyfikowanym
Również w tej grupie występują duże różnice indywidualne. Ważniejsza od konkretnej liczby wypróżnień jest konsystencja stolca i to, czy jego oddawanie sprawia dziecku ból.
Jeżeli niemowlę poniżej 8. tygodnia życia nie oddało stolca przez 2-3 dni, warto skontaktować się z lekarzem lub położną.
Jak rozpoznać zaparcie u niemowlaka?
Przy podejrzeniu zaparcia warto obserwować nie tylko częstotliwość wypróżnień, ale przede wszystkim wygląd stolca.
Objawy mogą obejmować:
- twardy, suchy, zbity stolec,
- małe twarde grudki,
- bolesne wypróżnianie,
- długie i nieskuteczne parcie,
- napięty brzuch,
- mniejszy apetyt,
- drażliwość związaną z dyskomfortem.
Podkurczanie nóżek, płacz czy oddawanie gazów są mało swoistymi objawami i mogą występować także bez zaparcia.
Co może powodować zaparcia u niemowląt?
Przyczyny zależą od wieku dziecka.
Zaparcia mogą pojawiać się między innymi:
- po zmianie sposobu karmienia,
- po rozpoczęciu podawania mleka modyfikowanego,
- przy nieprawidłowym przygotowaniu mieszanki, szczególnie z użyciem zbyt dużej ilości proszku,
- podczas rozszerzania diety,
- przy niewystarczającej podaży płynów u starszego niemowlęcia spożywającego już pokarmy uzupełniające,
- w przebiegu niektórych chorób lub w związku ze stosowanymi lekami.
Alergia na białka mleka krowiego może w rzadkich przypadkach wiązać się z zaparciem, szczególnie gdy problem nie odpowiada na standardowe postępowanie i występują również inne objawy. Nie należy jednak traktować zaparcia jako typowego objawu alergii ani samodzielnie wprowadzać diety eliminacyjnej.
Nietolerancja laktozy u niemowląt jest rzadka i znacznie częściej powoduje biegunkę, wzdęcia i gazy niż typowe zaparcie. „Zbyt duża ilość laktozy” w prawidłowo przygotowanym mleku nie jest standardową przyczyną zaparcia.
Zaparcie u dziecka karmionego piersią
Prawdziwe zaparcie u dziecka karmionego wyłącznie piersią jest stosunkowo rzadkie.
Nie oznacza to jednak, że karmienie piersią gwarantuje brak zaparć ani że jest metodą ich leczenia.
Jeśli bardzo małe dziecko oddaje niewiele stolców, należy zwrócić uwagę również na:
- liczbę karmień,
- skuteczność ssania i połykania,
- liczbę mokrych pieluszek,
- przyrost masy ciała,
- ogólne samopoczucie.
U noworodka zmniejszona liczba stolców może czasami oznaczać, że dziecko otrzymuje zbyt mało mleka, dlatego nie należy automatycznie interpretować jej jako zaparcia.
Zaparcie a mleko modyfikowane
Mleko modyfikowane należy zawsze przygotowywać dokładnie według instrukcji producenta.
Dodanie zbyt dużej ilości proszku w stosunku do wody może prowadzić między innymi do zaparcia i odwodnienia. Nie należy również rozcieńczać mieszanki dodatkową wodą, ponieważ może to zaburzyć gospodarkę elektrolitową i dostarczać dziecku zbyt mało składników odżywczych.
Nie warto samodzielnie zmieniać mleka po każdym epizodzie prężenia, gazów czy rzadszego wypróżnienia. Jeśli stolce są rzeczywiście twarde i problem się powtarza, sposób karmienia oraz ewentualną zmianę preparatu najlepiej omówić z pediatrą.
Preparaty bez laktozy, hipoalergiczne czy typu comfort mają określone wskazania i nie powinny być wybierane samodzielnie wyłącznie z powodu podejrzenia zaparcia.
Zaparcia podczas rozszerzania diety
Zmiana konsystencji i częstotliwości stolca po rozpoczęciu rozszerzania diety jest częsta. Przewód pokarmowy dziecka dostosowuje się wtedy do nowych rodzajów pokarmów.
W diecie odpowiedniej dla wieku można stopniowo uwzględniać produkty będące źródłem błonnika, takie jak:
- gruszki,
- śliwki,
- brzoskwinie,
- morele,
- warzywa,
- rośliny strączkowe w formie odpowiedniej dla wieku,
- produkty pełnoziarniste wprowadzane zgodnie z etapem rozszerzania diety.
Po rozpoczęciu rozszerzania diety można również oferować wodę jako napój zgodnie z aktualnymi zaleceniami żywieniowymi.
Niemowlętom poniżej 6. miesiąca życia karmionym piersią lub prawidłowo przygotowanym mlekiem modyfikowanym nie należy rutynowo podawać dodatkowej wody ani soków na zaparcie bez konsultacji z pediatrą.
Co zrobić, gdy niemowlę ma zaparcie?
Postępowanie zależy przede wszystkim od wieku dziecka, sposobu karmienia oraz nasilenia objawów.
Można:
- sprawdzić, czy mleko modyfikowane jest przygotowywane dokładnie według instrukcji,
- kontynuować karmienie piersią zgodnie z potrzebami dziecka,
- u dziecka na etapie rozszerzania diety zadbać o odpowiednią różnorodność produktów zawierających błonnik i płyny odpowiednie dla wieku,
- delikatnie poruszać nóżkami dziecka jak podczas jazdy na rowerze, jeśli sprawia mu to przyjemność,
- wykonać łagodny masaż brzucha, jeśli dziecko dobrze go toleruje.
Masaż i ruch nóżek mogą poprawiać komfort niektórych dzieci, ale nie są udowodnionym leczeniem przyczyny przewlekłego zaparcia i nie powinny opóźniać konsultacji, jeśli objawy się utrzymują.
Jeżeli dziecko rzeczywiście oddaje twarde, bolesne stolce, lekarz może zalecić odpowiednie dla wieku leczenie zmiękczające stolec. Preparatu i dawki nie należy dobierać samodzielnie.
Czego nie robić na własną rękę?
Bez konsultacji z lekarzem nie należy:
- podawać niemowlęciu leków przeczyszczających,
- stosować czopków lub lewatyw jako rutynowej metody,
- regularnie pobudzać odbytu termometrem lub innym przedmiotem,
- zmieniać proporcji wody i mleka modyfikowanego,
- samodzielnie wprowadzać mleka bezlaktozowego lub preparatu dla dzieci z alergią,
- eliminować mleka krowiego z diety mamy karmiącej bez wskazania medycznego,
- podawać bardzo małemu niemowlęciu wody lub soku bez konsultacji.
Szczególnie przy dyschezji niemowlęcej nie zaleca się regularnej stymulacji odbytu ani środków przeczyszczających. Dziecko potrzebuje czasu, aby nauczyć się prawidłowej koordynacji podczas wypróżnienia.
Kiedy zaparcie wymaga konsultacji z lekarzem?
U noworodka próg do konsultacji powinien być niski, ponieważ zaparcie rozpoczynające się bardzo wcześnie może mieć inne przyczyny niż typowe zaparcie czynnościowe starszego dziecka.
Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:
- zaparcie zaczęło się już od urodzenia lub w pierwszych tygodniach życia,
- noworodek urodzony o czasie nie oddał smółki w ciągu pierwszych 48 godzin życia,
- dziecko ma przewlekłe twarde i bolesne stolce,
- problem regularnie nawraca,
- dziecko słabo przybiera na wadze,
- pojawia się krew w stolcu niezwiązana z widocznym niewielkim pęknięciem skóry odbytu,
- stolce są stale bardzo cienkie, przypominające wstążkę,
- rodzic zauważa nieprawidłowości w poruszaniu nogami lub rozwoju ruchowym.
Pilnej oceny wymagają:
- znacznie powiększony i napięty brzuch połączony z wymiotami,
- zielone lub żółtozielone wymioty,
- powtarzające się gwałtowne wymioty,
- wyraźna senność lub trudność z wybudzeniem,
- odmowa karmienia i pogorszenie stanu ogólnego,
- objawy odwodnienia.
Takie objawy nie powinny być leczone w domu jako zwykłe zaparcie.
Podsumowanie
Zaparcie u niemowlęcia rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie twardego, trudnego lub bolesnego stolca, a nie samej liczby dni między wypróżnieniami. Mocne prężenie i płacz zakończone oddaniem miękkiego stolca mogą być objawem dyschezji niemowlęcej, która zwykle ustępuje samoistnie.
Przy zaparciu warto uwzględnić wiek dziecka, sposób karmienia i moment wprowadzania nowych pokarmów. Mleka modyfikowanego nie należy samodzielnie rozcieńczać ani zmieniać jego rodzaju, a u najmłodszych dzieci nie warto eksperymentować z wodą, sokami, czopkami czy stymulacją odbytu bez konsultacji z pediatrą.