Nie każda wysypka, kolka, biegunka czy odmowa jedzenia oznaczają alergię. Podstawą rozpoznania jest powtarzalny związek objawów z określonym pokarmem, dokładny wywiad oraz odpowiednio dobrane testy lub kontrolowana próba ponownego podania produktu.
Czym jest alergia pokarmowa?
Alergia pokarmowa rozwija się, gdy układ odpornościowy reaguje na składnik produktu, który dla większości osób jest nieszkodliwy. Alergenami pokarmowymi są najczęściej białka.
Wyróżnia się:
- alergię IgE-zależną – objawy zwykle pojawiają się szybko, najczęściej w ciągu kilku minut do około dwóch godzin;
- alergię nie-IgE-zależną – objawy rozwijają się z opóźnieniem, często po kilku godzinach lub dniach;
- reakcje mieszane – uczestniczą w nich różne mechanizmy układu odpornościowego.
W reakcji IgE-zależnej dochodzi między innymi do uwolnienia histaminy i innych mediatorów zapalnych. Histamina uczestniczy w powstawaniu pokrzywki, świądu, obrzęku i części objawów oddechowych, ale nie jest jedyną substancją odpowiedzialną za alergię.
Alergii pokarmowej nie należy traktować jedynie jako dokuczliwej nadwrażliwości. U części dzieci przebiega łagodnie, ale może również doprowadzić do anafilaksji.
Alergia pokarmowa a nietolerancja
Alergia i nietolerancja pokarmowa nie są tym samym problemem.
W alergii uczestniczy układ odpornościowy. Możliwe są pokrzywka, obrzęk, wymioty, trudności z oddychaniem i reakcja anafilaktyczna.
Nietolerancja nie ma mechanizmu alergicznego. Przykładem jest nietolerancja laktozy, która wynika z niedostatecznej aktywności enzymu rozkładającego cukier mleczny.
Nietolerancja laktozy może powodować:
- wzdęcia,
- gazy,
- ból brzucha,
- wodnistą biegunkę.
Nie powoduje natomiast pokrzywki, obrzęku gardła ani anafilaksji. Mleko bez laktozy nadal zawiera białka mleka krowiego, dlatego nie jest odpowiednim zamiennikiem przy alergii na te białka.
Skąd bierze się alergia pokarmowa u dzieci?
Rozwój alergii jest złożony. Znaczenie mogą mieć predyspozycje genetyczne, funkcjonowanie bariery skórnej i jelitowej, odpowiedź immunologiczna oraz różne czynniki środowiskowe.
Ryzyko może być większe, gdy dziecko:
- ma ciężkie atopowe zapalenie skóry,
- ma już rozpoznaną inną alergię pokarmową,
- pochodzi z rodziny, w której występują alergie, astma, AZS lub alergiczny nieżyt nosa.
Dziecko nie dziedziczy jednak w prosty sposób konkretnej alergii rodzica. Mama uczulona na orzeszki ziemne nie musi mieć dziecka z alergią na ten sam produkt, a alergia może rozwinąć się również bez obciążonego wywiadu rodzinnego.
Nie jest także prawdą, że alergia pokarmowa u niemowlęcia najczęściej wynika z błędów popełnionych przez mamę albo zjedzenia przez nią określonego produktu.
Alergia pokarmowa a karmienie piersią
Niewielkie ilości białek pochodzących z diety mamy mogą być wykrywane w mleku kobiecym. Reakcja alergiczna u niemowlęcia karmionego wyłącznie piersią jest jednak możliwa, lecz występuje stosunkowo rzadko.
Nie należy profilaktycznie eliminować z diety karmiącej mamy mleka, jaj, ryb, orzechów, soi, glutenu ani innych częstych alergenów. Takie ograniczenia nie chronią dziecka przed rozwojem alergii i mogą obniżać wartość odżywczą diety kobiety.
Przy podejrzeniu alergii:
- zazwyczaj można kontynuować karmienie piersią,
- nie należy samodzielnie odstawiać dziecka od piersi,
- eliminacja produktu z diety mamy powinna mieć konkretny cel diagnostyczny,
- należy ustalić czas trwania eliminacji i sposób późniejszej oceny jej efektów.
Karmienie piersią nie gwarantuje, że u dziecka nie rozwinie się alergia. Mleko modyfikowane również nie powinno być przedstawiane jako przyczyna alergii wynikająca z niewłaściwego wyboru rodziców.
Objawy alergii pokarmowej u niemowlęcia
Objawy reakcji IgE-zależnej pojawiają się zazwyczaj szybko po spożyciu produktu.
Objawy skórne
- pokrzywka, czyli wypukłe, swędzące bąble,
- nagłe zaczerwienienie i świąd skóry,
- obrzęk ust, twarzy lub powiek,
- nasilenie istniejącego wyprysku.
Objawy ze strony jamy ustnej i przewodu pokarmowego
- świąd lub mrowienie w jamie ustnej,
- obrzęk warg, języka lub podniebienia,
- nagłe wymioty,
- ból brzucha,
- biegunka.
Objawy oddechowe
- kaszel,
- chrypka,
- świszczący oddech,
- trudności z oddychaniem,
- uczucie zaciskania gardła.
Przewlekły katar bez innych objawów rzadko jest jedynym przejawem alergii pokarmowej. Znacznie częściej wynika z infekcji albo alergii wziewnej.
„Swędzący obrzęk skóry” nie oznacza powiększania porów. Obrzęk naczynioruchowy jest nagromadzeniem płynu w głębszych warstwach skóry, najczęściej w okolicy ust, oczu i twarzy.
Opóźnione reakcje pokarmowe
Reakcje nie-IgE-zależne mogą rozwijać się po kilku godzinach lub dniach i są trudniejsze do powiązania z konkretnym pokarmem.
Możliwe objawy to:
- nawracające wymioty,
- biegunka lub uporczywe zaparcie,
- śluz albo krew w stolcu,
- wyraźny dyskomfort podczas karmienia,
- odmowa jedzenia,
- słaby przyrost masy ciała,
- zaostrzenie wyprysku współwystępujące z innymi objawami.
Ulewanie, kolka, zielony stolec, płacz po posiłku i niespokojny sen są częste także u dzieci bez alergii. Pojedynczy nieswoisty objaw nie jest podstawą do wprowadzenia restrykcyjnej diety.
Szczególnej uwagi wymagają gwałtowne, powtarzające się wymioty połączone z bladością, osłabieniem lub wiotkością, pojawiające się po kilku godzinach od zjedzenia produktu. Taki przebieg może wskazywać na ciężką reakcję opóźnioną i wymaga pilnej oceny medycznej.
Objawy alergii na białka mleka krowiego
Alergia na białka mleka krowiego należy do częstszych alergii pokarmowych w okresie niemowlęcym. Może mieć charakter natychmiastowy lub opóźniony.
Możliwe objawy obejmują:
- pokrzywkę i obrzęk,
- wymioty lub biegunkę,
- śluz albo krew w stolcu,
- trudności podczas karmienia,
- słaby przyrost masy ciała,
- świszczący oddech lub inne objawy natychmiastowej reakcji,
- nasilenie AZS współwystępujące z innymi symptomami alergii.
Nie każda sucha skóra, kolka, ulewanie i zaparcie oznaczają alergię na mleko. Objawy te występują znacznie częściej niż potwierdzona alergia.
Nieprawidłowe jest również wyjaśnianie choroby wyłącznie „niedojrzałą i przepuszczalną barierą jelitową”. Układ pokarmowy niemowlęcia nadal się rozwija, ale sama niedojrzałość nie wyjaśnia, dlaczego konkretne dziecko reaguje alergicznie.
Najczęstsze alergeny pokarmowe u dzieci
Do produktów najczęściej wywołujących alergie pokarmowe u dzieci należą:
- mleko krowie,
- jaja,
- orzeszki ziemne,
- orzechy drzewne,
- pszenica,
- soja,
- sezam,
- ryby,
- skorupiaki i mięczaki.
Owoce, warzywa, mięso i inne produkty również mogą wywołać reakcję, ale cytrusy, gruszki, jabłka, banany, marchew, jagnięcina czy kakao nie powinny być przedstawiane jako najczęstsze alergeny okresu niemowlęcego.
Reakcja na jeden produkt nie oznacza, że należy profilaktycznie wykluczyć wszystkie pozostałe częste alergeny. Dobrze tolerowane produkty powinny pozostać w diecie.
U części osób objawy może wywołać bardzo mała ilość alergenu. Znaczenie informacji „może zawierać” należy jednak ustalić indywidualnie z alergologiem, zamiast automatycznie eliminować wszystkie produkty opatrzone takim ostrzeżeniem.
Jak diagnozuje się alergię pokarmową?
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu ukierunkowanego na alergię. Lekarz analizuje:
- jaki produkt został zjedzony,
- w jakiej ilości i formie,
- po jakim czasie wystąpiły objawy,
- jak długo trwały i jak były nasilone,
- czy reakcja powtórzyła się po kolejnym kontakcie,
- czy dziecko ma AZS, astmę lub inną alergię,
- jak jest karmione i jak prawidłowo rośnie.
Pomocny może być dzienniczek zawierający informacje o jedzeniu, czasie wystąpienia reakcji oraz zdjęcia zmian skórnych. Notatki nie zastępują jednak konsultacji i badań.
Przy podejrzeniu alergii IgE-zależnej
Lekarz może zlecić:
- punktowe testy skórne,
- oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi,
- w wybranych przypadkach badania komponentów alergenu.
Przy podejrzeniu alergii nie-IgE-zależnej
Testy skórne i swoiste IgE mogą być prawidłowe. Rozpoznanie często opiera się na:
- czasowej eliminacji konkretnego produktu,
- ocenie, czy objawy ustąpiły,
- kontrolowanym ponownym wprowadzeniu produktu.
W przypadkach niejednoznacznych specjalista może zlecić doustną próbę prowokacji. Jest to kontrolowane podawanie produktu w stopniowo zwiększanych ilościach, najczęściej pod nadzorem medycznym.
Co oznacza dodatni test alergiczny?
Dodatni test skórny lub podwyższone swoiste IgE oznaczają uczulenie immunologiczne, ale nie zawsze potwierdzają kliniczną alergię.
Dziecko może mieć dodatni wynik wobec produktu, który spożywa bez żadnych objawów. Nie należy wówczas samodzielnie usuwać go z jadłospisu wyłącznie z powodu testu.
Nie powinno się wykonywać szerokich paneli alergicznych „na wszelki wypadek” ani badać wielu produktów, których dziecko nigdy nie jadło. Takie postępowanie zwiększa ryzyko przypadkowych dodatnich wyników i niepotrzebnej diety eliminacyjnej.
Nie istnieje jeden test z krwi, który z całkowitą pewnością potwierdza lub wyklucza każdą alergię pokarmową.
Dieta eliminacyjna mamy karmiącej
Profilaktyczna dieta eliminacyjna podczas karmienia piersią nie jest zalecana. Nie ogranicza ryzyka alergii u dziecka, a może prowadzić do niedoborów u mamy i niepotrzebnego przerwania karmienia.
W rzadkich, uzasadnionych przypadkach podejrzenia alergii na białka mleka krowiego u dziecka karmionego wyłącznie piersią lekarz może zalecić mamie dietę bezmleczną przez 2–4 tygodnie.
Taka próba powinna obejmować:
- kontynuowanie karmienia piersią,
- dokładne określenie eliminowanych produktów,
- zaplanowanie wartościowych zamienników,
- ocenę efektów po ustalonym czasie,
- ponowne wprowadzenie mleka do diety mamy, jeśli jest to bezpieczne.
Jeśli objawy nie ustępują, eliminacja nie powinna być bezterminowo kontynuowana. Jeżeli poprawa nastąpiła, powrót objawów po kontrolowanym ponownym wprowadzeniu mleka pomaga potwierdzić rozpoznanie.
Przy dłuższej diecie bezmlecznej należy ocenić podaż:
- wapnia,
- witaminy D,
- białka,
- jodu,
- witaminy B12, szczególnie przy innych ograniczeniach.
O potrzebnej suplementacji powinien zdecydować lekarz lub dietetyk.
Dieta eliminacyjna dziecka
Dieta eliminacyjna polega na unikaniu potwierdzonego alergenu. Nie „wypłukuje” go z organizmu i nie powoduje automatycznego ustąpienia samej alergii.
Prawidłowy plan powinien określać:
- który produkt i w jakich formach należy wykluczyć,
- jak czytać etykiety,
- jak postępować z produktami oznaczonymi jako mogące zawierać śladowe ilości,
- czym zastąpić wykluczony produkt,
- jak zadbać o podaż energii, białka, witamin i składników mineralnych,
- jak postępować przy przypadkowym spożyciu,
- kiedy ponownie ocenić alergię.
Eliminacja kilku grup produktów może prowadzić do niedoborów, zaburzeń wzrastania i trudności w rozszerzaniu diety. Dziecko z wieloma alergiami powinno pozostawać pod opieką dietetyka dziecięcego.
Nie należy wykluczać mleka, jaj, glutenu, ryb, soi i orzechów jednocześnie tylko dlatego, że nie udało się jeszcze ustalić przyczyny wysypki lub dolegliwości brzusznych.
Dlaczego ponownie wprowadza się produkt?
Sama poprawa podczas eliminacji nie potwierdza alergii. Ulewanie, kolka, biegunka i zmiany skórne mogą łagodnieć samoistnie albo w wyniku równoczesnego leczenia innego problemu.
Kontrolowane ponowne podanie produktu pozwala sprawdzić, czy objawy rzeczywiście powracają.
Próby nie należy wykonywać samodzielnie w domu, jeśli wcześniej wystąpiły:
- trudności z oddychaniem,
- obrzęk gardła lub języka,
- wiotkość albo utrata przytomności,
- rozległa pokrzywka z innymi objawami,
- anafilaksja,
- gwałtowne i powtarzające się wymioty z osłabieniem.
W takich przypadkach o miejscu i sposobie prowokacji decyduje alergolog.
Jak rozpoznać anafilaksję?
Anafilaksja jest szybko rozwijającą się, ciężką reakcją alergiczną. Może wystąpić również bez pokrzywki lub zaczerwienienia skóry.
Objawy alarmowe obejmują:
- trudności z oddychaniem,
- świszczący oddech, nagłą chrypkę lub uporczywy kaszel,
- obrzęk języka albo gardła,
- problemy z przełykaniem,
- nagłą bladość, wiotkość lub znaczne osłabienie,
- utratę przytomności,
- szybko narastającą reakcję obejmującą kilka układów.
Jeżeli dziecko ma przepisaną adrenalinę, a objawy odpowiadają otrzymanemu planowi postępowania, należy podać ją bez zwlekania i wezwać pomoc ratunkową.
Lek przeciwhistaminowy może ograniczyć niektóre objawy skórne, ale nie zatrzymuje anafilaksji i nie zastępuje adrenaliny.
Alergia pokarmowa a pielęgnacja skóry
Alergia pokarmowa może współistnieć z atopowym zapaleniem skóry, ale nie jest przyczyną każdego przypadku AZS. Sama sucha i swędząca skóra nie wystarcza do rozpoznania alergii.
Przy suchej skórze lub AZS warto:
- regularnie stosować emolient,
- wybierać łagodny preparat myjący,
- unikać gorącej wody i intensywnego pocierania,
- stosować leki przeciwzapalne zgodnie z zaleceniem lekarza,
- nie zastępować leczenia skóry dietą eliminacyjną.
Krem uzupełniający lipidy Stelatopia+ jest kosmetykiem przeznaczonym do codziennej pielęgnacji suchej skóry ze skłonnością do atopii. Zgodnie z instrukcją należy nakładać go dwa razy dziennie na suchą i oczyszczoną skórę ciała.
Kosmetyk może wspierać codzienną pielęgnację, ale nie:
- leczy alergii pokarmowej,
- usuwa alergenu z organizmu,
- zapobiega anafilaksji,
- zastępuje dietę eliminacyjną,
- zastępuje leczenie aktywnego stanu zapalnego skóry.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Umów konsultację z pediatrą lub alergologiem, jeśli:
- objawy powtarzają się po tym samym produkcie,
- po jedzeniu pojawia się pokrzywka lub obrzęk,
- w stolcu dziecka występuje krew,
- dziecko często wymiotuje albo odmawia karmienia,
- nie przybiera prawidłowo na wadze,
- ma umiarkowane lub ciężkie AZS, które nie poprawia się mimo leczenia,
- konieczna wydaje się eliminacja kilku grup produktów,
- potrzebne jest ponowne wprowadzenie produktu po wcześniejszej reakcji,
- wyniki testów nie odpowiadają obserwowanym objawom.
Natychmiastowej pomocy wymagają:
- trudności z oddychaniem,
- obrzęk języka lub gardła,
- sinienie, wiotkość albo utrata przytomności,
- szybko nasilająca się reakcja obejmująca kilka układów,
- objawy anafilaksji.
Podsumowanie
Alergia pokarmowa jest reakcją układu odpornościowego na konkretny składnik żywności. Może mieć przebieg natychmiastowy lub opóźniony i nie powinna być rozpoznawana wyłącznie na podstawie wysypki, kolki albo dodatniego testu z krwi.
Dziecko karmione piersią zazwyczaj może być nadal karmione. Profilaktyczna dieta eliminacyjna mamy nie zapobiega alergii, natomiast krótka, kontrolowana eliminacja może być elementem diagnostyki w wybranych przypadkach.
Podstawą postępowania jest unikanie potwierdzonego alergenu przy zachowaniu wszystkich dobrze tolerowanych produktów. Anafilaksja wymaga natychmiastowego podania przepisanej adrenaliny i wezwania pomocy.