Noworodek widzi od pierwszych chwil życia, ale jego układ wzrokowy jest jeszcze niedojrzały. Potrafi zauważać światło, kształty, twarze i ruch, natomiast szczegóły oraz obiekty znajdujące się dalej są dla niego znacznie mniej wyraźne niż dla osoby dorosłej.
Wzrok rozwija się bardzo intensywnie w pierwszych miesiącach życia. Z czasem dziecko coraz sprawniej skupia wzrok, śledzi poruszające się obiekty, rozróżnia kolory, koordynuje pracę obu oczu i zaczyna wykorzystywać wzrok podczas sięgania po przedmioty.
Jak widzi noworodek?
Noworodek najlepiej widzi obiekty znajdujące się blisko jego twarzy. Widzenie na dalszą odległość jest początkowo niewyraźne, a zdolność dostrzegania drobnych szczegółów i niewielkich różnic kontrastu jest znacznie słabsza niż u osoby dorosłej.
Nie oznacza to jednak, że noworodek jest „krótkowidzem”. Krótkowzroczność jest konkretną wadą refrakcji oka, a nie określeniem typowego niedojrzałego widzenia w pierwszych tygodniach życia.
W pierwszych tygodniach dziecko zwraca uwagę przede wszystkim na:
- twarze,
- światło i jego zmiany,
- duże kształty,
- poruszające się obiekty,
- wzory o wyraźnym kontraście.
Z jakiej odległości widzi noworodek?
Noworodek najlepiej skupia wzrok na obiektach znajdujących się około 20–30 cm od jego twarzy.
To mniej więcej odległość pomiędzy twarzą dziecka i opiekuna podczas karmienia czy trzymania na rękach. Dlatego właśnie twarz bliskiej osoby jest jednym z najciekawszych bodźców wzrokowych w pierwszych tygodniach.
Przedmioty znajdujące się dalej dziecko również może zauważać, szczególnie jeśli się poruszają lub wyraźnie kontrastują z tłem, ale ich szczegóły są dla niego znacznie mniej wyraźne.
Czy noworodek widzi kolory?
Nie jest prawdą, że noworodek widzi świat wyłącznie w czerni, bieli i odcieniach szarości.
Widzenie barw jest jednak początkowo znacznie mniej rozwinięte niż u starszego niemowlęcia. Noworodkowi łatwiej zauważyć duże różnice jasności i kontrastu niż subtelne różnice między podobnymi kolorami.
Dlatego w pierwszych tygodniach dobrze sprawdzają się:
- czarno-białe wzory,
- wyraźne kontury,
- duże geometryczne kształty,
- zestawienia mocno kontrastujących barw.
Nie oznacza to jednak, że zabawki muszą być wyłącznie czarno-białe. Można pokazywać dziecku również kolorowe przedmioty.
Zdolność rozróżniania barw szybko rozwija się w pierwszych miesiącach. Około 4. miesiąca niemowlę jest już znacznie lepsze w rozróżnianiu różnych kolorów i ich odcieni.
Nie ma potrzeby stosowania sztywnej kolejności typu „najpierw czerwony, potem zielony, żółty i niebieski”. Rozwój widzenia kolorów jest bardziej złożony.
Czy noworodek rozpoznaje twarz rodzica?
Noworodki wykazują szczególne zainteresowanie ludzkimi twarzami. W pierwszych tygodniach mogą przez chwilę skupiać wzrok na twarzy znajdującej się blisko nich.
Nie należy jednak utożsamiać tego z dojrzałym rozpoznawaniem konkretnych osób na podstawie wyglądu.
Kontakt wzrokowy rozwija się stopniowo. Do około 2. miesiąca większość dzieci patrzy już na twarz opiekuna i może uśmiechać się w odpowiedzi na jego głos lub uśmiech.
Znajomość bliskiej osoby opiera się również na innych zmysłach, między innymi słuchu, zapachu i dotyku.
Kiedy niemowlę zaczyna śledzić przedmioty wzrokiem?
W pierwszych tygodniach ruchy oczu nie są jeszcze dobrze skoordynowane. Noworodek może przez chwilę obserwować twarz lub kontrastowy przedmiot, ale łatwo traci go z pola widzenia.
Umiejętność śledzenia rozwija się stopniowo. Około 2. miesiąca większość dzieci obserwuje poruszającego się opiekuna i przez kilka sekund przygląda się zabawce.
Około 3. miesiąca niemowlę powinno coraz sprawniej skupiać wzrok na twarzach i bliskich przedmiotach oraz podążać oczami za wolno poruszającym się obiektem.
Nie trzeba intensywnie trenować tej umiejętności. Wystarczy powoli przesuwać twarz lub prostą zabawkę w polu widzenia dziecka podczas spokojnego czuwania.
Kiedy rozwija się widzenie przestrzenne?
Nie należy opisywać świata noworodka po prostu jako „dwuwymiarowego”. Układ odpowiedzialny za ocenę głębi i odległości dopiero dojrzewa, a różne elementy widzenia przestrzennego rozwijają się stopniowo.
Szczególnie duże zmiany w zdolności obu oczu do wspólnego tworzenia informacji o głębi zachodzą w pierwszym półroczu życia.
W kolejnych miesiącach rozwijające się widzenie przestrzenne łączy się z coraz lepszą koordynacją ręka-oko. Dziecko zaczyna coraz trafniej sięgać po obserwowany przedmiot i dostosowywać ruch dłoni do jego położenia.
Jak rozwija się wzrok niemowlęcia w pierwszym roku?
Pierwsze tygodnie
Noworodek najlepiej widzi z około 20–30 cm, zauważa światło, ruch, twarze i kontrastowe kształty. Oczy mogą czasami chwilowo ustawiać się w różnych kierunkach.
Około 2.–3. miesiąca
Dziecko coraz dłużej skupia wzrok na twarzy i przedmiotach, obserwuje poruszające się osoby oraz coraz sprawniej śledzi zabawkę przemieszczaną w jego polu widzenia.
Około 4. miesiąca
Niemowlę coraz lepiej rozróżnia kolory i odcienie. Zaczyna również wykorzystywać wzrok podczas sięgania po bliskie przedmioty i z zainteresowaniem obserwuje własne dłonie.
Około 6. miesiąca
Dziecko coraz sprawniej rozpoznaje różnice między obiektami, a koordynacja wzroku i ruchu dłoni staje się dokładniejsza.
Około 9. miesiąca
Wzrok coraz aktywniej uczestniczy w poznawaniu świata. Dziecko może obserwować upadający przedmiot i szukać go, kiedy zniknie z pola widzenia.
Pod koniec pierwszego roku
Koordynacja wzrokowo-ruchowa jest znacznie bardziej rozwinięta niż u noworodka. Dziecko sprawnie wykorzystuje wzrok podczas chwytania małych przedmiotów, przemieszczania się i zabawy.
Nie jest jednak prawdą, że w wieku 12 miesięcy wzrok osiąga już sprawność osoby dorosłej. Rozwój widzenia trwa nadal w kolejnych latach. U dziecka z prawidłowym wzrokiem ostrość widzenia zbliżona do osoby dorosłej pojawia się zwykle między 3. a 5. rokiem życia, a cały układ wzrokowy dojrzewa jeszcze dłużej.
Jak wspierać rozwój wzroku dziecka?
Zdrowe niemowlę nie potrzebuje specjalnego programu „stymulowania wzroku”. Wystarczą proste, codzienne doświadczenia.
Można:
- często nawiązywać kontakt twarzą w twarz,
- pokazywać proste kontrastowe ilustracje,
- powoli przesuwać zabawkę w polu widzenia,
- zapewniać dziecku czas na swobodną zabawę na macie,
- pokazywać przedmioty o różnych kolorach, kształtach i fakturach,
- pozwalać dziecku sięgać po bezpieczne zabawki.
Nie trzeba bombardować dziecka dużą liczbą intensywnych bodźców, świateł i migających zabawek. Rozwój wzroku zachodzi przede wszystkim podczas zwykłego obserwowania ludzi i otoczenia.
Jeśli używana jest karuzela lub inna zawieszona zabawka, powinna znajdować się poza zasięgiem dziecka i nie być przymocowana do powierzchni przeznaczonej do snu.
Czy zezowanie u noworodka jest normalne?
W pierwszych tygodniach oczy noworodka mogą czasami uciekać na bok, krzyżować się lub chwilowo poruszać niezależnie. Układ odpowiedzialny za skoordynowaną pracę obu oczu dopiero dojrzewa.
Takie sporadyczne zachowanie powinno stopniowo zanikać w pierwszych miesiącach.
Jeśli jedno oko jest stale ustawione w innym kierunku albo po ukończeniu około 4 miesięcy oczy nadal często ustawiają się niesymetrycznie, warto poinformować o tym pediatrę.
Kiedy skonsultować wzrok dziecka z lekarzem?
Wzrok dziecka jest oceniany podczas badań profilaktycznych, ale z pediatrą lub okulistą dziecięcym warto skonsultować się wcześniej, jeśli coś budzi niepokój.
Do konsultacji skłania między innymi sytuacja, gdy:
- około 3. miesiąca dziecko nie nawiązuje kontaktu wzrokowego i nie śledzi poruszającego się obiektu,
- jedno oko stale ucieka do środka lub na zewnątrz,
- po 4. miesiącu oczy nadal często ustawiają się niesymetrycznie,
- oczy wykonują powtarzające się, szybkie, mimowolne ruchy,
- źrenica wydaje się biała lub szarobiała,
- dziecko jest wyjątkowo wrażliwe na światło,
- oko stale łzawi lub pojawia się przewlekła wydzielina,
- rodzic ma wrażenie, że dziecko nie zauważa twarzy lub przedmiotów.
Szczególnie ważna jest szybka konsultacja przy białym odblasku lub białej źrenicy, nagłym zaburzeniu ustawienia oczu albo utracie wcześniej obserwowanych reakcji wzrokowych.
Dzieci urodzone przedwcześnie mogą wymagać dodatkowej kontroli okulistycznej zgodnie z zaleceniami neonatologa i okulisty.
Podsumowanie
Noworodek widzi od urodzenia, ale jego wzrok jest jeszcze niedojrzały. Najlepiej skupia wzrok z odległości około 20–30 cm, zauważa twarze, ruch, światło i wyraźne kontrasty. Nie widzi jednak świata wyłącznie w czerni i bieli, a wraz z kolejnymi miesiącami coraz lepiej rozróżnia kolory i szczegóły.
W pierwszym roku szybko rozwijają się również śledzenie wzrokiem, koordynacja obu oczu, widzenie przestrzenne i współpraca wzroku z ruchem dłoni. Proces nie kończy się jednak na pierwszych urodzinach - układ wzrokowy rozwija się przez kolejne lata dzieciństwa.